CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẤU THẦU TRONG XÂY DỰNG 1. Khái niệm và sự cần thiết của đấu thầu trong hoạt động xây dựng 1. Khái niệm đấu thầu trong xây dựng Đấu thầu là quá trình mua và bán có sự cạnh tranh diễn ra giữa một người mua và nhiều người bán Đấu thầu ra đời và tồn tại với mục tiêu nhằm thực hiện tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch để lựa chọn ra nhà thầu phù hợp nhất và bảo đảm hiệu quả kinh tế của một dự án đầu tư. Bản chất của đấu thầu được xã hội thừa nhận như là một hình thức cạnh tranh văn minh trong nền kinh tế thị trường phát triển nhằm lựa chọn nhà thầu đáp ứng một công việc hay một yêu cầu nào đó của chủ đầu tư.
Tuy nhiên khái niệm về đấu thầu đối với từng đối tượng khác nhau được hiểu theo những khái niệm khác nhau. Đối với chủ đầu tư Đối với chủ đầu tư, đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu có khả năng đáp ứng tốt nhất các yêu cầu về chất lượng, tiến độ và chi phí xây dựng công trình. Nó là một phương thức vừa có tính khoa học vừa có tính pháp quy, khách quan mang lại hiệu quả cao, tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh và hợp pháp trên thị trường xây dựng. Vì vậy đấu thầu có thể hiểu là phương thức cạnh tranh trong xây dựng nhằm lựa chọn người nhận thầu đáp ứng được yêu cầu kinh tế kĩ thuật đặt ra cho việc xây dựng công trình theo quy định của pháp luật.
Đối với nhà thầu Đối với nhà thầu, đấu thầu là một trong những phương thức chủ yếu để có được dự án giúp doanh nghiệp tồn tại và phát triển. Thực chất của đấu thầu là quá trình cạnh tranh giữa các nhà thầu với nhau về khả năng đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, tiến độ, chi phí xây dựng do bên mời thầu đề ra. Đối với nhà nước Đấu thầu là một phương thức quản lý thực hiện dự án đầu tư mà thông qua việc uỷ quyền cho chủ đầu tư (bên mời thầu) lựa chọn được nhà thầu đáp ứng được các yêu cầu của bên mời thầu trên cơ sở cạnh tranh công khai giữa các nhà thầu. Sự cần thiết phải thực hiện đấu thầu trong xây dựng Việc xây dựng công trình là một trong những khâu quan trọng của một dự án, để xây dựng được một công trình đáp ứng tốt các đòi hỏi về kỹ thuật, chất lượng, thời gian thực hiện, tiết kiệm chi phí và hạn chế tới mức thấp nhất những tranh chấp có thể gây thiệt hại về vật chất hoặc về uy tín của các bên hữu quan.
Đối với tất cả các dự án thì việc xây dựng công trình qua đấu thầu là cách duy nhất để tránh những sơ hở, sai lầm có thể gây thiệt hại về vật chất và uy tín cho các bên có liên quan. Hiện nay, vấn đề quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản đang là vấn đề nan giải. Nhiều công trình xây dựng số vốn thực bỏ ra hơn số vốn dự toán đã phê duyệt nhiều lần mà vẫn không được đưa vào bàn giao sử dụng đúng tiến độ. Theo số liệu thống kê những năm gần đây có tới 60% số công trình xây dựng vượt dự toán ban đầu phải điều chỉnh lại.
Thậm chí có những công trình dự toán ban đầu tăng lên 60% - 70%. Nếu tính toán toàn bộ các khoản chi thêm đó trong cả nước thì số tiền vốn lãng phí thuộc sở hữu Nhà nước là rất lớn. Quá trình thất thoát này cứ diễn ra liên tục và ngày càng có quy mô, số lượng lớn, làm ảnh hưởng trực tiếp tới giá trị của công trình, chất lượng của công trình bị giảm xuống và lúc đó hiệu quả của nó cũng bị ảnh hưởng theo. Bên cạnh đó là sự nảy sinh những phức tạp trong việc giao thầu, nhận thầu của các đơn vị kinh tế về giá cả, thời gian thi công, chất lượng công trình gây ra sự ảnh hưởng đến công trình (nhiều Chủ đầu tư tự lựa chọn tổ chức nhận thầu để giao thầu và tự thoả thuận về giá cả xây dựng công trình kể cả nguồn vốn Ngân sách và các nguồn khác).
Từ thực tế đó, các hiện tượng tiêu cực trong quan hệ giao nhận thầu trở nên đa dạng và phức tạp thêm. Trước tình hình quản lý trong đầu tư xây dựng cơ bản có nhiều yếu kém, thất thoát lãng phí như vậy, nền kinh tế nước ta khi chuyển sang nền kinh tế thị trường dưới tác động của các quy luật kinh tế như quy luật cạnh tranh, quy luật giá trị, quy luật cung cầu., muốn cho các công trình xây dựng trở thành hàng hoá trên thị trường và tăng cường hiệu lực quản lý của nhà nước về xây dựng cơ bản, cải tiến công tác đơn giá dự toán, chống lãng phí, thất thoát, tham nhũng, tiêu cực thì việc thực hiện 6 phương thức đấu thầu là một đòi hỏi cấp thiết, là một hướng tích cực có nhiều ưu thế hơn hẳn phương thức giao thầu theo kế hoạch trước đây của chúng ta. Cần phải nhìn nhận một cách đúng đắn rằng đấu thầu là một phương pháp hình thành từ sự kết hợp nhuần nhuyễn và tinh tế giữa các yếu tố pháp lý, kỹ thuật và tài chính với các nguyên lý của khoa học quản lý tổ chức, với tính chất là một phương pháp phổ biến có hiệu quả cao, đấu thầu ngày càng được nhìn nhận như một điều kiện thiết yếu để đảm bảo thành công cho các Nhà đầu tư dù họ thuộc khu vực Nhà nước hay tư nhân, dù họ đầu tư ở trong nước hay nước ngoài. Như vậy đấu thầu là việc rất cần thiết với nền kinh tế của đất nước nó mang lại lợi ích thiết thực đối chủ đầu tư, nhà thầu và nhà nước.
Đối với chủ đầu tư Đấu thầu giúp chủ đầu tư lựa chọn được đối tác phù hợp nhất. Thông qua hoạt động đấu thầu xây, chủ đầu tư sẽ tìm được các nhà thầu hợp lý nhất và có khả năng đáp ứng tốt nhất các yêu cầu đã đặt ra. Thực hiện có hiệu quả yêu cầu về chất lượng công trình tiết kiệm được vốn đầu tư, bảo đảm tiến độ xây dựng công trình. Thông qua đấu thầu và kết quả hoạt động giao nhận thầu của chủ đầu tư sẽ tăng cường được hiệu quả quản lý vốn đầu tư, tránh tình trạng thất thoát lãng phí vốn đầu tư ở tất cả các khâu của quá trình đầu tư thực hiện dự án.
Đấu thầu sẽ giúp chủ đầu tư đảm bảo quyền chủ động, giải quyết được tận gốc sự phụ thuộc vào nhà thầu nếu chỉ có nhà thầu duy nhất Tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, công khai và minh bạch giữa các doanh nghiệp xây dựng trong quá trình đấu thầu Ngoài ra đấu thầu là cơ hội để chủ đầu tư nâng cao trình độ, năng lực đội ngũ cán bộ kinh tế kỹ thuật của chính các chủ đầu tư trong quá trình đấu thầu. Đối với nhà thầu Các nhà thầu tham dự đấu thầu và hướng tới mục tiêu thắng thầu, các nhà thầu phải tự hoàn thiện mình trên tất cả phương diện. Muốn tham gia đấu thầu thì nhà thầu phải có uy tín nhất định trên thị trường nhà thầu phải chọn trọng điểm để đầu 7 tư về các mặt kỹ thuật, công nghệ và lao động. Như vậy khi tham gia đấu thầu nhà thầu xây dựng có thể thấy được khả năng và năng lực của mình so với đối thủ như thế nào để có biện pháp duy trì và nâng cao hơn nữa năng lực của mình.
Từ đó nâng cao uy tín của của nhà thầu, vị thế của nhà thầu ngày càng được cải thiện. Nhờ nguyên tắc công khai và bình đẳng trong đấu thầu: Các nhà thầu đấu thầu cạnh tranh bình đẳng trên thương trường, các nhà thầu phải phát huy tối đa tính chủ động trong việc tìm kiếm các cơ hội tham dự đấu thầu và kí kết hợp đồng (khi trúng thầu) tạo công ăn việc làm cho người lao động, phát triển sản xuất kinh doanh. Nhờ đấu thầu, các nhà thầu phải đầu tư có trọng điểm nhằm nâng cao năng lực công nghệ và kỹ thuật của mình. Từ đó sẽ nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong tham gia đấu thầu.
Để đạt mục tiêu thắng thầu, các doanh nghiệp xây dựng phải tự hoàn thiện các mặt quản lý, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý trong tham gia đấu thầu và thực hiện công trình đã thắng thầu. Thông qua phương thức đấu thầu, các nhà thầu xây dựng sẽ tự nâng cao hiệu quả công tác quản trị chi phí , quản lý tài chính, thúc đẩy nâng cao hiệu quả kinh tế khi giá bỏ thầu thấp nhưng vẫn thu được lợi nhuận. Khi tham gia đấu thầu nhiều và thắng thầu, nhà thầu xây dựng tạo thêm mối quan hệ với các chủ đầu tư, cơ quan nhà nước, tạo sự gắn kết giữa người lao động với nhà thầu đây là những tiền đề cơ bản của sự phát triển bền vững của nhà thầu. Đối với nhà nước Đấu thầu xây lắp góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về đầu tư và xây dựng, xây dựng các chính sách quản lý ngành tốt hơn.
Bên cạnh đó giúp giảm lạm phát tiết kiệm cho ngân sách, hạn chế và loại trừ các tình trạng như thất thoát lãng phí vốn đầu tư và các hiện tượng tiêu cực khác trong xây dựng cơ bản. Đấu thầu xây lắp góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của các dự án, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của ngành xây dựng nước ta. Cơ sở pháp lý trong công tác đấu thầu 8 1.1 Các văn bản liên quan tới đấu thầu Đầu những năm 1990 trong các văn bản về quản lý đầu tư xây dựng đã xuất hiện quy chế về đấu thầu nhưng vẫn chưa rõ ràng. Năm 1996 Chính phủ đã ban hành quy chế về đầu thầu kèm theo Nghị định số 43/NĐ-CP ngày 16/7/1996.
Văn bản mang tính pháp lý cao hơn và phạm vi điều chỉnh rộng hơn, theo đó gói thầu lần đầu tiên đã trở thành đối tượng quản lý của công tác đấu thầu. Nghị định số 43/NĐ-CP ngày 16/7/1996 của Chính phủ đã được thay thế bằng Nghị định số 88/NĐ-CP ngày 01/9/1999, Nghị định này đã được bổ sung sửa đổi bởi Nghị định số 14/NĐ-CP ngày 05/5/2000.
