CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. CẠNH TRANH VÀ SỰ CẦN THIẾT NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm và phân loại cạnh tranh 1. Khái niệm cạnh tranh Trong quá trình tồn tại và phát triển của mỗi sự vật, hiện tượng đều chứa đựng mối quan hệ biện chứng, chúng tác động qua lại lẫn nhau, làm nền tảng cho sự phát triển của nhau, đồng thời cũng phủ định, đấu tranh loại trừ lẫn nhau để đảm bảo cho sự tồn tại của bản thân.
Quá trình đó đòi hỏi mỗi sự vật hiện tượng đều phải tự bảo vệ và hoàn thiện chính mình. Vì thế khái niệm cạnh tranh tồn tại trong quá trình đó. Cùng với sự phát triển của lịch sử kinh tế, nó đã được khám phá, duy trì và phát triển thành lý luận. Trong giai đoạn phát triển nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập sâu vào nền kinh tế khu vực và thế giới, hầu hết tất cả các Quốc gia đều thừa nhận trong mọi hoạt động đều phải có cạnh tranh, cạnh tranh không những là môi trường, động lực của sự phát triển nói chung, thúc đẩy sản xuất kinh doanh phát triển, tăng hiệu quả của các doanh nghiệp nói riêng mà còn là yếu tố quan trọng làm lành mạnh hóa các quan hệ xã hội khi Nhà nước đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế.
Nhu cầu của con người luôn luôn thay đổi và ngày càng nâng cao hơn cả về số lượng và chất lượng, trong khi các yếu tố để thõa mãn nhu cấu đó trong thế gới khách quan không phải là vô hạn, là vĩnh cữu mà là hữu hạn, thậm chí đang dần bị thu hẹp. Để có thể tồn tại và phát triển, phải cạnh tranh và chỉ cạnh tranh. Vậy cạnh tranh là gì? Khái niệm cạnh tranh không phải là một khái niệm mới mẻ mà từ rất lâu đã được học giả của nhiều trường phái kinh tế khác nhau quan tâm. Người đầu tiên đưa ra lý thuyết tương đối hoàn chỉnh về cạnh tranh là Adam Smith, một nhà kinh tế học thuộc trường phái kinh tế học tư sản cổ điển.
Adam Smith chủ trương “tự do cạnh 2 tranh” dựa trên ý tưởng về vai trò của “bàn tay vô hình” qua sự điều chỉnh biến động của giá cả thị trường và được thể hiện rõ nét qua mô hình cạnh tranh hoàn hảo. Vào những thập niên 20, 30 của thế kỷ XX, khi các nhà kinh tế nhận ra rằng, không thể tồn tại các nhân tố của cạnh tranh hoàn hảo trên thực tế và lý thuyết “cạnh tranh không hoàn hảo”, “cạnh tranh có tính độc quyền” ra đời. Tới đầu những năm 1940, lý thuyết “cạnh tranh hiệu quả” đã được xây dựng trên luận điểm nổi tiếng của nhà kinh tế học Mỹ, John Maurise Clack. Cơ sở của luận điểm này là: người ta có thể sửa chữa khuyết tật của những nhân tố không hoàn hảo khác.
Lý thuyết cạnh tranh này của J.Clack, được xây dựng trên một số luận điểm của Schumpeter – nhà kinh tế học người Áo: Cạnh tranh bằng sản phẩm mới, bằng kỹ thuật mới, bằng nguồn cung ứng mới và bằng hình thức tổ chức mới.Mác, mặc dù không có lý thuyết cạnh tranh riêng, nhưng lý luận cạnh tranh của ông giữ vai trò độc lập quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển lý luận cạnh tranh. Ông cho rằng: Cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là sự ganh đua, đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện tốt nhất trong sản xuất và tiêu thụ nhằm thu lợi nhuận siêu ngạch. Ngày nay, một số nhà khoa học Việt Nam đã đề cập đến cạnh tranh và cho rằng: “Thực chất của vấn đề cạnh tranh là vấn đề giành giật lợi thế về giá cả hàng hóa, dịch vụ và đó là con đường, là phương thức để giành lấy lợi nhuận cao cho các chủ thể kinh tế”. Khái niệm này đã chỉ rõ giá cả là công cụ quan trọng, không thể thiếu của cạnh tranh – dù là cạnh tranh ở dạng thức nào.
Nó cũng chỉ ra mục đích cuối cùng của bất kỳ hành vi cạnh tranh nào cũng là việc tối đa hóa lợi nhuận. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam, “Cạnh tranh là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, giữa các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối bởi quan hệ cung cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất”. Trên góc độ đối tượng kinh tế chính trị: “Cạnh tranh là quá trình kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau, tìm mọi biện pháp cả nghệ thuật lẫn thủ đoạn để đạt được mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là nhằm chiếm lĩnh thị trường, 3 giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, tiêu thụ hàng hóa có lợi nhất”. Từ các quan niệm về cạnh tranh nêu trên, có thể thấy rằng: Để xác định khái niệm cạnh tranh trước hết phải xác định góc độ của người nghiên cứu cạnh tranh, tránh đưa ra các khái niệm quá chung chung, ít ý nghĩa thực tiễn.
Sau nữa, khái niệm ít nhất phải chỉ ra được chủ thể cạnh tranh, tính chất, phương thức và mức độ của quá trình cạnh tranh. Tuy có nhiều quan điểm khác nhau về cạnh tranh, nhưng về cơ bản đều thống nhất cho rằng: “Cạnh tranh là một quá trình chạy đua kinh tế liên tục không có điểm đến của các chủ thể kinh tế, trong quá trình đó, các chủ thể kinh tế sử dụng mọi biện pháp, cả nghệ thuật và thủ đoạn, để giành ưu thế trên cùng một loại tài nguyên, sản phẩm hoặc cùng một loại khách hàng nhằm thu lợi nhuận tối đa”. Sự ra đời và phát triển của cạnh tranh là một quy luật tất yếu của nền kinh tế thị trường mà tất cả các chủ thể tham gia vào nền kinh tế đều phải tuân theo quy luật đó. Phân loại cạnh tranh a.
Căn cứ vào chủ thể tham gia thị trường Cạnh tranh giữa người bán với người mua Là cuộc cạnh tranh theo quy luật mua rẻ bán đắt, cả hai bên đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình. Người bán muốn bán với giá cao nhất để tối đa hóa lợi nhuận còn người mua muốn mua với giá thấp nhất nhưng vẫn đảm bảo chất lượng. Và mức giá cuối cùng vẫn là sự thỏa thuận giữa hai bên sao cho hài hòa lợi ích cho cả hai bên như câu nói “ thuận mua vừa bán”. Cạnh tranh giữa người mua và người mua Như câu nói: “ Trăm người bán vạn người mua”.
Trên thị trường lúc này cung về hàng hóa, dịch vụ nhỏ hơn lượng cầu về hàng hoá, dịch vụ của thị trường. Khi đó hàng hóa khan hiếm, người tiêu dùng để thỏa mãn nhu cầu của mình họ sẽ sẵn sàng mua với mức giá cao hơn giá trị thực của hàng hóa đó. Tất yếu của quá trình này là giá cả hàng hóa sẽ tăng lên người mua bị thiệt thòi về giá cả và chất 4 lượng còn người bán thì thu được lợi nhuận lớn hơn. Đây là hình thức cạnh tranh chủ yếu tồn tại trong nền kinh tế bao cấp và xảy ra ở một số nơi diễn ra hoạt động bán đấu giá một loại hàng hóa nào đó.
Cạnh tranh giữa người bán với người bán Đây là hình thức cạnh tranh gay go và quyết liệt nhất khi mà trong nền kinh tế thị trường sức cung lớn hơn sức cầu rất nhiều. Địa vị của người tiêu dùng đã thay đổi. Họ trở thành “ Thượng đế” và là người quyết định sự tồn tại của doanh nghiệp. Bởi chỉ khi doanh nghiệp có khách hàng thì mới bán được sản phẩm → thu được lợi nhuận → tái sản xuất mở rộng.
Đặc biệt đời sống ngày một nâng cao thì nhu cầu về hàng hóa cũng nâng lên. Sản phẩm muốn bán được phải đảm bảo vấn đề chất lượng và an toàn cho sức khỏe. Do vậy, người bán luôn phải ganh đua để giành lợi thế về phía mình. Căn cứ vào tính chất và mức độ cạnh tranh Thị trường cạnh tranh hoàn hảo Cạnh tranh hoàn hảo là tình trạng cạnh tranh trong đó giá cả của một loại hàng hóa là không đổi trong toàn bộ các địa danh của thị trường, bởi vì có nhiều người mua và người bán, họ có thông tin đầy đủ về các điều kiện của thị trường.
Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo, các yếu tố sản xuất được tự do luân chuyển từ ngành này sang ngành khác, chi phí vận tải không đề cập tới nên coi như bằng không. Cạnh tranh hoàn hảo muốn tồn tại phải thỏa mãn 4 đặc điểm sau: - Có rất nhiều chủ thể tham gia trên thị trường. Không ai có đủ sức mạnh để chi phối thị trường. - Thông tin trên thị trường là minh bạch và kịp thời - Mức giá do thị trường xác định dựa trên quy luật cung - cầu - Rào cản gia nhập cũng như rút khỏi thị trường là rất nhỏ Đây là thị trường ít gặp trong thực tế mà chỉ tồn tại trên lý thuyết kinh tế.
Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo Là thị trường mà phần lớn sản phẩm không đồng nhất với nhau. Mỗi một loại sản phẩm mang một nhãn hiệu và đặc tính khác nhau dù xem xét về chất lượng thì 5 sự khác biệt giữa các sản phẩm là không đáng kể nhưng mức giá mặc định cao hơn rất nhiều. Hình thức thị trường này phổ biến trên thực tế ở đó doanh nghiệp nào có đủ sức mạnh có thể chi phối được giá cả của sản phẩm thông qua hình thức quảng cáo, khuyến mãi, các dịch vụ trong và sau bán hàng. Thị trường cạnh tranh độc quyền Là thị trường mà ở đó một hoặc một số chủ thể có ảnh hưởng lớn, có thể ép các đối tác của mình phải bán hoặc mua sản phẩm của mình với mức giá mà họ đưa ra sao cho thu được lợi nhuận nhiều nhất.
Có hai loại cạnh tranh độc quyền là độc quyền mua và độc quyền bán. Người mua nào có tiềm lực về kinh tế thì đưa ra mức giá mà đối thủ cạnh tranh không thể chấp nhận được. Còn độc quyền bán là trên thị trường có nhiều người mua và ít người bán. Lúc này người bán có thể tăng giá theo ý muốn của mình buộc người mua chấp nhận.
Trên thực tế có tình trạng độc quyền xảy ra nếu không có sản phẩm thay thế, tạo ra sản phẩm độc quyền hoặc những người độc quyền liên kết gây tổn hại cho người tiêu dùng.