Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH ÁN DÂN SỰ Thi hành án dân sự xuất phát và gắn liền với hoạt động xét xử của Tòa án. Tuy nhiên, còn có nhiều quan điểm khác nhau về thi hành án dân sự. Ý kiến thứ nhất cho rằng, thi hành án dân sự là một dạng của hoạt động hành chính, bởi thi hành án dân sự là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành, đây là đặc điểm đặc trƣng của hoạt động hành chính [2, tr.
Ý kiến thứ hai lại cho rằng, thi hành án dân sự là một dạng của hoạt động hành chính - tƣ pháp vì thi hành án dân sự là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành quyết định của Tòa án. Hơn nữa, trong quá trình thi hành án dân sự còn tiến hành các hoạt động mang tính hành chính nhƣ chứng thực bản sao giấy tờ, ủy quyền thi hành án dân sự… Hoạt động xét xử và thi hành án là hai giai đoạn kế tiếp nhau, không cắt khúc và gián đoạn, do đó, luôn luôn có sự gắn kết, liên thông giữa Tòa án đã ra bản án, quyết định đó bằng việc giao cho Tòa án ra quyết định thi hành án; cơ quan thi hành án tổ chức thi hành theo quyết định thi hành án của Tòa án [2, tr. Ý kiến thứ ba cho rằng, thi hành án dân sự là một dạng của hoạt động tƣ pháp vì thi hành án dân sự gắn liền với hoạt động xét xử và do cơ quan tƣ pháp có thẩm quyền tổ chức thực hiện [2, tr. Do vậy, việc xác định bản chất của thi hành án dân sự vẫn là vấn đề còn nhiều tranh luận cả từ góc độ lý luận và thực tiễn.
Có thể thấy, xuất phát từ các quy định của pháp luật hiện hành và thực tiễn công tác thi hành án dân sự ở nƣớc ta, nhiều ý kiến đồng tình với quan điểm cho rằng thi hành án dân sự là hoạt động đặc thù của hoạt động tƣ pháp bởi những lý do sau đây: 8 Thứ nhất, cơ sở của hoạt động thi hành án là các bản án, quyết định dân sự của Tòa án; các cơ quan tham gia vào quá trình thi hành án chủ yếu là cơ quan tƣ pháp (theo nghĩa rộng). Thứ hai, thi hành án dân sự là giai đoạn kế tiếp sau giai đoạn xét xử, có mối quan hệ mật thiết, đan xen với các giai đoạn tố tụng trƣớc đó. Tuy nhiên, thi hành án lại có tính độc lập tƣơng đối thể hiện ở chỗ hoạt động này đƣợc bắt đầu bằng quyết định của Thủ trƣởng Cơ quan thi hành án dân sự đối với thi hành án dân sự. Những quyết định này mang tính bắt buộc chấp hành đối với tất cả chủ thể có trách nhiệm và nghĩa vụ liên quan đến việc thi hành án.
Thứ ba, thi hành án và các giai đoạn tố tụng trƣớc đó có mối quan hệ nhân quả với nhau. Nếu bản án, quyết định của Tòa án tuyên rõ ràng, cụ thể thì việc thi hành án sẽ dễ dàng, nhanh chóng. Ngƣợc lại, nếu bản án, quyết định đó không rõ ràng, không khách quan, thiếu tính khả thi sẽ gây khó khăn cho việc thi hành án. Đồng thời, việc thi hành án nhanh chóng, kịp thời sẽ có tác động tích cực trở lại đối với hoạt động xét xử, góp phần củng cố, tăng cƣờng uy tín của cơ quan xét xử.
Thứ tư, bản chất của thi hành án là dạng hoạt động chấp hành nhƣng là chấp hành phán quyết của cơ quan xét xử với các cách thức và biện pháp khác nhau nhằm buộc ngƣời có nghĩa vụ đƣợc xác định trong bản án, quyết định của Tòa án phải thực hiện đúng các nghĩa vụ của mình. Mục đích cuối cùng của thi hành án là bảo đảm cho các quyết định của Tòa án đƣợc ghi trong bản án, quyết định đƣợc thực thi trên thực tế chứ không phải là ra văn bản áp dụng pháp luật hoặc quyết định có tính điều hành - nét đặc trƣng của hoạt động hành chính. Theo Từ điển Từ và ngữ Việt Nam do Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 1998 thì "nâng cao" đƣợc hiểu là làm cho cao hơn trƣớc [29, tr. 1234], còn theo Đại Từ điển tiếng Việt do Nhà xuất bản Đại học 9 Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2010 thì "Nâng" đƣợc hiểu là đƣa lên cao hoặc đƣa lên mức cao hơn [45, tr.
Nhƣ vậy, có thể hiểu "Nâng cao" là việc làm một việc hoặc một điều gì đó để đạt đƣợc kết cao hơn mức trƣớc đó. Cũng theo Từ điển Từ và ngữ Việt Nam thì "Hiệu quả" là kết quả chắc chắn và rõ ràng [29, tr. 837] còn theo Đại Từ điển Tiếng Việt thì "Hiệu quả" là kết quả nhƣ yêu cầu của việc làm mang lại [45, tr. Nâng cao hiệu quả công tác thi hành án dân sự là việc bảo đảm để các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án phát sinh hiệu lực thực tế trong đời sống xã hội, bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của đƣơng sự và những ngƣời có quyền, lợi ích liên quan khác.
Hoạt động thi hành án dân sự là một nội dung của hoạt động nhà nƣớc, là một bộ phận của hoạt động tƣ pháp, nên hoạt động thi hành án dân sự có mối quan hệ mật thiết đối với toàn bộ hoạt động của nhà nƣớc, nhất là hoạt động tƣ pháp. Hoạt động thi hành án dân sự mặc dù không phải là một khâu trong quá trình tố tụng của các cơ quan tƣ pháp, nhƣng nó lại có ảnh hƣởng rất lớn đến hiệu quả hoạt động của các cơ quan này. Nếu nhƣ hoạt động thi hành án dân sự không có hiệu quả, thì toàn bộ kết quả hoạt động của quá trình tố tụng trƣớc đó sẽ chỉ là con số không, thậm chí dẫn đến "nhờn" pháp luật của một bộ phận dân cƣ. Do đó, nâng cao hiệu quả công tác thi hành án dân sự cũng là một trong những giải pháp để đẩy mạnh cải cách tƣ pháp.
Muốn nâng cao hiệu quả công tác thi hành án dân sự trƣớc hết phải nâng cao việc chấp hành pháp luật về thi hành án của các tầng lớp nhân dân. Để nâng cao việc chấp hành hành pháp luật thi hành án dân sự đòi hỏi: + Làm chuyển biến nhận thức của các cấp ủy đảng và chính quyền về công tác thi hành án dân sự; Thi hành án dân sự là hoạt động mang tính thực tiễn cao, có thể nói hầu hết các hoạt động thi hành án dân sự đều đƣợc triển khai trong thực tiễn và gắn bó chặt chẽ với cơ sở. Đồng thời, do thi hành án 10 dân sự liên quan trực tiếp đến tài sản của đƣơng sự, có ảnh hƣởng không nhỏ đến đời sống ngƣời phải thi hành án và gia đình, nên thi hành án dân sự có liên quan đến nhiều cơ quan nhà nƣớc khác nhau nhƣ: Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thuế, Tài chính, Tài nguyên - môi trƣờng, Công an. và có tác động lớn đến tình hình an ninh chính trị của từng địa phƣơng.
Do đó, trong quá trình tổ chức thi hành án dân sự, cơ quan thi hành án dân sự cần phải có sự lãnh đạo, chỉ đạo phối hợp của các cấp ủy đảng và chính quyền, nếu nhƣ cấp ủy và chính quyền địa phƣơng không coi thi hành án dân sự là việc chung và có trách nhiệm với công tác thi hành án dân sự thì việc nâng cao hiệu quả công tác thi hành án dân sự sẽ rất khó khăn. + Các cơ quan thi hành án, chấp hành viên cần phải phải tạo thuận lợi, tránh tình trạng trì trệ, quan liêu, sách nhiễu, gây phiền hà cho các bên đƣơng sự, ngƣời có quyền, lợi ích liên quan. Đặc biệt, phải gắn với việc đổi mới thủ tục thi hành án, bảo đảm việc thi hành án nhanh chóng, hiệu quả, đúng pháp luật. + Các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình theo quy định của pháp luật trong việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn nhƣ kê biên, phong tỏa, tạm giữ tài sản của ngƣời phạm tội, ngăn ngừa việc tẩu tán tài sản, thì việc thi hành án dân sự sẽ thuận lợi.
+ Để tổ chức thi hành dứt điểm các bản án khó, đối tƣợng có điều kiện thi hành án, nhƣng cố tình chống đối, chây ỳ, đòi hỏi cơ quan thi hành án phải áp dụng các biện pháp cƣỡng chế cần thiết. Để đảm bảo cƣỡng chế thành công, đòi hỏi có sự phối hợp chặt chẽ, của các cơ quan hữu quan nhƣ công an, kiểm sát, chính quyền và các tổ chức đoàn thể ở địa phƣơng; nhân dân địa phƣơng, các cơ quan, tổ chức kinh tế có liên quan đến hoạt động thi hành án dân sự để đảm bảo phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị vào việc thi hành án dân sự. 11 Nhƣ vậy, nâng cao hiệu quả thi hành án dân sự là đề cao tinh thần trách nhiệm của các cơ quan hữu quan trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình; đảm bảo đƣợc sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan thi hành án dân sự với các cơ quan hữu quan trong quá trình tổ chức thi hành bản án, quyết định có hiệu lực thi hành của Tòa án và của Trọng tài thƣơng mại từ đó phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội vào thi hành án dân sự kịp thời, đúng hạn, đúng thủ tục bảo vệ quyền lợi, nghĩa vụ của đƣơng sự trên cơ sở hiện đúng đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng về cải cách hành chính, cải cách tƣ pháp, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Nâng cao trách nhiệm của cơ quan thi hành án, bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật phải đƣợc tôn trọng, thi hành triệt để và kịp thời.
Kết hợp đƣợc sức mạnh tổng hợp của các tổ chức trong hệ thống chính trị trong giáo dục thuyết phục, hòa giải thi hành án dân sự 1. CÁC YÊU CẦU VỀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH ÁN DÂN SỰ 1. Thi hành án đúng hạn Thi hành án là giai đoạn cuối cùng nhằm bảo đảm cho bản án quyết định của Tòa án đƣợc chấp hành góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, tăng cƣờng pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và Nhà nƣớc.
