ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng là “lá phổi xanh” của trái đất, rừng chiếm 31% tổng diện tích trái đất trên thế giới với khoảng 4 tỷ ha, phân bố trên 3 vùng khí hậu: Bắc cực, ôn đới và nhiệt đới, trong đó có khoảng 93% là rừng tự nhiên và 7% là rừng trồng. Các nƣớc có diện tích rừng lớn nhất trên thế giới là Trung Quốc, Canada, Mỹ, Nga và Brazil, diện tích rừng chia đầu ngƣời khoảng 0,6 ha/ngƣời (FAO, 2010). Trên thế giới có khoảng 1,6 tỷ ngƣời tham gia vào các hoạt động liên quan đến rừng và là môi trƣờng sống của hơn 2/3 động thực vật đƣợc xác định trên toàn Thế giới. Đặc biệt, rừng là bể hấp thụ CO2 lớn, ƣớc tính 650 tỷ tấn Cacbon trong toàn hệ sinh thái, chiếm 44% tổng sinh khối, lƣu giữ khoảng 298 Gt (Giga tấn) CO2 trong sinh khối.
Ƣớc tính giá trị khai thác từ rừng mỗi năm 122 tỷ USD. Việt Nam diện tích rừng là 14.381 ha; trong đó rừng tự nhiên có 10.415 ha; rừng trồng có 4. Diện tích rừng đủ tiêu chuẩn để tính độ che phủ toàn quốc là 13.981 ha, độ che phủ tƣơng ứng là 41,45%. Phân bố diện tích cho 3 loại rừng nhƣ sau: Rừng sản xuất trên 6,6 triệu ha, rừng phòng hộ trên 4,4 triệu ha, rừng đặc dụng khoảng 2,1 triệu ha, với 32 vƣờn quốc gia và 120 khu bảo tồn thiên nhiên (Bộ NN&PTNT, 2017).
Huyện Bình Liêu tỉnh Quảng Ninh nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh tiếp giáp với Trung Quốc. Theo số liệu kiểm kê rừng và kết quả theo dõi diễn biến tài nguyên rừng năm 2017. Huyện có tổng diện tích tự nhiên 47. Trong đó, diện tích rừng và đất lâm nghiệp là 41.677,9 ha, chiếm 87,72% tổng diện tích đất tự nhiên.
Do đó, rừng và đất lâm nghiệp có vai trò hết sức quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội của địa phƣơng. 2 Trong những năm qua, công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng trên địa bàn huyện Bình Liêu đã đạt đƣợc nhiều thành tựu quan trọng, nhận thức về rừng của nhân dân các dân tộc trên địa bàn huyện đƣợc nâng lên, quan điểm đổi mới xã hội hoá về bảo vệ rừng và phát triển rừng đƣợc triển khai thực hiện bƣớc đầu có hiệu quả; tài nguyên rừng và đất rừng đƣợc sử dụng ngày càng bền vững thỏa mãn các yêu cầu về phòng hộ để bảo vệ môi trƣờng sinh thái đồng thời đảm bảo cung cấp các nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến và các ngành kinh tế khác; thu hút đƣợc các thành phần kinh tế tham gia phát triển lâm nghiệp; lợi ích kinh tế từ rừng đƣợc khẳng định, giá trị sản xuất và xuất khẩu tăng nhanh góp phần quan trọng vào việc giải quyết việc làm, xóa đói, giảm nghèo, tăng trƣởng kinh tế của huyện. Kết quả quản lý bảo vệ và phát triển rừng trong thời gian qua đạt đƣợc nhiều tiến bộ, thể hiện trên cả ba mặt: số vụ vi phạm giảm; thiệt hại tài nguyên rừng do hành vi trái pháp luật gây ra giảm; diện tích đất có rừng tăng. Tuy vậy công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng vẫn bộc lộ nhiều vấn đề hạn chế; rừng vẫn tiếp tục bị khai thác trái phép và diễn biến phức tạp, chất lƣợng rừng tự nhiên ngày càng suy giảm; năng suất, chất lƣợng, giá trị kinh tế của rừng trồng thấp; diện tích rừng và đất lâm nghiệp đã giao chƣa đƣợc quản lý bảo vệ chặt chẽ, đời sống của ngƣời dân sống trong và gần rừng còn gặp nhiều khó khăn, tác động tiêu cực đến công tác quản lý bảo vệ rừng và phát triển rừng; cơ sở hạ tầng kỹ thuật của lâm nghiệp vẫn còn thấp kém; hiệu quả sản xuất lâm nghiệp vẫn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, lợi thế của huyện; việc sắp xếp tổ chức sản xuất và quản lý bảo vệ rừng còn chƣa hợp lý.
Chính vì lẽ đó, tôi chọn đề tài “Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rừng tại huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh”. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những lý luận cơ bản về quản lý rừng 1. Khái niệm và bản chất của hiệu quả Nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh là mục tiêu sống còn của mọi doanh nghiệp.
Với đặc thù khác nhau của mọi doanh nghiệp, đơn vị và khái niệm hiệu quả cũng có nhiều tƣơng đồng. Khái niệm hiệu quả đƣợc nhiều tác giả đƣa ra với những quan điểm khác nhau, tổng hợp lại có một số quan điểm tiêu biểu sau đây: - Theo P. Nordhaus thì: “Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng sản lƣợng một loạt hàng hoá mà không cắt giảm một loạt sản lƣợng hàng hoá khác. Một nền kinh tế có hiệu quả nằm trên giới hạn khả năng sản xuất của nó”.
Thực chất của quan điểm này đã đề cập đến khía cạnh phân bổ có hiệu quả các nguồn lực của nền sản xuất xã hội. Việc phân bổ và sử dụng các nguồn lực sản xuất trên đƣờng giới hạn khả năng sản xuất sẽ làm cho nền kinh tế có hiệu quả cao. Có thể nói mức hiệu quả ở đây mà tác giả đƣa ra là cao nhất, là lý tƣởng và không thể có mức hiệu quả nào cao hơn nữa; - Có một số tác giả lại cho rằng hiệu quả kinh tế đƣợc xác định bởi quan hệ tỷ lệ giữa sự tăng lên của hai đại lƣợng kết quả và chi phí. Các quan điểm này mới chỉ đề cập đến hiệu quả của phần tăng thêm chứ không phải của toàn bộ phần tham gia vào quy trình kinh tế; - Một số quan điểm lại cho rằng hiệu quả kinh tế đƣợc xác định bởi tỷ số giữa kết quả đạt đƣợc và chi phí bỏ ra để có đƣợc kết quả đó; - Một khái niệm đƣợc nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nƣớc quan tâm chú ý và sử dụng phổ biến đó là: hiệu quả kinh tế của một số hiện tƣợng (hoặc 4 một quá trình) kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực để đạt đƣợc mục tiêu đã xác định.
Đây là khái niệm tƣơng đối đầy đủ phản ánh đƣợc tính hiệu quả kinh tế của hoạt động sản xuất kinh doanh. Từ các quan điểm về hiệu quả kinh tế thì có thể đƣa ra khái niệm về hiệu quả kinh tế của các hoạt động sản xuất kinh doanh (hiệu quả sản xuất kinh doanh) của các doanh nghiệp nhƣ sau: Hiệu quả sản xuất kinh doanh là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực (lao động, máy móc, thiết bị, tiền vốn và các yếu tố khác) nhằm đạt đƣợc mục tiêu mà doanh nghiệp đã đề ra. Từ khái niệm khái quát này, có thể hình thành công thức biểu diễn khái quát phạm trù hiệu quả kinh tế nhƣ sau: H = K/C Với H là hiệu quả kinh tế của một hiện tƣợng (quá trình kinh tế) nào đó; K là kết quả thu đƣợc từ hiện tƣợng (quá trình) kinh tế đó và C là chi phí toàn bộ để đạt đƣợc kết quả đó. Và nhƣ thế cũng có thể khái niệm ngắn gọn: Hiệu quả kinh tế phản ánh chất lƣợng hoạt động kinh tế và đƣợc xác định bởi tỷ số giữa kết quả đạt đƣợc với chi phí bỏ ra để đạt đƣợc kết quả đó.
Nguyên lý quản lý rừng Nguyên lý thứ nhất là: Sự bình đẳng giữa các thế hệ trong sử dụng tài nguyên rừng: Cuộc sống con ngƣời luôn gắn với sử dụng tài nguyên thiên nhiên và để sử dụng nó, chúng ta cần phải bảo vệ nó vì tài nguyên thiên nhiên không phải là vô tận. Theo định nghĩa Brundtland thì phát triển bền vững là “Sự phát triển đáp ứng đƣợc các nhu cầu của hiện tại mà không làm ảnh hƣởng đến các khả năng của các thế hệ tƣơng lai đáp ứng đƣợc các nhu cầu của họ”. Vấn đề chìa khóa để bảo đảm nguyên lý bình đẳng giữa các thế hệ trong quản lý tài nguyên rừng là bảo đảm năng suất và các điều kiện tái sinh của nguồn tài nguyên có khả năng tái tạo này. Một trong những nguyên tắc cần tuân thủ là tỷ lệ sử dụng lâm sản không đƣợc vƣợt quá khả năng tái sinh của rừng.
5 Nguyên lý thứ hai là: Trong quản lý tài nguyên rừng bền vững, sự phòng ngừa, nó đƣợc hiểu là: Ở đâu có những nguy cơ suy thoái nguồn tài nguyên rừng và chƣa có đủ cơ sở khoa học thì chƣa nên sử dụng biện pháp phòng ngừa suy thoái về môi trƣờng. Nguyên lý thứ ba là: Sự bình đẳng và công bằng trong sử dụng tài nguyên rừng ở cùng thế hệ. Đây là một vấn đề khó, bởi vì trong khi cố tạo ra sự công bằng cho các thế hệ tƣơng lai thì chúng ta vẫn chƣa tạo đƣợc những cơ hội bình đẳng cho những ngƣời sống ở thế hệ hiện tại. Rawls, 1971 cho rằng: Sự bình đẳng trong cùng thế hệ hàm chứa hai khía cạnh: - Tất cả mọi ngƣời đều có quyền bình đẳng về sự tự do thích hợp trong việc đƣợc cung cấp các tài nguyên từ rừng; - Sự bất bình đẳng trong xã hội và kinh tế chỉ có thể đƣợc tồn tại nếu: (a) Sự bất bình đẳng này là có lợi cho nhóm ngƣời nghèo trong xã hội và (b) Tất cả mọi ngƣời đều có cơ hội tiếp cận nguồn tài nguyên rừng nhƣ nhau.
Nguyên lý thứ tƣ là tính hiệu quả. Tài nguyên rừng phải đƣợc sử dụng hợp lý và hiệu quả nhất về mặt kinh tế và sinh thái thuộc vào rừng. Kết quả nghiên cứu về quản lý rừng 1. Trên thế giới Đánh giá tác động môi trƣờng và xã hội (ESIA) đang ngày càng đƣợc tăng cƣờng và áp dụng ở nhiều ngành với mục tiêu nhằm đảm bảo cho các vấn đề môi trƣờng và xã hội đƣợc quan tâm thoả đáng trƣớc khi đƣa ra những lựa chọn đầu tƣ quan trọng, là phƣơng tiện phù hợp để hỗ trợ quá trình ra quyết định.
Ở rất nhiều quốc gia ESIA đƣợc thiết lập nhƣ một qui trình lập kế hoạch/phê duyệt chủ yếu chỉ áp dụng cho thiết kế khả thi các dự án phát triển qui mô lớn với vùng tác động hạn chế. ESIA không có mối liên kết cụ thể với bất kỳ một cơ chế phê duyệt hay cấp phép nào, điều đó có nghĩa rằng những kết quả của qui trình ESIA không thể có hiệu lực và khó kiểm soát. 6 FAO, một dự án lâm nghiệp dù có đạt hiệu quả tài chính nhƣng chƣa đạt hiệu quả về môi trƣờng và hiệu quả về xã hội… thì vẫn không đƣợc gọi là một dự án bền vững.