Chương 1: Tổng quan tài liệu Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Kết quả nghiên cứu. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 T NG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về quản lý môi trƣờng bằng công cụ kinh tế 1.
hái quát về các công cụ kinh tế trong quản lý môi trƣờng a) Khái niệm Công cụ kinh tế (hay còn gọi là công cụ dựa vào thị trƣờng) là các công cụ chính sách đƣợc sử dụng nhằm tác động tới chi phí và lợi ích trong hoạt động của các cá nhân và tổ chức kinh tế để tạo ra các tác động đến hành vi của các tác nhân kinh tế theo hƣớng có lợi cho môi trƣờng. Các công cụ kinh tế là các biện pháp khuyến khích kinh tế, đƣợc xây dựng trên nền tảng các quy luật kinh tế thị trƣờng nhằm tác động đến hành vi của ngƣời gây ô nhiễm ngay từ khi chuẩn bị cho đến khi thực thi quyết định. Khác với công cụ pháp lý, các công cụ kinh tế cho phép ngƣời gây ô nhiễm có nhiều khả năng lựa chọn hơn, linh hoạt hơn trong khi ra quyết định về các phản ứng cần có đối với các tác động từ bên ngoài. Hiểu theo nghĩa hẹp, các công cụ kinh tế là các khuyến khích về tài chính nhằm làm ngƣời gây ô nhiễm tự nguyện thực hiện các hoạt động có lợi hơn cho môi trƣờng.
b) Vai trò của công cụ kinh tế Công cụ kinh tế đã đƣợc áp dụng rộng rãi trên thế giới trong quản lý môi trƣờng. Kinh nghiệm thực hiện các chính sách môi trƣờng của nhiều nƣớc cho thấy, các loại công cụ của chính sách môi trƣờng thƣờng đƣợc sử dụng tổng hợp để đạt đƣợc mục tiêu cuối cùng là cải thiện chất lƣợng môi trƣờng. Chính vì thế, các nhà hoạch định chính sách thƣờng đƣa ra các lựa chọn sao cho các loại công cụ này có thể bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau để đạt đƣợc giải pháp tốt nhất cho môi trƣờng. Đối với các nƣớc phát triển, khi ngân sách nhà nƣớc còn eo hẹp, nhất là khi các khoản dành cho các mục tiêu môi trƣờng còn nhỏ bé thì các công cụ kinh tế có thể đƣợc coi là các biện pháp vừa giúp tăng nguồn thu cho ngân sách, vừa giúp đạt đƣợc các mục tiêu môi trƣờng với những chi phí nhỏ hơn.
4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Một số công cụ kinh tế quản lý môi trƣờng Các công cụ kinh tế môi trƣờng đƣợc áp dụng theo nguyên tắc: “Người gây ô nhiễm nhiễm phải trả tiền” (PPP) và “Người hưởng thụ phải trả tiền” (BPP). Các biện pháp này thƣờng do chính quyền các cấp thực hiện nhằm mục tiêu đảm bảo cho môi trƣờng duy trì ở trạng thái có thể chấp nhận đƣợc. Cho đến nay, đã có nhiều loại công cụ kinh tế môi trƣờng đƣợc sử dụng.
Theo báo cáo điều tra của Tổ chức hợp tác phát triển kinh tế (OECD), hiện nay đã có khoảng 150 loại công cụ kinh tế đƣợc đề xuất. Áp dụng phổ biến nhất hiện nay là các công cụ kinh tế sau: a) Thuế tài nguyên và thuế môi trường Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, một số doanh nghiệp đơn thuần chỉ sử dụng thành phần môi trƣờng, còn đa phần các doanh nghiệp vừa sử dụng thành phần môi trƣờng vừa khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Để khai thác và sử dụng hợp lý, có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng, chính sách thuế đƣợc chia làm hai loại: Thuế tài nguyên và thuế môi trƣờng, trong đó thuế tài nguyên đánh vào ngƣời khai thác tài nguyên, còn thuế môi trƣờng đánh vào ngƣời sử dụng sản phẩm đƣợc khai thác từ tài nguyên thiên nhiên. Thuế tài nguyên gồm các sắc thuế chủ yếu: Thuế sử dụng đất, thuế sử dụng nƣớc, thuế rừng, thuế tiêu thụ năng lƣợng.
Các sắc thuế môi trƣờng chủ yếu: Thuế ô nhiễm bầu không khí, thuế ô nhiễm tiếng ồn, thuế ô nhiễm các nguồn nƣớc. b) Phí môi trường Phí môi trƣờng là công cụ kinh tế nhằm đƣa chi phí môi trƣờng vào giá sản phẩm theo nguyên tắc “ngƣời gây ô nhiễm phải trả tiền”. Ở nhiều nƣớc có những quy định thu phí và lệ phí tùy theo mục đích sử dụng và hoàn cảnh nhƣ: Phí vệ sinh thành phố, phí nuôi và giết mổ gia súc trong các đô thị, phí về cung cấp nƣớc sinh hoạt và tƣới tiêu trên đồng ruộng, lệ phí đƣờng phố và bãi đỗ xe theo vị trí và giờ trong ngày đêm, lệ phí sử dụng bờ biển, danh lam thắng cảnh. c) Hệ thống đặt cọc - hoàn trả Hệ thống đặt cọc - hoàn trả bao gồm việc ký một số tiền cho các sản phẩm có tiềm năng gây ô nhiễm.
Nếu các sản phẩm đƣợc đƣa trả về một số điểm thu hồi quy 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com định hợp pháp sau khi sử dụng, tức là tránh khỏi gây ô nhiễm, tiền ký thác sẽ hoàn trả. Mục đích của hệ thống đặt cọc- hoàn trả là thu gom những thứ mà ngƣời tiêu thụ đã dùng vào một trung tâm để tái chế, tái sử dụng hoặc tiêu hủy một cách an toàn đối với môi trƣờng. Đặt cọc - hoàn trả đƣợc coi là một trong những “ứng cử viên” sáng giá cho các chính sách nhằm giúp nền kinh tế thoát khỏi chu trình sản xuất tuyến tính (khai khoáng → nguyên liệu thô → sản phẩm → phế thải) và hƣớng tới chu trình tuần hoàn trong đó các tài nguyên đƣợc tái chế, tái sử dụng tới mức tối đa có thể đƣợc. Hệ thống đặt cọc - hoàn trả tỏ ra đặc biệt thích hợp với việc quản lý các chất thải rắn.
Các quốc gia thuộc tổ chức OECD đã áp dụng khá thành công hệ thống đặt cọc - hoàn trả đối với các sản phẩm đồ uống, bia, rƣợu (đựng trong vỏ chai nhựa hoặc thuỷ tinh) mang lại hiệu quả cao cho việc thu gom các phế thải. Hiện nay, các nƣớc này đã và đang mở rộng việc áp dụng hệ thống đặt cọc - hoàn trả sang các lĩnh vực khác nhƣ vỏ tàu, ô tô cũ, dầu nhớt, ắc quy có chứa chì, thuỷ ngân, cadimi, vỏ chai đựng thuốc trừ sâu, các đồ điện gia dụng nhƣ máy thu hình, tủ lạnh, điều hoà không khí. Nhiều nƣớc trong khu vực Đông Á nhƣ Hàn Quốc, Đài Loan cũng đã có thành công nhất định trong việc áp dụng hệ thống đặt cọc - hoàn trả đối với vỏ lon, vỏ chai nhựa, thuỷ tinh, sắt, thép, nhôm phế liệu, ắc quy, săm lốp, dầu nhớt, giấy loại,. d) Giấy phép môi trường có thể chuyển nhượng Giấy phép môi trƣờng chuyển nhƣợng hay còn gọi là hạn ngạch (quota) ô nhiễm là loại giấy phép xả thải mà ngƣời sử dụng đƣợc cấp có quyền chuyển nhƣợng số lƣợng, chất lƣợng xả thải của cơ sở mình cho ngƣời khác (đơn vị cần giấy phép để xả thải).
Loại giấy này cho phép đƣợc đổ phế thải hay sử dụng một nguồn tài nguyên đến một mức định trƣớc do pháp luật quy định và đƣợc chuyển nhƣợng bằng cách đấu thầu hoặc trên cơ sở quyền sử dụng đã có sẵn. Giấy phép môi trƣờng thƣờng đƣợc áp dụng cho các tài nguyên môi trƣờng khó có thể quy định quyền sở hữu và vì thế thƣờng bị sử dụng bừa bãi nhƣ không khí, đại dƣơng. Công cụ này đƣợc áp dụng ở một số nƣớc, ví dụ giấy phép (quota) khai thác cá ngừ và sử dụng nƣớc ở Australia, giấy phép ô nhiễm không khí ở Mỹ, Anh và 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com một số nƣớc thành viên của OECD nhƣ Canada, Đức, Thụy Điển. e) Ký quỹ môi trường Ký quỹ môi trƣờng là công cụ kinh tế áp dụng cho các hoạt động kinh tế có tiềm năng gây ô nhiễm và tổn thất môi trƣờng.
Nguyên lý hoạt động của hệ thống ký quỹ môi trƣờng cũng tƣơng tự nhƣ của hệ thống đặt cọc - hoàn trả. Nội dung chính của ký quỹ môi trƣờng là yêu cầu các doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất kinh doanh trƣớc khi tiến hành một hoạt động đầu tƣ phải ký gửi một khoản tiền (hoặc kim loại quý, đá quý, hoặc các giấy tờ có giá trị nhƣ tiền) tại ngân hàng hay tổ chức tín dụng nhằm bảo đảm sự cam kết về thực hiện các biện pháp để hạn chế ô nhiễm, suy thoái môi trƣờng. Công cụ ký quỹ môi trƣờng đã đƣợc thực hiện ở nhiều nƣớc trên thế giới, đặc biệt với các hoạt động công nghiệp nhƣ khai thác mỏ, khai thác rừng hoặc đại dƣơng. f) Trợ cấp môi trường Trợ cấp môi trƣờng là công cụ kinh tế quan trọng đƣợc sử dụng ở rất nhiều nƣớc trên thế giới, đặc biệt là các nƣớc thuộc tổ chức OECD.
Chức năng chính của trợ cấp môi trƣờng là giúp đỡ các ngành công - nông nghiệp và các ngành khác khắc phục ô nhiễm môi trƣờng trong điều kiện khi tình trạng ô nhiễm môi trƣờng quá nặng nề hoặc khả năng tài chính của doanh nghiệp không chịu đựng đƣợc đối với việc xử lý ô nhiễm. Trợ cấp cũng còn nhằm khuyến khích các cơ quan nghiên cứu và triển khai các công nghệ sản xuất có lợi cho môi trƣờng hoặc các công nghệ xử lý ô nhiễm. g) Nhãn sinh thái Nhãn sinh thái là công cụ kinh tế tác động vào nhà sản xuất thông qua phản ứng và tâm lý của khách hàng. Rất nhiều nhà sản xuất đã và đang đầu tƣ để sản phẩm của mình đƣợc công nhận là sản phẩm “xanh”, đƣợc dán nhãn sinh thái và điều kiện để đƣợc dán nhãn sinh thái ngày càng khắt khe hơn.
Nhãn sinh thái thƣờng đƣợc xem xét và dán cho các sản phẩm tái chế từ phế thải (nhƣ cao su.), các sản phẩm thay thế cho các sản phẩm có tác động xấu đến môi trƣờng, các sản 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phẩm có tác động tích cực đến môi trƣờng hoặc hoạt động sản xuất, kinh doanh sản phẩm có ảnh hƣởng tốt đến môi trƣờng, các sản phẩm thân thiện với môi trƣờng… Sử dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trƣờng là biện pháp mà các nhà kinh tế cho là có kết quả cao xét từ góc độ chi phí thực hiện. Đồng thời do đặc tính linh hoạt của bản thân công cụ, vận hành trên cơ sở vận dụng sức mạnh của thị trƣờng và nguyên tắc ngƣời gây ô nhiễm phải trả tiền, công cụ kinh tế có khả năng khắc phục những thất bại của thị trƣờng, có hiệu quả trong việc thay đổi hành vi gây ô nhiễm.