ĐẶT VẤN ĐỀ Văn Chấn là một huyện miền núi nghèo của tỉnh Yên Bái, nằm ở phía Đông bắc của dãy Hoàng Liên Sơn. Văn Chấn hội tụ cả hai yếu tố tự nhiên - xã hội gây mất ổn định đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống nhân dân trong vùng. Bên cạnh đó, việc dân số tiếp tục gia tăng đã dẫn đến nhu cầu về lương thực, thực phẩm gia tăng theo tiếp tục là sức ép đối với đảm bảo an ninh lương thực tại chỗ của huyện. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, tài nguyên đất, nước bị suy thoái nghiêm trọng; hạn hán, lũ lụt, nhất là lũ quét xảy ra thường xuyên, dẫn đến những thiệt hại to lớn về người và của cho nhân dân và gây nhiều trở ngại cho phát triển.
Phát triển bền nông nghiệp bền vững nhờ khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên, đặc biệt là nguồn tài nguyên đất luôn là lựa chọn ưu tiên đối với sản xuất. Do đó, việc khai thác hiệu quả quỹ tài nguyên đất, hạn chế tối đa tác động xấu đến môi trường là yêu cầu số một. Một trong những loại hình sử dụng đất được coi là sự sáng tạo của con người, sự kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên và con người đó là ruộng bậc thang. Ruộng bậc thang có thể canh tác cây trồng ngắn ngày liên tục mà ít có tác động xấu đến môi trường.
Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng hiệu quả ruộng bậc thang ở Yên Bái nói chung và huyện Văn Chấn nói riêng còn chưa xứng với tiềm năng của nó. Với quỹ đất ruộng bậc thang khá lớn chưa được khai thác sử dụng trong vụ xuân, việc xác định cây trồng phù hợp trong vụ xuân sẽ tạo ra một vụ sản xuất quan trọng để nâng cao hiệu quả tài nguyên này là rất cần thiết. Chính vì vậy, việc thực hiện đề tài: “Đánh giá hiện trạng và đề xuất một số giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế của ngô xuân trên đất lúa tại huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái” là vô cùng cấp thiết và đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Đánh giá hiện trạng sản xuất ngô xuân trên đất lúa.
Trên cơ sở kết quả điều tra tiến hành thử nghiệm một số giống và phân bón để nâng cao hiệu quả sản xuất ngô xuân tại huyện Văn Chấn. PHẠM VI NGHIÊN CỨU Hiện trạng canh tác ngô xuân trên đất lúa 1 vụ huyện Văn Chấn, so sánh 8 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giống ngô lai, thí nghiệm xác định lượng bón lân cho ngô trong vụ xuân 2018. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN - Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu của đề tài luận văn có ý nghĩa giúp các nhà quản lý tại địa phương xây dựng kế hoạch sử dụng đất trồng lúa 1 vụ hiệu quả hơn. - Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu là cơ sở để huyện xây dựng kế hoạch sản xuất nông nghiệp trong thời gian tới, nâng cao hiệu quả kinh tế và hiệu quả sử dụng đất lúa 1 vụ tại huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU HỆ THỐNG * Hệ thống nông nghiệp (HTNN) - Theo Phạm Chí Thành và cs. (1993): Hệ thống nông nghiệp là một phức hợp của đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, lao động, các nguồn lợi, các đặc trưng khác trong một ngoại cảnh mà nông hộ quản lý theo sở thích, khả năng, kỹ thuật có thể.
Để hệ thống phát triển bền vững cần nghiên cứu bản chất, đặc tính của các mối quan hệ tương tác qua lại giữa các yếu tố trong hệ thống đó, điều tiết các mối tương tác chính là điều khiển hệ thống một cách có quy luật: “Muốn chinh phục thiên nhiên phải tuân theo những quy luật của nó”. Theo Phạm Tiến Dũng và Vũ Đình Tôn (2013): Hệ thống nông nghiệp là sự biểu diện không gian của sự phối hợp các ngành sản xuất và các kỹ thuật do một xã hội thực hiện, để thỏa mãn các nhu cầu. Nó biểu hiện đặc biệt sự tác động qua lại giữa một hệ thống sinh học – sinh thái, mà môi trường tự nhiên là đại diện và một hệ thống văn hóa xã hội qua các hoạt động, xuất phát từ thành quả kỹ thuật. Như vậy hệ thống nông nghiệp chính là sự thống nhất và tác động qua lại giữa 3 hệ thống: Sinh học, xã hội và kinh tế.
* Hệ thống canh tác (HTCT) Hệ thống canh tác là sự bố trí một cách thống nhất và ổn định các nghành nghề trong nông trại, được quản lý bởi hộ gia đình trong môi trường tự nhiên, sinh học và kinh tế xã hội phù hợp với mục tiêu, sự mong muốn và nguồn lực của hộ (Shaner and Philip, 1982). Hệ thống canh tác là hình thức tập hợp các đơn vị chức năng riêng biệt, là hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, tiếp thị. Các đơn vị đó có mối quan hệ qua lại với nhau về cùng chung những nguồn lực nhận từ môi trường (IRRI, 1980). Hệ thống canh tác là hình thức tập hợp của một số tổ hợp các tài nguyên trong nông trại ở một môi trường nhất định.
Bằng những phương pháp, công nghệ sản xuất ra những sản phẩm nông nghiệp sơ cấp (IRRI, 1989). Từ ba khái niệm trên cho chúng ta thấy khái niệm về HTCT chung nhất là: HTCT là một hệ thống bao gồm nhiều hệ thống trồng trọt, chăn nuôi, chế biến, tiêu thụ quản lý kinh tế được bố trí một cách hệ thống và ổn định phù hợp với 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu trong nông trại hay tiểu vùng nông nghiệp (dẫn theo Phạm Chí Thành và cs. * Hệ thống trồng trọt (HTTT) - Theo Nguyễn Duy Tính (1995): HTTT là bộ phận chủ yếu của hệ thống canh tác, là trung tâm của hệ thống nông nghiệp. Nó quyết định sự hoạt động của các hệ thống phụ khác nhau như chăn nuôi, chế biến.
Theo Phạm Chí Thành và cs. (1996): Hệ thống trồng trọt bao gồm: (i) Hệ thống cây trồng; (ii) hệ thống công thức luân canh; (iii) hệ thống sử dụng phân bón; (iv) hệ thống tưới tiêu; (v) hệ thống bảo vệ thực vật; (vi) hệ thống quản lí. - Theo Phạm Tiến Dũng và Vũ Đình Tôn (2013): HTTT là một trong hai hệ thống phụ chủ yếu của hệ thống canh tác. Những cây trồng nông nghiệp có thể có nhiều chức năng khác nhau, kể cả việc tạo ra chỗ che chở cho con người, gia súc và cây trồng khác, chống xói mòn đất, phục vụ mục đích giải trí (thảm cỏ, hoa, cây cảnh và cây bụi) làm tăng độ phì nhiêu của đất (bổ sung chất hữu cơ từ xác lá và rễ cây già hoạc từ nốt sần cây bộ đậu).
Tuy nhiên, những HTTT chủ yếu được xây dựng để sản xuất ra lương thực, thực phẩm trực tiếp cho con người, thức ăn gia súc, sợi cho nguyên liệu công nghiệp và một nhóm sản phẩm hỗn hợp khác như thuốc lá, chất thơm và dược liệu. * Hệ thống cây trồng (HTCTr) Theo Đào Thế Tuấn (1984): Hệ thống cây trồng là thành phần các giống và loài cây, được bố trí trong không gian và thời gian của hệ sinh thái nông nghiệp, nhằm tận dụng các nguồn lợi từ tự nhiên, kinh tế, xã hội. Theo Nguyễn Duy Tính (1995): HTCTr là một hệ thống thống nhất trong mối quan hệ tương tác giữa các loài cây trồng, giống cây trồng được bố trí hợp lý trong không gian và thời gian. Ý nghĩa của hệ thống cây trồng: Là một nội dung và biện pháp cơ bản trong hệ thống canh tác.
Ngoài hệ thống cây trồng, hệ thống canh tác còn bao gồm: luân canh, làm đất, bón phân, chăm sóc cây trồng, phòng trừ cỏ dại. Hệ thống cây trồng quyết định nội dung của các biện pháp khác trong hệ thống canh tác. Hệ thống cây trồng là một trong ba hệ thống phụ của hệ thống nông nghiệp (hệ thống cây trồng, hệ thống chăn nuôi, hệ thống bảo quản và chế biến sản phẩm). Là hệ thống quan trọng nhất, quyết định nhất.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hệ thống cây trồng thể hiện phương hướng sản xuất của vùng. Hệ thống cây trồng là cơ sở để xác định các biện pháp khác trong sản xuất nông nghiệp. Xác định hệ thống cây trồng còn là nội dung của phân vùng sản xuất nông nghiệp của quốc gia có hiệu quả, cân đối và có kế hoạch. Theo Phạm Văn Hiền và cs.
(2009): Nói đến HTCTr đa canh là nói đến trồng xen, trồng gối, luân canh, trồng thành băng, canh tác phối hợp, vườn hỗn hợp. trong đó, hệ thống luân canh cây trồng có vai trò rất lớn, nó góp phần tăng hiệu quả sản xuất trên một đơn vị diện tích cũng như khai thác tối đa điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội. Ngoài ra, đây là một trong những biện pháp sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên đất, nước một cách có hiệu quả. Theo Trần Danh Thìn và cs.
(2008): Một HTCTr được coi là hợp lý nếu đáp ứng yêu cầu sau: (i) Đạt tổng sản lượng cao và ổn định qua các mùa vụ. Đây là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá HTCTr hợp lý; (ii) khai thác triệt để và có hiệu quả điều kiện khí hậu, đất đai trong vùng và hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại do khí hậu và đất đai gây ra đối với cây trồng; lựa chọn giống và loại cây trồng để bố trí cho phù hợp với khí hậu, đất đai, không những tận dụng được lợi thế mà còn có tác dụng hạn chế những trở ngại do đất đai và khí hậu gây ra; (iii) lợi dụng tốt nhất các đặc tính sinh học của cây trồng, tránh được tác hại của sâu bệnh và cỏ dại; (iv) thúc đẩy phát triển chăn nuôi và các ngành nghề phụ khác; (v) khai thác triệt để và có hiệu quả các điều kiện kinh tế - xã hội sẵn có để phát triển bền vững; (vi) phù hợp với nguồn lực nông hộ và được nông dân chấp nhận. * Cơ cấu cây trồng (CCCT) - Theo Đào Thế Tuấn (1984): Cơ cấu cây trồng là thành phần các giống, loài cây trồng có trong một vùng, ở một thời điểm nhất định, nó liên quan đến cơ cấu cây trồng nông nghiệp, nó phản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngành nông nghiệp, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng nhằm cung cấp được nhiều nhất những sản phẩm, phục vụ cho nhu cầu của con người.
