CHƯƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NHTM 1. Khái niệm và vai trò thanh toán quốc tế Quan hệ đối ngoại của mỗi quốc gia bao gồm tổng thể các lĩnh vực : kinh tế, chính chị, văn hoá, khoa học, kỹ thuật, du lịch…trong đó quan hệ kinh tế chiếm vị trí quan trọng, là cơ sở cho các mối quan hệ khác. Quá trình giao thương các hoạt động quốc tế dẫn đến những nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế, trong đó ngân hàng là cầu nối trung gian giữa các bên.
Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan. Như vậy thanh toán quốc tế phục vụ cho hai lĩnh vực hoạt động là kinh tế và phi kinh tế. Tuy nhiên, trong thực tế, giữa hai lĩnh vực hoạt động này thường giao thoa với nhau, không có một ranh giới rõ rệt, người ta thường phân hoạt động thanh toán quốc tế thành hai lĩnh vực là: Thanh toán trong ngoại thương (thanh toán mậu dịch) và Thanh toán phi ngoại thương (thanh toán phi mậu dịch) Thanh toán trong ngoại thương (thanh toán mậu dịch) là việc thực hiện thanh toán trên cơ sở hàng hoá xuất nhập khẩu và các dịch vụ thương mại cung ứng cho nước ngoài theo giá cả thị trường quốc tế. Cơ sở để các bên tiến hành mua bán và thanh toán cho nhau là hợp đồng ngoại thương.
Thanh toán phi ngoại thương (thanh toán phi mậu dịch) là việc thực hiện thanh toán không liên quan đến hàng hoá xuất nhập khẩu cũng như các cung 3 ứng lao vụ cho nước ngoài, nghĩa là thanh toán cho các hoạt động không mang tính thương mại. Đó là việc chi trả các chi phí của các cơ quan ngoại giao ở nước ngoài, các chi phí ăn ở đi lại của các đoàn khách nhà nước, tổ chức và cá nhân, các nguồn tiền quà biếu, trợ cấp của cá nhân người nước ngoài cho cá nhân người trong nước, các nguồn trợ cấp của một tổ chức từ thiện nước ngoài cho tổ chức, đoàn thể trong nước. Trong thương mại quốc tế, thông qua NHTM với mạng lưới chi nhánh và hệ thống ngân hàng đại lý rộng khắp toàn cầu thay mặt khách hàng thực hiện dịch vụ thanh toán quốc tế - các ngân hàng trở thành cầu nối trung gian thanh toán giữa bên mua và bên bán. Ngày nay, hoạt động thương mại quốc tế luôn cần đến sự tham gia, hỗ trợ về kỹ thuật nghiệp vụ và tài chính của ngân hàng.
Ngân hàng cung cấp các phương án lựa chọn phương thức thanh toán quốc tê, tài trợ xuất nhập khẩu, đảm bảo an toàn và quyền lợi của cả hai bên mua bán, thông qua đó thúc đẩy ngoại thương phát triển và mở rộng các quan hệ với các quốc gia trên thế giới. Vai trò của Thanh toán quốc tế Xu hướng quốc tế hoá nền kinh tế cùng với sự phát triển của các nghiệp vụ kinh doanh và dịch vụ trong nước, đã tạo điều kiện cho các nghiệp vụ ngânhàng quốc tế ra đời và phát triển, trong đó TTQT là mảng hoạt động có vai tròquan trọng đối với mỗi ngân hàng trong bối cảnh cạnh tranh quyết liệt giữacác ngân hàng. Quá trình mua bán, trao đổi hàng hoá giữa nước này với nước khác xuất hiện luồng di chuyển hàng hoá, dịch vụ và luồng di chuyển tiền tệ, thiếu một trong hai yếu tố đó thương mại quốc tế sẽ không được thực hiện. Thanh toán quốc tế là khâu then chốt cuối cùng khép kín một chu kỳ mua bán hàng hóa hay trao đổi dịch vụ.
Việc thanh toán tiềnhàng được nhanh chóng, chính xác, an toàn là đảm bảo giải quyết được mối quan hệ lưu thông hóa - tiền tệ giữa người mua - người bán. Vì vậy, thanh toán quốc tế tồn tại như một tất yếu khách quan cùng với sự tồn tại và phát triển của thương 4 mại quốc tế. Thanh toán quốc tế càng phát triển càng tạo điều kiện thuận lợi, hỗ trợ cho hoạt động ngoại thương và ngược lại. Hoạt động thanh toán quốc tế không chỉ có vai trò trong sự nghiệp phát triển kinh tế của một quốc gia mà còn có vai trò quan trọng trong hoạt động của các NHTM và các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu.1 Đối với nền kinh tế Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, nền kinh tế của các quốc gia ngày càng được quốc tế hoá, các nước đang ra sức phát triển kinh tế, mở cửa, hợp tác và hội nhập, thanh toán quốc tế luôn giữ một vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế của mỗi quốc gia, nó được coi là chiếc cầu nối giữa kinh tế trong nước với phần kinh tế thế giới bên ngoài.
Thanh toán quốc tế có tác dụng bôi trơn, hỗ trợ và thúc đẩy hoạt động kinh tế đối ngoại, đặc biệt là hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ, đầu tư nước ngoài, thu hút kiều hối và các quan hệ tài chính, tín dụng quốc tế khác. Kinh nghiệm trong chiến lược phát triển kinh tế của nhiều nước cho thấy, thành công họ có được là do nhận thức được mối quan hệ giữa phát triển kinh tế trong nước và mở rộng quan hệ kinh tế với nước ngoài. Để làm được điều đó, mỗi một quốc gia khi thiết lập quan hệ ngoại giao, quan hệ thương mại quốc tế thì đều phải thiết lập một mạng lưới thanh toán quốc tế thông qua các ngân hàng trong và ngoài nước. Thanh toán quốc tế thuận tiện, an toàn, nhanh chóng, chính xác sẽ tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động ngoại thương phát triển, đẩy mạnh sản xuất và lưu thông hàng hoá, làm tăng nhanh tốc độ chu chuyển vốn, góp phần thúc đẩy, phát triển sản xuất trong nước, đặc biệt là sản xuất hàng xuất khẩu.
Thông qua việc quản lý và kiểm soát hoạt động thanh toán quốc tế, Nhà nước có thể nắm bắt được một cách chính xác và nhanh chóng nguồn tiền thanh toán XNK, kiểm soát nguồn ngoại tệ ra vào của đất nước. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với việc quản lý hoạt động XNK cũng như điều hành chính sách tiền tệ và tài khoá theo đường lối phát triển của đất nước, điều 5 chỉnh được cán cân thương mại, đưa ra các chính sách về XNK và điều hành tỷ giá hối đoái trong từng thời kỳ, đảm bảo mục tiêu cân bằng cán cân thanh toán quốc tế. Thanh toán quốc tế làm gia tăng khối lượng thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế, giảm bớt các chi phí xã hội, đồng thời thu hút được một lượng ngoại tệ đáng kể cho đất nước. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay khi quan hệ kinh tế thế giới ngày càng được mở rộng đa dạng và phong phú, giao lưu hàng hoá ngày càng tăng, không chỉ ở các nước kinh tế phát triển mà ở cả các nước đang phát triển, việc không ngừng đổi mới và phát triển thanh toán quốc tế là một trong những điều kiện cần thiết để mở rộng và phát triển kinh tế đối ngoại của mỗi quốc gia.
Thanh toán quốc tế là một trong những yếu tố cơ bản để đánh giá chất lượng, quy mô và hiệu quả của các hoạt động kinh tế đối ngoại, đặc biệt là hoạt động thanh toán XNK hàng hoá và dịch vụ. Tóm lại, hoạt động thanh toán quốc tế có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế của mỗi quốc gia, được thể hiện chủ yếu trên các mặt sau: 1. Đối với hoạt động kinh doanh ngân hàng Thanh toán quốc tế là hoạt động trực tiếp tạo ra một khoản lợi nhuận không nhỏ đóng góp vào lợi nhuận chung của ngân hàng, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng, là một trong những yếu tố quyết định sự thành công của NHTM. Thông qua cung cấp dịch vụ thanh toán quốc tế cho khách hàng, các NHTM thu được phí dịch vụ chuyển tiền, phí thanh toán, phí bảo lãnh….
Thực tế cho thấy, đối với các NHTM hiện đại, thu nhập từ phí dịch vụ có xu hướng ngày một tăng cả về số lượng và tỷ trọng trong tổng thu nhập của ngân hàng. Thanh toán quốc tế không chỉ là một nghiệp vụ ngân hàng thuần tuý mà còn đóng vai trò là khâu trung tâm không thể thiếu trong dây chuyền hoạt động kinh doanh, bổ sung và hỗ trợ các mặt hoạt động nghiệp vụ khác của ngân hàng nên nó gián tiếp tạo ra lợi nhuận từ các mặt hoạt động này. 6 Nhờ đẩy mạnh hoạt động thanh toán quốc tế, các NHTM có thể tăng cường khả năng thu hút vốn ngoại tệ từ việc thực hiện thanh toán thu tiền về cho khách hàng đến việc quản lý nguồn ngoại tệ tạm thời nhàn rỗi trên tài khoản tiền gửi của khách hàng, từ đó đáp ứng được nhu cầu vay và thanh toán bằng ngoại tệ của khách hàng. Với vai trò là trung gian thanh toán, thanh toán quốc tế góp phần phát triển và đẩy mạnh hoạt động tín dụng, tài trợ XNK, kinh doanh ngoại tệ, bảo lãnh và các dịch vụ khác, đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của khách hàng trong và ngoài nước, từ đó tăng qui mô hoạt động và mở rộng thị phần của ngân hàng.
Thanh toán quốc tế tạo môi trường ứng dụng công nghệ thông tin tiên tiến, hiện đại trên thế giới trong hoạt động ngân hàng. Thông qua việc tham gia nối mạng thông tin và ứng dụng công nghệ cao trong xử lý thông tin giúp cho ngân hàng có thể theo kịp với sự phát triển của thế giới, không bị lạc hậu và thua kém các ngân hàng nước ngoài. Thanh toán quốc tế phát triển góp phần tăng cường khả năng cạnh tranh của ngân hàng trong cơ chế thị trường, đồng thời giúp cho hoạt động ngân hàng vượt ra khỏi phạm vi quốc gia và hoà nhập với cộng đồng ngân hàng thế giới. Phát triển thanh toán quốc tế tạo điều kiện cho các ngân hàng mở rộng quan hệ với các ngân hàng nước ngoài, nâng cao uy tín trên trường quốc tế cũng như uy tín đối với khách hàng trong và ngoài nước, từ đó khai thác được các nguồn vốn tài trợ của các tổ chức tài chính quốc tế cũng như các ngân hàng nước ngoài, đáp ứng nhu cầu về vốn trong kinh doanh.