Thực Trạng Đầu Tư Trực Tiếp Của Doanh Nghiệp Việt Nam Sang ASEAN

Chuyên đề nghiên cứu Đầu Tư Trực Tiếp Của Doanh Nghiệp Việt Nam Sang ASEAN: Thực Trạng Và Triển Vọng, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Nguyên
• Người hướng dẫn: TS. Đào Hồng Quyên
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Đầu Tư Trực Tiếp Của Doanh Nghiệp Việt Nam Sang ASEAN: Thực Trạng Và Triển Vọng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Tổng quan về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 1.2. Khái niệm và hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.2.1. Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.3. Vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài với nước đi đầu tư
• 1.4. Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với nước đi đầu tư
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với nước đi đầu tư
• 1.6. Kinh nghiệm của một số nước đầu tư trực tiếp vào các nước ASEAN
• 1.6.1. Đầu tư trực tiếp của Nhật Bản sang ASEAN
• 1.6.2. Đầu tư trực tiếp của Singapore sang ASEAN
• 1.6.3. Đầu tư trực tiếp của Thái Lan sang ASEAN
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM SANG ASEAN
• 2.1. Tổng quan về các nước ASEAN
• 2.1.1. Đặc điểm kinh tế xã hội của các nước ASEAN
• 2.1.2. Quan hệ kinh tế, chính trị, ngoại giao giữa Việt Nam và các nước ASEAN
• 2.2. Tình hình đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang các nước ASEAN
• 2.2.1. Theo lĩnh vực đầu tư
• 2.2.2. Theo hình thức đầu tư
• 2.2.3. Theo giai đoạn đầu tư
• 2.2.4. Theo địa điểm đầu tư
• 2.3. Những yếu tố tác động tới đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp Việt Nam sang các nước ASEAN
• 2.3.1. Về phía các nước tiếp nhận đầu tư
• 2.3.2. Về phía Việt Nam
• 2.4. Đánh giá tình hình đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN
• 2.4.1. Các kết quả đạt được
• 2.4.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.5. Cơ hội và thách thức khi các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư sang ASEAN
• 2.5.1. Cơ hội
• 2.5.2. Thách thức
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI CỦA DOANH NGHIỆP VIỆT NAM SANG ASEAN
• 3.1. Mục tiêu, định hướng của các doanh nghiệp Việt Nam và nhà nước thúc đẩy đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN
• 3.2. Đề xuất giải pháp nhằm thúc đẩy đầu tư trực tiếp sang ASEAN cho các doanh nghiệp Việt Nam đến năm 2030
• 3.2.1. Hoàn thiện thể chế, chính sách về đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 3.2.2. Chuẩn bị kỹ các điều kiện cần và đủ về đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 3.2.3. Các doanh nghiệp chủ động tìm kiếm cơ hội đầu tư
• 3.2.4. Tăng cường hoạt động xúc tiến đầu tư từ Việt Nam sang các nước ASEAN
• 3.2.5. Đào tạo nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu của các nước ASEAN
• 3.3. Kiến nghị đối với nhà nước
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN

Đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN đã có những bước phát triển đáng kể trong những năm qua. Theo số liệu thống kê, tổng vốn đầu tư của Việt Nam vào các nước ASEAN đã tăng trưởng mạnh mẽ, đặc biệt trong các lĩnh vực như thương mại, dịch vụ và sản xuất. Đầu tư trực tiếp không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường mà còn tạo ra cơ hội tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm quản lý từ các nước phát triển trong khu vực. Tuy nhiên, thực trạng đầu tư vẫn còn nhiều thách thức. Các doanh nghiệp Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm thông tin, hiểu biết về thị trường và các quy định pháp lý tại các nước tiếp nhận đầu tư. Điều này dẫn đến việc một số dự án đầu tư không đạt được hiệu quả như mong đợi. Theo báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tỷ lệ thành công của các dự án đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Việt Nam còn thấp, với nhiều dự án phải rút lui hoặc giải thể do không đáp ứng được yêu cầu của thị trường địa phương.

1.1. Các lĩnh vực đầu tư chính

Các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu đầu tư vào các lĩnh vực như bất động sản, thương mại và dịch vụ. Đặc biệt, lĩnh vực thương mại đang thu hút nhiều sự quan tâm từ các doanh nghiệp Việt Nam do nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng tại các nước ASEAN. Tuy nhiên, đầu tư vào lĩnh vực sản xuất cũng đang gia tăng, với nhiều doanh nghiệp tìm kiếm cơ hội để mở rộng sản xuất và xuất khẩu. Chiến lược đầu tư của các doanh nghiệp cần được điều chỉnh để phù hợp với xu hướng phát triển của thị trường ASEAN, đồng thời cần có sự hỗ trợ từ chính phủ trong việc cung cấp thông tin và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp. Việc xây dựng các mối quan hệ hợp tác với các đối tác địa phương cũng là một yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam thành công hơn trong việc đầu tư ra nước ngoài.

1.2. Những thách thức trong đầu tư

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng các doanh nghiệp Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức khi đầu tư vào ASEAN. Một trong những thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài, đặc biệt là từ các nước có nền kinh tế phát triển hơn. Rủi ro đầu tư cũng là một yếu tố cần được xem xét, bao gồm rủi ro về chính trị, kinh tế và pháp lý tại các nước tiếp nhận đầu tư. Ngoài ra, việc thiếu thông tin và hiểu biết về thị trường cũng khiến cho các doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đưa ra quyết định đầu tư. Để vượt qua những thách thức này, các doanh nghiệp cần có chiến lược rõ ràng và linh hoạt, đồng thời cần tăng cường hợp tác với các tổ chức hỗ trợ đầu tư và các cơ quan chính phủ.

II. Triển vọng đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN

Triển vọng đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN trong thời gian tới được đánh giá là rất tích cực. Với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế ASEAN, nhu cầu về hàng hóa và dịch vụ ngày càng tăng, tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam. Xu hướng đầu tư từ Việt Nam vào ASEAN dự kiến sẽ tiếp tục gia tăng, đặc biệt là trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do được ký kết và thực thi. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, để tận dụng được những cơ hội này, các doanh nghiệp cần phải chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt chiến lược và nguồn lực.

2.1. Cơ hội từ các hiệp định thương mại

Các hiệp định thương mại tự do như RCEP và các hiệp định song phương giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho đầu tư. Những hiệp định này không chỉ giảm thuế quan mà còn tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường lớn hơn. Hợp tác kinh tế trong khu vực cũng đang được thúc đẩy, giúp các doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc tìm kiếm đối tác và mở rộng hoạt động kinh doanh. Việc nắm bắt kịp thời các cơ hội từ các hiệp định này sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của các doanh nghiệp Việt Nam trong việc đầu tư ra nước ngoài.

2.2. Định hướng phát triển

Để phát triển bền vững, các doanh nghiệp Việt Nam cần có định hướng rõ ràng trong việc đầu tư sang ASEAN. Việc xác định các lĩnh vực ưu tiên đầu tư, cũng như xây dựng chiến lược dài hạn sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro. Chính sách đầu tư của nhà nước cũng cần được hoàn thiện để hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc tiếp cận thông tin và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư. Sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp trong việc thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài sẽ là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam tại ASEAN.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) là một cấu phần quan trọng trong chiến lược hội nhập kinh tế quốc tế của các quốc gia đang phát triển. Khu vực Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được đánh giá là một trong những điểm đến đầu tư năng động nhất toàn cầu. Theo Báo cáo Đầu tư ASEAN 2019 của Ban Thư ký ASEAN, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào khu vực đã tăng liên tiếp ba năm, đạt mức kỷ lục 155 tỷ USD vào năm 2018 (tăng 3% so với 147 tỷ USD năm 2017), nâng tỷ trọng tiếp nhận FDI toàn cầu của khối từ 9,6% năm 2017 lên 11,5% năm 2018. Sự hình thành của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào ngày 31/12/2015 đã tạo ra thị trường chung với quy mô hơn 625 triệu dân, cắt giảm sâu rộng hàng rào thuế quan và tạo điều kiện tự do hóa luân chuyển dòng vốn.

Tại Việt Nam, hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài bắt đầu hình thành từ đầu thập niên 1990 và phát triển mạnh mẽ nhờ các điều chỉnh chính sách then chốt từ phía Nhà nước, tiêu biểu là Nghị định số 78/2006/NĐ-CP ngày 09/8/2006, Nghị định số 121/2007/NĐ-CP ngày 25/7/2007 (trong lĩnh vực dầu khí) và Nghị định số 17/2009/NĐ-CP ngày 16/02/2009 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 121. Mặc dù hành lang pháp lý từng bước được hoàn thiện, hoạt động đầu tư ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam sang khối ASEAN vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: thể chế chính sách đôi khi chưa theo kịp thực tiễn, lợi nhuận thu hồi chưa tương xứng với quy mô vốn đăng ký, một số dự án rơi vào tình trạng thua lỗ hoặc phải giải thể, các nước tiếp nhận có xu hướng siết chặt quản lý khai thác tài nguyên và áp lực cạnh tranh nội khối gia tăng.

Trước bối cảnh đó, đề tài khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu: Đề xuất các giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy và nâng cao hiệu quả hoạt động đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang các nước ASEAN đến năm 2030.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn quốc tế về đầu tư trực tiếp nước ngoài.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng dòng vốn và hoạt động đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 1991–2019, trọng tâm là các năm gần đây.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị đối với Nhà nước cùng các doanh nghiệp nhằm thúc đẩy đầu tư trực tiếp sang ASEAN đến năm 2030.
• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang thị trường các nước ASEAN.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Các quốc gia thành viên trong khu vực ASEAN tiếp nhận dòng vốn đầu tư từ Việt Nam (Lào, Campuchia, Myanmar, Singapore, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Philippines, Brunei).
  • Thời gian: Trọng tâm giai đoạn 2015–2020, sử dụng chuỗi dữ liệu thống kê thứ cấp tổng hợp từ năm 1991 đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng lý luận kinh tế quốc tế và hệ thống văn bản pháp lý về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài:

• Khung khái niệm và pháp lý: Tác giả đối chiếu các định nghĩa về FDI từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD, 1998), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), quan điểm của John Dunning (2008), cùng các quy định của pháp luật Việt Nam gồm Luật Đầu tư năm 2005, Luật Đầu tư năm 2020 và Nghị định số 83/2015/NĐ-CP. Theo đó, đầu tư trực tiếp ra nước ngoài được xác định là việc nhà đầu tư chuyển vốn hoặc tài sản hợp pháp ra ngoài lãnh thổ Việt Nam để thành lập tổ chức kinh tế, mua lại cơ sở kinh doanh, góp vốn/mua cổ phần hoặc ký hợp đồng hợp tác kinh doanh, đồng thời trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư nhằm mục đích sinh lời.
• Lý thuyết nền tảng:
  • Lý thuyết OLI của John Dunning (1977): Khẳng định doanh nghiệp thực hiện FDI khi hội đủ 3 nhóm lợi thế: Lợi thế sở hữu độc quyền (Ownership), Lợi thế nội vi hóa (Internalization) và Lợi thế địa điểm tiếp nhận đầu tư (Location).
  • Lý thuyết hành vi đầu tư của Romer (1986): Chỉ ra quyết định đầu tư chịu tác động trực tiếp bởi quy mô nhu cầu, lãi suất, mức độ phát triển của hệ thống tài chính, đầu tư công, chất lượng nguồn nhân lực, liên kết ngành, khả năng tiếp thu công nghệ và tính ổn định của môi trường thể chế.
  • Khung phân tích sự hài lòng của doanh nghiệp: Đo lường dựa trên 3 nhóm yếu tố: hạ tầng kỹ thuật; chính sách, dịch vụ hỗ trợ kinh doanh; môi trường sống và làm việc tại nước tiếp nhận.
• Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa chiều từ cả phía nước xuất khẩu vốn (Việt Nam) và nước tiếp nhận vốn (các quốc gia ASEAN). Tác giả áp dụng các phương pháp phân tích thống kê mô tả, tổng hợp, so sánh, phân tích cơ cấu và phân tích điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT) để làm rõ thực trạng và các yếu tố tác động.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp giai đoạn 1991–2020 được thu thập từ Ban Thư ký ASEAN, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Thế giới (World Bank), Tổ chức Xúc tiến Mậu dịch Nhật Bản (JETRO), Ngân hàng Trung ương Thái Lan, Hiệp hội các nhà đầu tư Việt Nam sang Lào (AVIL), Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đầu tư trực tiếp nước ngoài

Chương 1 hệ thống hóa bản chất kinh tế của FDI, xác định 4 hình thức đầu tư theo Luật Đầu tư 2020 (thành lập tổ chức kinh tế; đầu tư theo hợp đồng; góp vốn, mua cổ phần; mua bán giấy tờ có giá/quỹ đầu tư) và phân tích tác động hai chiều của FDI đối với nước đi đầu tư:

• Tác động tích cực: Khai thác đầu vào giá rẻ (đất đai, nhân công, nguyên vật liệu), tối đa hóa lợi nhuận, khuếch trương thương hiệu và mở rộng thị trường (điển hình như trường hợp Viettel đầu tư mạng viễn thông Unitel tại Lào đạt thị phần 35% sau 2 năm kinh doanh, doanh thu năm 2011 gấp 11 lần năm 2009).
• Tác động tiêu cực và rủi ro: Nguy cơ chảy máu chất xám, rủi ro pháp lý và khác biệt văn hóa bản địa, rủi ro môi trường - xã hội trong các dự án nông nghiệp, khai khoáng quy mô lớn tại Lào và Campuchia, cũng như nguy cơ suy giảm việc làm giản đơn trong nước.

Đồng thời, chương này phân tích kinh nghiệm thúc đẩy OFDI sang ASEAN của ba quốc gia:

• Nhật Bản: Khảo sát của JETRO (cuối năm 2019 trên 9.975 doanh nghiệp) chỉ ra 41% doanh nghiệp Nhật Bản cân nhắc mở rộng sang Việt Nam và 36,3% sang Thái Lan nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng trước căng thẳng thương mại Mỹ - Trung. Nhật Bản kết hợp chặt chẽ giữa ngoại giao kinh tế, vốn ODA và FDI; áp dụng chiến lược đầu tư liên kết chuỗi (doanh nghiệp sản xuất đi kèm hệ thống ngân hàng, vận tải, bảo hiểm).
• Singapore: Tận dụng các cơ quan chuyên trách như Hội Doanh nghiệp quốc tế Singapore (IE Singapore), Ban Phát triển Kinh tế (EDB), SPRING để hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) mở rộng ra khu vực. Singapore là nhà đầu tư ASEAN lớn nhất tại Việt Nam với hơn 2.200 dự án, vốn đăng ký khoảng 49 tỷ USD (năm 2018), tập trung mạnh vào công nghiệp chế biến chế tạo (>44%) và bất động sản (30%).
• Thái Lan: Tính đến tháng 9/2015, tổng vốn OFDI đạt 242,9 tỷ Baht (6,7 tỷ USD), trong đó ASEAN chiếm 27% (64,75 tỷ Baht / 1,7 tỷ USD). Các tập đoàn lớn như Amata, SCG, PTT đẩy mạnh đầu tư sang Việt Nam, Lào, Myanmar, Campuchia để đón đầu AEC và phát triển mạng lưới phân phối bán lẻ.

Chương 2: Thực trạng đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng dòng vốn đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN qua 4 giai đoạn phát triển từ năm 1991 đến năm 2019:

Giai đoạn	Số dự án	Đặc điểm lĩnh vực và dự án tiêu biểu
1991–1998	7	Quy mô vốn nhỏ (khoảng 3,49 triệu USD), tập trung vào Xây dựng (chiếm 40,93%), Vận tải kho bãi, Dịch vụ tại Lào và Thái Lan. Dự án tiêu biểu: Dự án nông lâm nghiệp của Tổng Công ty Xây dựng 11 (1 triệu USD, năm 1994) và Dự án Cty Xây lắp COECCO Việt Lào (1,5 triệu USD, năm 1998).
1999–2005	65	Mở rộng ra 10 lĩnh vực; Khai khoáng chiếm ưu thế áp đảo với 79,76% tổng vốn đăng ký (1,63 tỷ USD). Dự án tiêu biểu: Công ty TNHH Hóa chất và Muối mỏ Việt - Lào tại tỉnh Khăm Muộn của Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (vốn 522,4 triệu USD).
2006–2015	465	Giai đoạn bùng nổ, mở rộng sang 18 lĩnh vực. Nông - lâm - thủy sản dẫn đầu với 88 dự án (2,79 tỷ USD, chiếm 36,27%), Sản xuất và phân phối điện chiếm 14,93% (1,58 tỷ USD), Khai khoáng chiếm 9,46% (723,8 triệu USD), Tài chính - ngân hàng - bảo hiểm có 18 dự án (617,5 triệu USD), Bất động sản có 12 dự án (369,1 triệu USD).
2016–2019	247	Duy trì 18 lĩnh vực nhưng có sự chuyển dịch cơ cấu rõ nét. Thông tin và truyền thông vươn lên vị trí số 1 với 26 dự án, đạt 877,8 triệu USD (chiếm 57,69% tổng vốn); Tài chính - ngân hàng xếp thứ 2 với 168 triệu USD (11,03%); Nông - lâm - thủy sản xếp thứ 3 với 134,8 triệu USD (8,88%); Khai khoáng giảm mạnh xuống còn 3,29% (50,7 triệu USD).

Xét theo hình thức đầu tư lũy kế giai đoạn 1991–2019, các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu lựa chọn thành lập tổ chức kinh tế 100% vốn Việt Nam với 584 dự án (chiếm 73,90% tổng số dự án, vốn đăng ký hơn 8,5 tỷ USD). Hình thức Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) có 13 dự án (1,64% số dự án nhưng chiếm 1,92 tỷ USD vốn đăng ký, chủ yếu trong thăm dò dầu khí). Hình thức mua cổ phần có 184 dự án (khoảng 1,1 tỷ USD). Hình thức công ty hợp danh chỉ có 4 dự án (11,93 triệu USD) do tính chất chịu trách nhiệm vô hạn.

Về cơ cấu chủ thể đầu tư, có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ khối doanh nghiệp nhà nước sang doanh nghiệp tư nhân. Lũy kế doanh nghiệp nhà nước đăng ký 13,8 tỷ USD (chiếm tỷ trọng chi phối trong tổng số gần 21 tỷ USD vốn OFDI toàn cầu của Việt Nam), tiêu biểu là PVN (27 dự án, 7,1 tỷ USD), Viettel (10 dự án, 3 tỷ USD), các ngân hàng thương mại BIDV, MBBank, SHB, VietinBank, Vietcombank, Agribank (khoảng 830 triệu USD). Tuy nhiên, đến năm 2019, 100% dự án mới cấp phép ra nước ngoài đều thuộc về khối tư nhân. Một số doanh nghiệp tư nhân có quy mô vốn lớn gồm Hoàng Anh Gia Lai (7 dự án, 1,1 tỷ USD), Công ty CP Đầu tư và Kinh doanh Golf Long Thành (2 dự án tại Lào, khoảng 1,1 tỷ USD).

Thị trường tiếp nhận	Số dự án	Tỷ trọng số dự án (%)	Vốn đăng ký (USD)	Quy mô BQ/dự án (triệu USD)
Lào	290	36,66%	5.397.000.000	18,61
Campuchia	214	27,05%	3.070.000.000	14,35
Myanmar	82	10,37%	1.470.000.000	17,93
Các nước ASEAN khác	205	25,92%	1.266.000.000	6,18
Tổng cộng ASEAN	791	100,00%	11.203.000.000	14,16

Theo địa bàn tiếp nhận, Lào giữ vị trí số một với 290 dự án, chiếm 36,66% số dự án và gần 5,4 tỷ USD vốn đăng ký. Theo số liệu của AVIL, tính đến tháng 9/2020, Việt Nam có hơn 400 dự án với khoảng 4,2 tỷ USD vốn triển khai thực tế trên 17/18 tỉnh của Lào. Campuchia đứng thứ hai (27,05% số dự án, hơn 3 tỷ USD), nơi mạng viễn thông Metfone của Viettel phủ sóng 97% dân cư. Myanmar đứng thứ ba với 1,47 tỷ USD vốn đăng ký.

Chương 3: Giải pháp thúc đẩy đầu tư trực tiếp nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN

Trên cơ sở đánh giá thực trạng, tác giả trình bày mục tiêu định hướng đến năm 2030 và đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Hoàn thiện thể chế, chính sách: Sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến đầu tư ra nước ngoài, chuyển từ cơ chế tiền kiểm, thẩm tra phức tạp sang hậu kiểm dựa trên đăng ký; đơn giản hóa thủ tục hành chính, ngoại hối và chuyển vốn theo tinh thần Nghị định 83/2015/NĐ-CP và Luật Đầu tư 2020.
2. Chuẩn bị các điều kiện cần và đủ: Doanh nghiệp cần xây dựng phương án tài chính vững chắc, áp dụng hệ thống quản trị rủi ro hiện đại, chủ động trang bị công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh.
3. Chủ động tìm kiếm cơ hội và nghiên cứu thị trường: Doanh nghiệp cần chủ động khảo sát thị trường bản địa, tận dụng ưu đãi cắt giảm thuế quan từ AEC và RCEP, khai thác các lĩnh vực thế mạnh như viễn thông, nông nghiệp công nghệ cao, tài chính - ngân hàng và chế biến thực phẩm.
4. Tăng cường xúc tiến đầu tư: Đẩy mạnh thành lập các hiệp hội đầu tư chuyên biệt (tương tự mô hình AVIL tại Lào), tổ chức diễn đàn doanh nghiệp khu vực, thành lập câu lạc bộ đầu tư ra nước ngoài để chia sẻ thông tin và thiết lập chuỗi liên kết kinh doanh.
5. Phát triển nguồn nhân lực: Đào tạo đội ngũ nhân sự nắm vững pháp luật quốc tế, pháp luật nước sở tại, có năng lực ngoại ngữ và hiểu biết sâu sắc về văn hóa, tập quán kinh doanh của từng quốc gia ASEAN.

• Kiến nghị đối với Nhà nước: Thiết lập hệ thống cung cấp thông tin thị trường chính thống, đàm phán ký kết bổ sung các hiệp định song phương về bảo hộ đầu tư và tránh đánh thuế hai lần, xây dựng cơ chế bảo hiểm rủi ro đầu tư và hỗ trợ giải quyết vướng mắc pháp lý cho doanh nghiệp Việt Nam ở nước ngoài.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:
  • Tổng hợp bức tranh toàn diện về OFDI của Việt Nam sang ASEAN giai đoạn 1991–2019 với 791 dự án và tổng vốn đăng ký đạt 11,203 tỷ USD.
  • Chứng minh sự chuyển dịch cơ cấu ngành rõ nét: từ giai đoạn đầu tập trung vào xây dựng, khai khoáng (chiếm 79,76% vốn giai đoạn 1999–2005) sang giai đoạn 2016–2019 với sự bứt phá của lĩnh vực Thông tin và Truyền thông (chiếm 57,69% tổng vốn đăng ký) và Tài chính - ngân hàng (11,03%).
  • Làm rõ sự chuyển giao vai trò chủ thể đầu tư: khối doanh nghiệp tư nhân ngày càng năng động, chiếm 100% số dự án mới đăng ký vào năm 2019.
  • Xác định Lào (36,66% số dự án, 5,397 tỷ USD) và Campuchia (27,05% số dự án, 3,07 tỷ USD) là hai thị trường trọng điểm tiếp nhận vốn đầu tư trực tiếp của Việt Nam.
• Giải pháp và kiến nghị: Đưa ra hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ và các kiến nghị chính sách nhằm tận dụng tối đa lợi thế từ AEC và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
• Đóng góp của đề tài: Khóa luận đã hệ thống hóa chuỗi dữ liệu thực chứng kéo dài gần ba thập kỷ (1991–2019), tổng hợp kinh nghiệm xúc tiến đầu tư của Nhật Bản, Singapore và Thái Lan, từ đó rút ra các bài học mang tính ứng dụng thực tế cho quá trình quốc tế hóa của doanh nghiệp Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Do giới hạn về nguồn số liệu thứ cấp công khai, các phân tích chuyên sâu về chỉ số tài chính vi mô, tỷ suất sinh lời thực tế trên vốn đầu tư (ROE/ROI) và tiến độ giải ngân chi tiết của từng dự án chưa được thống kê đầy đủ. Hoạt động đầu tư tập trung chủ yếu vào nhóm thị trường truyền thống (Lào, Campuchia, Myanmar), trong khi dữ liệu đầu tư sang các thị trường phát triển hơn trong khối (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia) còn ở mức độ khiêm tốn.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Đánh giá tác động trung và dài hạn của đại dịch COVID-19 đối với chuỗi cung ứng khu vực; phân tích sâu các cơ chế giải quyết tranh chấp nhà đầu tư - nhà nước (ISDS) và rào cản phi thuế quan trong khuôn khổ AEC và RCEP sau năm 2020.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu hữu ích đối với:

• Người học và nhà nghiên cứu: Sinh viên, học viên cao học các ngành Kinh tế quốc tế, Kinh tế đối ngoại, Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế cần tài liệu nghiên cứu về dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Việt Nam.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cán bộ nghiên cứu tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, VCCI có thể tham khảo các phân tích so sánh mô hình cơ quan hỗ trợ đầu tư của Singapore (EDB, IE Singapore) và kinh nghiệm liên kết chuỗi của Nhật Bản.
• Cộng đồng doanh nghiệp: Các tập đoàn, doanh nghiệp đang xây dựng chiến lược thâm nhập và mở rộng thị trường tại Lào, Campuchia, Myanmar và các nước ASEAN khác.

Câu hỏi thường gặp

1. Trong giai đoạn 2016–2019, lĩnh vực nào chiếm tỷ trọng vốn đầu tư trực tiếp lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam sang ASEAN? Lĩnh vực Thông tin và truyền thông vươn lên đứng đầu với 26 dự án, tổng vốn đăng ký đạt 877,795 triệu USD, chiếm 57,69% tổng vốn đầu tư đăng ký của Việt Nam sang ASEAN trong giai đoạn này.

2. Quốc gia nào tiếp nhận số lượng dự án và số vốn đầu tư trực tiếp lớn nhất từ Việt Nam giai đoạn 1991–2019? Lào là quốc gia đứng đầu với 290 dự án (chiếm 36,66% tổng số dự án) và tổng vốn đăng ký đạt 5,397 tỷ USD, quy mô vốn bình quân đạt 18,61 triệu USD/dự án, tập trung vào năng lượng, hạ tầng, nông lâm nghiệp và viễn thông.

3. Cơ cấu chủ thể đầu tư ra nước ngoài của Việt Nam năm 2019 có đặc điểm gì nổi bật? Năm 2019 ghi nhận 100% số lượng dự án mới đầu tư ra nước ngoài do khối doanh nghiệp tư nhân thực hiện, không có dự án mới nào phát sinh từ khối doanh nghiệp nhà nước.

4. Khóa luận nêu các cơ quan chuyên trách nào của Chính phủ Singapore hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài? Ba cơ quan chuyên trách được đề cập gồm: Hội Doanh nghiệp quốc tế Singapore (IE Singapore - hỗ trợ quốc tế hóa), Ban Phát triển Kinh tế (EDB - hỗ trợ tài chính, cho vay ưu đãi và khu vực hóa), và Ban Tiêu chuẩn, Năng suất và Đổi mới (SPRING - nâng cao năng lực cạnh tranh và tiêu chuẩn).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Hồng Nguyên đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, khung pháp lý và thực trạng đầu tư trực tiếp của các doanh nghiệp Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 1991–2019. Nghiên cứu đã làm rõ nét bức tranh dịch chuyển dòng vốn từ các ngành khai thác tài nguyên truyền thống sang lĩnh vực công nghệ thông tin - viễn thông và dịch vụ tài chính, cùng sự vươn lên mạnh mẽ của khu vực kinh tế tư nhân. Hệ thống 5 nhóm giải pháp và kiến nghị đến năm 2030 được xây dựng có căn cứ thực tiễn, đóng góp thiết thực cho việc nâng cao hiệu quả hoạt động kinh tế đối ngoại của Việt Nam trong tiến trình hội nhập khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Tổng quan về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài 1. Khái niệm và hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Có nhiều khái niệm về đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI: Foreign Direct Investment). FDI là hình thức đầu tư dài hạn của các cá nhân hay công ty nước này vào nước khác bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Cá nhân hay công ty nước ngoài đó sẽ nắm quyền quản lý cơ sở sản xuất kinh doanh đó. Theo Qũy tiền tệ Quốc tế (IMF), FDI được hiểu là: “Một hình thức đầu tư được thực hiện bởi nhà đầu tư (doanh nghiệp, cá nhân) ở nền kinh tế này vào nền kinh tế khác mang tính dài hạn nhằm thu về những lợi ích lâu dài cho nhà đầu tư”. Theo Ủy ban Thương mại và Phát triển của Liên hiệp quốc (UNCTAD) xét dưới góc độ sở hữu cho rằng: Luồng vốn FDI bao gồm vốn được cung cấp (trực tiếp hoặc thông qua các công ty liên quan khác) bởi nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài cho các doanh nghiệp FDI, hoặc vốn mà nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài nhận được từ doanh nghiệp FDI. WTO đã đưa ra nhận định như sau: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài diễn ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước tiếp nhận đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó”.

Như vậy phương diện quản lý là để phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác. Trong trường hợp nhà đầu tư được gọi là “công ty mẹ” và các tài sản được gọi là “công ty con” hay “Chi nhánh công ty”. Theo Luật đầu tư 2005: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư” và “Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư”. UNTAD (1998) định nghĩa “đầu tư trực tiếp ra nước ngoài được định nghĩa là một khoản đầu tư trong thời gian dài, phản ánh lợi ích lâu dài và sự kiểm soát của 5 Luan van một công ty ở trong một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài hay công ty mẹ) đối với công ty con ở nền kinh tế khác”.

Theo quan điểm của John Dunning (2008): “đầu tư trực tiếp ra nước ngoài phải có dự di chuyển tài sản hay sản phẩm trung gian, bao gồm vốn tài chính, chuyên gia quản lý, công nghệ, và không bao gồm bất kỳ sự thay đổi nào về sở hữu hay quyền kểm soát các quyết định về việc sử dụng các nguồn lực nằm trong tay nhà đầu tư”. Ở Việt Nam, Luật đầu tư 2020 đã đưa ra các khái niệm: Đầu tư ra nước ngoài là việc nhà đầu tư đưa vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác từ Việt Nam ra nước ngoài để tiến hành hoạt động đầu tư. Khái niệm đầu tư trực tiếp ra nước ngoài được quy định trong Nghị định số 83/2015/NĐ-CP, theo đó, Đầu tư ra nước ngoài là việc nhà đầu tư chuyển vốn, hoặc thanh toán mua một phần hoặc toàn bộ cơ sở kinh doanh, hoặc xác lập quyền sở hữu để thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh ngoài lãnh thổ Việt Nam, đồng thời trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư đó.