Tổng quan nghiên cứu

Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 theo Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đặt ra mục tiêu chiến lược đến năm 2015 có khoảng 20% số xã đạt chuẩn và nâng lên 50% vào năm 2020. Tại huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình – một huyện miền núi có diện tích tự nhiên 58.746,19 ha với 92% dân số là đồng bào dân tộc Mường phân bổ trên 28 xã thực hiện chương trình – việc hiện thực hóa 19 tiêu chí nông thôn mới đòi hỏi nguồn vốn đầu tư cơ sở hạ tầng và phát triển sản xuất vô cùng to lớn. Tuy nhiên, xuất phát điểm kinh tế - xã hội của địa phương còn nhiều khó khăn, kết cấu hạ tầng thiếu đồng bộ và tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới giai đoạn đầu còn ở mức thấp so với mặt bằng chung của cả nước.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để khai thác và khơi thông các dòng lực tài chính, vật chất và lao động phục vụ phát triển nông thôn bền vững. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung đánh giá toàn diện thực trạng huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới tại huyện Lạc Sơn trong giai đoạn 2015 - 2017, nhận diện các rào cản nội tại và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm tăng cường huy động các nguồn lực đến năm 2020. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 28 xã trên địa bàn huyện, đi sâu phân tích dữ liệu thực tế tại 3 xã đại diện cho các vùng sinh thái đặc thù. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế điều phối ngân sách, thu hút nguồn vốn xã hội hóa và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề dựa trên lý thuyết phát triển nông thôn bền vững và lý thuyết quản lý nguồn lực công trong nền kinh tế chuyển đổi. Cốt lõi của mô hình nghiên cứu là sự tương tác đa chiều giữa 4 tác nhân chính tham gia xây dựng nông thôn mới: Nhà nước giữ vai trò định hướng và hỗ trợ cơ chế; Doanh nghiệp cùng các tổ chức tín dụng đóng vai trò thúc đẩy sản xuất và tạo việc làm; Chính quyền cơ sở và các tổ chức đoàn thể giữ vai trò kết nối, điều phối; và Người dân là chủ thể trực tiếp tham gia, đóng góp và thụ hưởng thành quả.

Khung phân tích tập trung làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

  • Nông thôn mới theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X, phản ánh mô hình nông thôn phát triển toàn diện có kết cấu hạ tầng từng bước hiện đại, kinh tế phát triển bền vững và đời sống dân sinh được nâng cao.
  • Huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới là quá trình chuyển hóa các nguồn lực phân tán từ ngân sách, doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và cộng đồng thành các nguồn tài chính và vật chất phục vụ mục tiêu chương trình.
  • Nội lực cộng đồng bao gồm tiền của, đất đai, vật tư, ngày công lao động và trí tuệ do người dân tự nguyện đóng góp để chỉnh trang nhà ở và kiến thiết công trình công cộng.
  • Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới ban hành theo Quyết định số 491/QĐ-TTg và Quyết định sửa đổi số 342/QĐ-TTg gồm 19 tiêu chí thuộc 5 nhóm lĩnh vực, làm căn cứ chuẩn hóa việc phân bổ và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp linh hoạt giữa phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2011 - 2017 của Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới huyện Lạc Sơn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình cùng hệ thống niên giám thống kê huyện. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa với cỡ mẫu khảo sát trực tiếp gồm 120 hộ dân và 30 cán bộ chuyên trách tại 3 xã đại diện: xã Tự Do (đại diện vùng cao hiểm trở), xã Tân Lập (đại diện vùng bán sơn địa) và xã Xuất Hóa (đại diện vùng thấp có sông Bưởi chảy qua).

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm phản ánh đầy đủ tính đa dạng về điều kiện tự nhiên, hạ tầng và thu nhập của huyện Lạc Sơn. Toàn bộ dữ liệu được phân tổ, xử lý trên phần mềm Microsoft Excel. Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê mô tả và phương pháp so sánh tương đối, tuyệt đối giữa các giai đoạn 2011 - 2015 và 2015 - 2017 để nhận diện xu hướng dịch chuyển cơ cấu vốn. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan tương quan giữa tỷ trọng đầu tư của Nhà nước và mức độ huy động sức dân tại địa bàn miền núi khó khăn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng huy động nguồn lực thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới tại huyện Lạc Sơn giai đoạn 2011 - 2017 ghi nhận những kết quả nổi bật song cũng phản ánh nhiều bất cập:

  • Tổng nguồn vốn tài chính huy động được phục vụ chương trình đạt 275.478 triệu đồng, đến từ nhiều kênh như ngân sách Trung ương, ngân sách tỉnh Hòa Bình, ngân sách huyện, ngân sách xã, vốn lồng ghép từ các chương trình mục tiêu và đóng góp xã hội hóa.
  • Sức mạnh nội lực cộng đồng được phát huy mạnh mẽ thông qua phong trào hiến đất và góp công lao động. Toàn huyện đã có 3.256 hộ gia đình tự nguyện hiến 592.876 m² đất thổ cư và đất canh tác để mở rộng mạng lưới giao thông liên thôn, nội đồng và xây dựng nhà văn hóa mà không đòi hỏi đền bù.
  • Cơ cấu nguồn vốn huy động còn mất cân đối nghiêm trọng khi nguồn vốn từ khối doanh nghiệp đầu tư trực tiếp chiếm tỷ lệ rất thấp, chưa đạt tới 5% tổng vốn toàn huyện. Ngân sách nhà nước và nguồn vốn tín dụng vẫn giữ tỷ trọng chủ đạo, chiếm trên 70% tổng mức đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng.
  • Nhận thức và tính chủ động của người dân có sự chuyển biến rõ nét. Hoạt động của Ban giám sát cộng đồng tại các xã Tự Do, Tân Lập và Xuất Hóa được duy trì nghiêm túc, tỷ lệ người dân tham gia các cuộc họp triển khai quy hoạch nông thôn mới đạt trên 85%, đảm bảo tính công khai và minh bạch trong sử dụng các khoản đóng góp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự chênh lệch trong cơ cấu vốn xuất phát từ đặc điểm kinh tế - tự nhiên của huyện Lạc Sơn. Với 62,7% diện tích đất tự nhiên là đất lâm nghiệp (tương đương 36.856,58 ha) và địa hình chia cắt phức tạp thành 3 tiểu vùng, chi phí đầu tư hạ tầng giao thông và thủy lợi rất cao, trong khi nền kinh tế huyện chủ yếu là nông nghiệp truyền thống nên khó thu hút các doanh nghiệp lớn.

Khi so sánh với các địa phương khác, bức tranh huy động vốn tại Lạc Sơn có nét tương đồng với xu hướng chung của các tỉnh Miền núi phía Bắc (nơi vốn tín dụng chiếm 41,72% và vốn doanh nghiệp chỉ đạt 11,04% trong giai đoạn 2011 - 2015). Tuy nhiên, Lạc Sơn đạt kết quả huy động vốn doanh nghiệp thấp hơn đáng kể so với huyện Lâm Thao thuộc tỉnh Phú Thọ (nơi nguồn vốn doanh nghiệp chiếm tới 25,8% tổng nguồn lực 520 tỷ đồng nhờ lợi thế công nghiệp phát triển). Điểm sáng vượt trội của Lạc Sơn là tỷ lệ hiến đất và đóng góp ngày công lao động của đồng bào dân tộc Mường, minh chứng cho tính hiệu quả của công tác dân vận khéo.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, bức tranh tài chính có thể được mô tả sinh động qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu 5 nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng giai đoạn 2013 - 2017, kết hợp bảng tổng hợp so sánh mức độ hiến đất giữa 3 tiểu vùng sinh thái (vùng cao, vùng thấp và vùng sâu xa) để thấy rõ sự khác biệt về năng lực huy động theo địa bàn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới tại huyện Lạc Sơn đến năm 2020, hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

  • Đa dạng hóa nguồn vốn huy động và đẩy mạnh thu hút đầu tư doanh nghiệp: Ủy ban nhân dân huyện Lạc Sơn cần chủ trì phối hợp với các Sở, ngành ban hành danh mục dự án xã hội hóa hạ tầng nông thôn, áp dụng chính sách ưu đãi miễn giảm tiền thuê đất và hỗ trợ lãi suất sau đầu tư. Mục tiêu nâng tỷ trọng vốn đóng góp từ các doanh nghiệp và hợp tác xã lên mức 10% - 15% tổng nguồn vốn xây dựng nông thôn mới toàn huyện vào năm 2020.
  • Hoàn thiện cơ chế tài chính và tăng cường lồng ghép nguồn lực ngân sách: Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình cần phân bổ kịp thời nguồn vốn ngân sách Trung ương, đồng thời thực hiện trích lại tối thiểu 70% nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất cho ngân sách cấp xã theo Quyết định số 695/QĐ-TTg. Ủy ban nhân dân huyện Lạc Sơn thực hiện lồng ghép hiệu quả nguồn vốn Chương trình 135, chương trình giảm nghèo bền vững và vốn trái phiếu Chính phủ trong giai đoạn 2018 - 2020 để tập trung dứt điểm các công trình giao thông, thủy lợi trọng điểm.
  • Đổi mới công tác tuyên truyền và phát huy quyền làm chủ của người dân: Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội huyện Lạc Sơn cần tiếp tục nhân rộng mô hình tự quản, vận động người dân đóng góp công sức và hiến đất dựa trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ bàn bạc. Phấn đấu 100% các công trình xây dựng cơ bản cấp thôn xóm đều có Ban giám sát đầu tư cộng đồng hoạt động thực chất trước năm 2020.
  • Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ quản lý cơ sở: Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới huyện Lạc Sơn cần tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về quản lý dự án, thanh quyết toán tài chính công và kỹ năng lập kế hoạch cho 100% cán bộ phụ trách nông thôn mới tại 28 xã, hoàn thành chỉ tiêu bồi dưỡng chuyên môn định kỳ hàng năm từ năm 2018 đến 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng và hàm lượng thông tin hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới các cấp: Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn về điều phối chính sách, phương thức lồng ghép các nguồn vốn mục tiêu quốc gia và giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn tài chính tại địa bàn miền núi khó khăn.
  • Cán bộ lãnh đạo cấp xã và trưởng thôn, bản: Cung cấp cẩm nang thực hành về quy trình vận động nhân dân hiến đất, cách thức tổ chức các cuộc họp dân chủ cơ sở và mô hình thành lập Ban giám sát đầu tư cộng đồng đảm bảo tính công khai, minh bạch.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế: Luận văn là tài liệu nghiên cứu học thuật điển hình về quản lý tài chính công nông thôn, kết hợp phương pháp nghiên cứu thực chứng với hệ thống chỉ tiêu phân tích số liệu rõ ràng.
  • Các doanh nghiệp và hợp tác xã nông lâm nghiệp: Giúp nắm bắt tổng quan quy hoạch hạ tầng, nhu cầu thị trường và các cơ chế khuyến khích đầu tư vào chuỗi giá trị nông sản tại huyện Lạc Sơn và tỉnh Hòa Bình.

Câu hỏi thường gặp

  • Nguồn lực nào giữ vai trò then chốt trong xây dựng nông thôn mới tại huyện Lạc Sơn? Nguồn vốn ngân sách nhà nước kết hợp vốn lồng ghép từ các chương trình mục tiêu giữ vai trò “vốn mồi” định hướng, trong khi nội lực đóng góp từ cộng đồng dân cư (thông qua hiến đất và ngày công lao động) là yếu tố quyết định tốc độ hoàn thành các công trình hạ tầng cơ sở tại địa phương.

  • Người dân huyện Lạc Sơn đã có những đóng góp cụ thể nào về đất đai cho chương trình? Trong giai đoạn nghiên cứu, người dân huyện Lạc Sơn đã thể hiện tinh thần trách nhiệm cộng đồng sâu sắc với 3.256 hộ gia đình tự nguyện hiến tổng cộng 592.876 m² đất phục vụ việc mở rộng đường giao thông nông thôn và xây dựng các thiết chế văn hóa, trường học.

  • Tại sao tỷ lệ huy động vốn từ doanh nghiệp tại Lạc Sơn giai đoạn 2011 - 2017 còn thấp? Nguyên nhân chủ yếu do địa hình đồi núi chiếm 62,7% diện tích tự nhiên, hệ thống giao thông kết nối liên vùng còn nhiều hạn chế và các cơ chế ưu đãi đầu tư chuyên biệt của huyện chưa đủ sức hấp dẫn để thu hút các doanh nghiệp quy mô lớn bỏ vốn dài hạn.

  • Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát thực địa như thế nào? Tác giả đã áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích tại 3 xã đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái đặc thù của huyện: xã Tự Do (vùng cao), xã Tân Lập (vùng bán sơn địa) và xã Xuất Hóa (vùng thấp ven sông), kết hợp khảo sát 120 hộ dân và 30 cán bộ chuyên môn.

  • Giải pháp tài chính nào giúp tăng ngân sách trực tiếp cho các xã xây dựng nông thôn mới? Giải pháp trọng tâm là thực hiện nghiêm túc quy định trích lại tối thiểu 70% tiền thu từ đấu giá quyền sử dụng đất cho ngân sách xã theo Quyết định số 695/QĐ-TTg, đồng thời lồng ghép tối đa nguồn vốn sự nghiệp kinh tế và vốn trái phiếu Chính phủ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về huy động nguồn lực cho Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới tại địa bàn miền núi.
  • Đánh giá chân thực kết quả huy động 275.478 triệu đồng vốn tài chính và 592.876 m² đất hiến từ 3.256 hộ dân tại huyện Lạc Sơn giai đoạn 2011 - 2017.
  • Nhận diện rõ hạn chế về tỷ trọng vốn doanh nghiệp và mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn ngân sách nhà nước, vốn tín dụng.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và thực tiễn cao về cơ chế chính sách, đa dạng hóa nguồn vốn, dân vận khéo và nâng cao năng lực cán bộ.
  • Xác định lộ trình triển khai quyết liệt các giải pháp đến năm 2020 nhằm đẩy nhanh tiến độ đưa các xã tại Lạc Sơn về đích nông thôn mới.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xây dựng mô hình liên kết 4 tác nhân phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Bước đi tiếp theo đòi hỏi chính quyền địa phương và các cơ quan hữu quan cần khẩn trương cụ thể hóa các giải pháp thành chương trình hành động thực tế. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm có thể khai thác sâu các phát hiện của luận văn để áp dụng linh hoạt vào thực tiễn quản lý kinh tế nông thôn tại địa phương mình.