Tổng quan nghiên cứu

Hội chứng kiệt sức trong công việc (job burnout) đang trở thành thách thức sống còn đối với ngành xây dựng – lĩnh vực vốn đặc thù bởi cường độ lao động cao, môi trường thi công khắc nghiệt và áp lực tiến độ nghiêm ngặt. Tại Công ty Cổ phần Xây dựng Central, doanh nghiệp quy mô 953 nhân sự trong năm 2024 và từng ghi nhận doanh thu vượt mốc 9.000 tỷ đồng năm 2022 cùng năng suất lao động 8,7 tỷ đồng/người/năm năm 2023, vấn đề kiệt sức đã bộc lộ nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Trong giai đoạn 2021 - 2023, số lượng nhân sự nghỉ việc tại công ty tăng vọt từ 227 người lên 366 người, chiếm gần 40% tổng quy mô nhân sự hiện hữu. Đặc biệt, tỷ lệ nghỉ việc theo nguyện vọng tăng 47,5% (từ 183 người lên 270 người), trong đó 50,7% nhân sự chủ động xin nghỉ do kiệt sức và quá tải thể chất lẫn tinh thần. Đồng thời, số lượng nhân viên nghỉ phép do kiệt sức tăng mạnh từ 15 người năm 2021 lên 131 người năm 2023.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định các yếu tố cốt lõi dẫn đến kiệt sức nghề nghiệp, đánh giá thực trạng qua dữ liệu khảo sát thực chứng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp khả thi giai đoạn 2024 - 2026. Phạm vi không gian tập trung tại hệ thống văn phòng và các ban chỉ huy công trường của Central; phạm vi thời gian sử dụng dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2021 - 2023 và dữ liệu sơ cấp thu thập vào tháng 08/2024. Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học giúp doanh nghiệp tái cấu trúc phân bổ công việc, hạ tỷ lệ sự cố kỹ thuật mất an toàn từ 91 vụ/năm, kiểm soát tỷ lệ nhân viên không hoàn thành chỉ tiêu dưới 15% và duy trì đội ngũ nhân lực chất lượng cao phục vụ mục tiêu tăng trưởng dài hạn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Bảo tồn nguồn lực (Conservation of Resources - COR) và Mô hình Yêu cầu - Nguồn lực công việc (Job Demands-Resources Model - JD-R). Định nghĩa nền tảng được kế thừa từ Maslach và cộng sự (1981), xác định kiệt sức là hội chứng tâm lý nghề nghiệp xuất hiện qua 3 khía cạnh đặc trưng: cạn kiệt cảm xúc (emotional exhaustion), sự tách biệt hay mất cá nhân hóa trong công việc (depersonalization/cynicism), và sự suy giảm cảm giác thành tựu cá nhân (reduced personal accomplishment).

Mô hình nghiên cứu thực nghiệm được tổng hợp và kế thừa từ các công trình uy tín quốc tế, tiêu biểu là nghiên cứu của Ni và cộng sự (2022) về chuyên nghiệp hóa trong ngành xây dựng, Zhang và cộng sự (2021) với khảo sát chỉ ra 65,2% đối tượng nghiên cứu mắc chứng kiệt sức, Giunchi và cộng sự (2015) về vai trò trung gian của khối lượng công việc, và Mostert (2011) về xung đột giữa công việc và gia đình. Mô hình nghiên cứu đề xuất bao gồm 4 yếu tố tác động trực tiếp và gián tiếp đến kiệt sức nghề nghiệp:

  • Khối lượng công việc (Workload - WL): Đo lường cường độ, áp lực tiến độ và số giờ làm việc vượt chuẩn.
  • Xung đột công việc và gia đình (Work-Family Conflict - WFC): Sự can thiệp tiêu cực của áp lực công trường vào trách nhiệm gia đình.
  • Sự bất ổn trong công việc (Job Insecurity - JI): Mối lo ngại về tính liên tục của vị trí việc làm và quyền hạn công tác.
  • Mức độ chuyên nghiệp hóa (Professionalization Level - PL): Chuẩn mực hóa kỹ năng chuyên môn, quy trình làm việc và đào tạo nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng:

  • Nghiên cứu định tính: Tiến hành phỏng vấn sâu 30 nhân sự, bao gồm 8 cán bộ quản lý cấp cao (2 Giám đốc Điều hành, 1 Giám đốc Khối, 5 Trưởng phòng/ban) và 22 nhân viên chuyên môn từ các dự án trọng điểm. Kết quả định tính giúp khám phá nguyên nhân cốt lõi và hiệu chỉnh bảng câu hỏi phù hợp với môi trường xây dựng Việt Nam.
  • Nghiên cứu định lượng: Thu thập dữ liệu thông qua khảo sát trực tuyến trong tháng 08/2024. Cỡ mẫu ban đầu phát ra là 220 phiếu, thu về 215 phiếu và chọn lọc được 211 mẫu hợp lệ (tỷ lệ hợp lệ đạt 98,14%). Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng theo khối văn phòng và dự án được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho lực lượng 953 CBNV. Bộ công cụ gồm 35 câu hỏi theo thang đo Likert 5 mức độ (28 biến quan sát đo lường 5 khái niệm và 7 câu hỏi nhân khẩu học).

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS. Kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha cho kết quả từ 0,676 đến 0,816 (Khối lượng công việc: 0,735; Xung đột công việc - gia đình: 0,708; Sự bất ổn: 0,676; Chuyên nghiệp hóa: 0,744; Kiệt sức: 0,816), với hệ số tương quan biến - tổng nhỏ nhất là 0,308 > 0,300. Kỹ thuật phân tích ma trận định vị tầm quan trọng - mức độ thực hiện (Importance - Performance Analysis - IPA) được lựa chọn để xác định chính xác các điểm nghẽn cần tập trung nguồn lực can thiệp khẩn cấp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu từ 211 đáp viên (75,8% nam giới, 46% thuộc nhóm tuổi 26 - 35, 82,5% có trình độ đại học, 55,5% có từ 1 - 5 năm kinh nghiệm) đã làm rõ các phát hiện cốt lõi:

  • Mức độ kiệt sức ở mức báo động đỏ: Điểm trung bình tổng thể của biến Kiệt sức trong công việc đạt mức 4,20/5,00. Trong đó, các phát biểu về cảm giác quá tải công việc (JB2) và tác động tiêu cực đến đời sống gia đình (JB3) đều chạm mức rất cao là 4,82/5,00; biến kiệt quệ thể chất và tinh thần (JB1) đạt 4,73/5,00; cảm giác cạn kiệt năng lượng (JB5) đạt 4,81/5,00.
  • Thời gian lao động vượt ngưỡng chịu đựng: Khảo sát thực tế cho thấy 65,4% nhân viên (138 người) phải làm việc từ 12 đến 16 tiếng/ngày và 24,6% (52 người) làm việc trên 16 tiếng/ngày. Chỉ có 10% nhân sự làm việc trong khung 8 đến 12 tiếng/ngày. Tại Khối Dự án, số giờ làm thêm bình quân tăng hơn 50% so với giờ chuẩn, đặc biệt dồn dập vào quý IV hàng năm.
  • Sự cố an toàn và chậm trễ tiến độ gia tăng: Số vụ sự cố kỹ thuật gây mất an toàn vệ sinh lao động tăng 184,38% (từ 32 vụ năm 2021 lên 91 vụ năm 2023); tai nạn lao động tăng 240,00% (từ 5 vụ lên 17 vụ). Tỷ lệ không hoàn thành chỉ tiêu công việc tăng từ 14% (2021) lên 22% (2023). Tình trạng kiệt sức làm suy giảm năng lực xử lý, dẫn đến hàng loạt công trình chậm bàn giao từ 15 đến 93 ngày (như dự án PB03217 chậm 93 ngày, PB03223 chậm 93 ngày, PB03219 chậm 90 ngày).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát và phỏng vấn nhóm phản ánh mối quan hệ nhân quả rõ nét giữa môi trường làm việc áp lực và phản ứng tâm lý suy sụp của nhân sự. Kết quả phỏng vấn nhóm chỉ ra 97% đồng thuận rằng khối lượng công việc quá lớn và 90% xác nhận xung đột công việc - gia đình là nguồn cơn trực tiếp gây kiệt sức. Khi áp lực tiến độ gia tăng, thời gian làm việc kéo dài liên tục khiến nhân sự rơi vào trạng thái mất ngủ, mệt mỏi kinh niên. Điều này lý giải tại sao số nhân sự xin nghỉ phép vì lo âu, căng thẳng tăng gấp 8,56 lần (từ 23 người năm 2021 lên 197 người năm 2023), và số nhân viên nghỉ phép không lương trên 14 ngày tăng từ 21 lên 87 người.

Khi đưa các biến số vào mô hình định vị IPA, yếu tố Khối lượng công việc (mức quan trọng 4,10 nhưng mức thực hiện chỉ đạt 3,44) và Xung đột công việc - gia đình rơi thẳng vào Góc phần tư I (Tập trung cải thiện ngay). Yếu tố Sự bất ổn trong công việc và Mức độ chuyên nghiệp hóa phân bổ ở các vùng cần duy trì và phân bổ hợp lý. So sánh với kết luận của Ni và cộng sự (2022) và Giunchi và cộng sự (2015), kết quả tại Central hoàn toàn tương thích: khi nhu cầu công việc vượt quá nguồn lực tái tạo sinh học, nhân viên sẽ chọn cơ chế phòng vệ bằng cách giảm gắn kết, gia tăng xung đột với nhà thầu phụ (năm 2023 ghi nhận 194 vụ xung đột, trong đó 46% do thái độ tiêu cực và 39% do mất kiểm soát cảm xúc) và cuối cùng là quyết định thôi việc tự nguyện. Dữ liệu khi được biểu diễn qua ma trận IPA 4 góc phần tư và đồ thị xu hướng nghỉ phép thể hiện trực quan các điểm nghẽn quản trị mà ban lãnh đạo cần can thiệp ngay lập tức.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên bản đồ chiến lược Central giai đoạn 2024 - 2026 và kết quả phân tích IPA, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện:

  • Tái cấu trúc quy trình phân bổ khối lượng công việc: Ban Giám đốc Khối Dự án phối hợp cùng Phòng Quản lý Chất lượng thiết lập định mức lao động chuẩn cho từng gói thầu, ứng dụng công nghệ BIM và phần mềm quản trị ERP nhằm tự động hóa báo cáo, cắt giảm 30% thời gian tác nghiệp thủ công. Quy định trần làm thêm giờ không vượt quá 40 giờ/tháng/người, phấn đấu hạ tỷ lệ nhân viên làm việc trên 12 giờ/ngày từ 90% hiện nay xuống dưới 25% trước quý II/2025.
  • Thiết lập chính sách cân bằng công việc - gia đình và chăm sóc sức khỏe toàn diện: Phòng Nhân sự triển khai chế độ nghỉ phép đặc biệt có lương cho kỹ sư công trường xa nhà (nghỉ 4 ngày liên tiếp sau mỗi chu kỳ 6 tuần thi công). Thành lập quỹ phúc lợi tri ân người thân/vợ/mẹ nhân sự vào các dịp lễ tết và tổ chức chương trình tham vấn tâm lý định kỳ 6 tháng/lần, đặt mục tiêu giảm số ca nghỉ việc vì lý do gia đình từ 61 người xuống dưới 20 người/năm.
  • Chuẩn hóa hệ thống chức danh và lộ trình thăng tiến minh bạch: Phòng Nhân sự chủ trì xây dựng hệ thống cấp bậc nội bộ theo chuẩn Position Class (PC), công khai 100% tiêu chuẩn bổ nhiệm cấp quản lý và bản mô tả công việc (JD). Lộ trình này giúp xóa bỏ hoàn toàn biến số bất an nghề nghiệp, nâng tỷ lệ hài lòng về cơ hội phát triển từ 43% lên trên 75% vào năm 2026.
  • Đẩy mạnh đào tạo nâng cao mức độ chuyên nghiệp hóa: Trung tâm Đào tạo phối hợp Ban An toàn tổ chức tối thiểu 120 giờ đào tạo/năm cho mỗi kỹ sư về quản lý tiến độ, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và an toàn lao động. Mục tiêu kéo giảm 50% số vụ xung đột với nhà thầu phụ (từ 194 vụ xuống dưới 90 vụ) và đưa số vụ sự cố kỹ thuật về dưới 20 vụ/năm trong giai đoạn 2024 - 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Ban lãnh đạo và Giám đốc Nhân sự các tập đoàn xây dựng: Cung cấp khung chẩn đoán dựa trên bằng chứng và giải pháp định lượng thực tế để quản trị sức khỏe nghề nghiệp cho quy mô 500 - 2.000 lao động, giúp tiết kiệm 15 - 20% chi phí tuyển dụng và đào tạo nhân sự thay thế.
  • Giám đốc Dự án và Chỉ huy trưởng công trường: Cung cấp phương pháp khoa học để tối ưu hóa ca kíp làm việc, cân đối tiến độ thi công thực tế với ngưỡng chịu tải thể lực của kỹ sư, đặc biệt là nhóm 85% nhân lực có trên 5 năm kinh nghiệm.
  • Học viên cao học và Nhà nghiên cứu ngành Quản trị nhân lực: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp ứng dụng ma trận định vị IPA kết hợp hệ thống thang đo 28 biến quan sát đạt chuẩn kiểm định Cronbach's Alpha (>0,67) trong bối cảnh văn hóa doanh nghiệp Việt Nam.
  • Chuyên gia tư vấn An toàn lao động và Tâm lý tổ chức: Khai thác bức tranh thực chứng về mối liên hệ mật thiết giữa tình trạng kiệt sức tâm lý (điểm trung bình 4,20) và tỷ lệ tai nạn lao động tăng 240% để xây dựng hệ thống quản trị rủi ro toàn diện cho các công trình cao tầng.

Câu hỏi thường gặp

  • Yếu tố nào tác động mạnh nhất đến tình trạng kiệt sức của nhân viên Central? Khối lượng công việc quá lớn là nguyên nhân chi phối hàng đầu, được 97% người tham gia phỏng vấn đồng thuận và 90% nhân sự khảo sát ghi nhận làm việc từ 12 đến hơn 16 giờ mỗi ngày.

  • Vì sao nghiên cứu lựa chọn mô hình định vị IPA thay vì các mô hình hồi quy tuyến tính? Mô hình IPA cho phép định vị trực quan mức độ quan trọng song song với mức độ thực hiện của từng yếu tố, giúp doanh nghiệp phân bổ ngân sách và xác định thứ tự ưu tiên can thiệp khẩn cấp vào các điểm nóng thay vì chỉ giải thích mối quan hệ tương quan.

  • Dấu hiệu nhận biết kiệt sức nghề nghiệp rõ nét nhất tại công trường xây dựng là gì? Dấu hiệu thể hiện qua sự gia tăng đột biến của các ca nghỉ phép vì căng thẳng (197 ca năm 2023), tỷ lệ tai nạn lao động tăng 240% và số vụ xung đột mất kiểm soát cảm xúc với nhà thầu phụ chiếm tới 39% tổng số vụ việc.

  • Mức độ tin cậy của bảng câu hỏi khảo sát trong đề tài được đảm bảo như thế nào? Thang đo được kiểm định chặt chẽ qua phần mềm SPSS với 211 mẫu hợp lệ, tất cả 5 nhóm biến đều đạt hệ số Cronbach's Alpha từ 0,676 đến 0,816, vượt chuẩn tin cậy khoa học 0,60.

  • Các giải pháp trong luận văn có thể nhân rộng cho các doanh nghiệp xây dựng khác không? Khung giải pháp về phân bổ giờ làm việc, định mức lao động, cấp bậc Position Class và chế độ nghỉ phép đặc biệt hoàn toàn có thể áp dụng hiệu quả cho mọi tổng thầu xây dựng quy mô từ 500 lao động trở lên tại Việt Nam.

Kết luận

  • Luận văn đã nhận diện chính xác 4 yếu tố gây ra kiệt sức nghề nghiệp tại Central: Khối lượng công việc, Xung đột công việc - gia đình, Sự bất ổn công việc và Mức độ chuyên nghiệp hóa.
  • Thực trạng kiệt sức đạt mức báo động (điểm trung bình 4,20/5,00), là nguyên nhân cốt lõi đẩy tỷ lệ thôi việc tự nguyện năm 2023 lên 270 người và làm gia tăng 184% sự cố mất an toàn lao động.
  • Ứng dụng thành công ma trận IPA giúp chỉ rõ hai điểm nghẽn thuộc vùng ưu tiên can thiệp tức thì là cắt giảm tải lượng công việc và giải tỏa xung đột gia đình cho kỹ sư hiện trường.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp giai đoạn 2024 - 2026 cung cấp lộ trình hành động chi tiết từ chuẩn hóa định mức lao động đến ban hành chính sách phúc lợi linh hoạt và khung cấp bậc Position Class.
  • Đề tài đóng góp tài liệu thực chứng quan trọng, khẳng định việc đầu tư chăm sóc sức khỏe toàn diện và giảm thiểu kiệt sức là chiến lược then chốt nâng cao năng suất 8,7 tỷ đồng/người/năm và duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững cho Central. Doanh nghiệp cần khẩn trương thành lập ban điều phối dự án để triển khai đồng bộ các khuyến nghị ngay từ quý đầu tiên của năm tài chính.