CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP ĐIỀU TIẾT THỊ TRƯỜNG NHẰM GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN KINH TẾ BỀN VỮNG Một nền kinh tế phát triển bền vững tất yếu phải tuân theo những qui luật của thị trường và chính thị trường sẽ là “bàn tay vô hình” điều tiết hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế. Tuy nhiên, tự do hóa kinh tế đem lại những lợi ích to lớn nhưng cũng vấp phải những trục trặc của nó nên đòi hỏi sự can thiệp của các chính phủ thông qua những giải pháp chính sách. Điều tiết thị trường hàng hóa đầu vào và đầu ra cho các doanh nghiệp đòi hỏi chính phủ phải đề ra và thực thi những giải pháp can thiệp trực tiếp và cả những giải pháp chính sách hỗ trợ. Vấn đề là phải xác định rõ mức độ điều tiết và các giải pháp điều tiết để đạt được mục tiêu.
Chương này sẽ nghiên cứu cơ sở khoa học của việc đề ra các giải pháp chính sách điều tiết thị trường hàng hóa đầu vào sản xuất và thị trường đầu ra, đồng thời nghiên cứu cơ sở khoa học của việc giải quyết một số vấn đề kinh tế vĩ mô khác như điều tiết thị trường tài chính - tiền tệ, giải quyết quan hệ giữa lạm phát và tăng trưởng, thâm hụt cán cân thương mại trong mối quan hệ gắn kết và hỗ trợ cho các giải pháp điều thị trường hàng hóa. Phát triển kinh tế bền vững và điều tiết thị trường nhằm phát triển kinh tế bền vững. Phát triển kinh tế bền vững. Phát triển kinh tế bền vững là trạng thái một nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng cao trong một thời gian dài, thành quả tăng trưởng kinh tế được phân bổ công bằng cho các thành viên trong xã hội và môi trường sống được bảo đảm.
Phát triển kinh tế đề cập đến tăng trưởng kinh tế gắn liền với những thay đổi về phân phối sản lượng và cơ cấu kinh tế1. Phân phối sản lượng chính là phân phối thành quả của tăng trưởng kinh tế sao cho bảo đảm sự công bằng xã hội, nâng cao mức của cải vật chất cho những người nghèo, bảo đảm thu nhập tương ứng với năng suất lao động của những người lao động ở các lĩnh vực khác nhau. Một nền kinh tế không thể nói phát triển 1 E.Wayne Nafziger: Kinh tế học của các nước đang phát triển, NXB Thống kê, 1998 7 bền vững nếu sự phân hóa giàu nghèo ngày càng tăng và tầng lớp nghèo trong xã hội nhận được ít hơn phần của cải vật chất mà đáng ra họ phải nhận được theo đóng góp lao động của họ. Thay đổi cơ cấu phản ánh bởi tỷ trọng của nông nghiệp trong GDP giảm và sự gia tăng tương ứng của công nghiệp, tài chính, xây dựng, thương mại và dịch vụ trong GDP.
Sự thay đổi cơ cấu trong một nền kinh tế phát triển bền vững cũng phản ánh bởi sự gia tăng đáng kể của lao động có kỹ năng, phát triển giáo dục và những tiến bộ kỹ thuật. Tăng trưởng cao trong một thời gian dài gắn với phân phối công bằng thành quả của tăng trưởng là nội hàm cơ bản của phát triển kinh tế bền vững và các giải pháp đều phải xoay quanh điểm hạt nhân này, kể cả những giải pháp điều tiết thị trường nhằm sữa chữa những trục trặc của “bàn tay vô hình”. Cùng với tăng trưởng và công bằng xã hội, một nội dung khác của phát triển kinh tế bền vững, mang lại lợi ích chung cho cả xã hội và các thành viên của nền kinh tế là bảo vệ môi trường. Sự trục trặc giữa phát triển kinh tế và vấn đề môi trường là vấn đề vốn có của tất cả các nền kinh tế.
Nhiều nền kinh tế đã đánh đổi tăng trưởng kinh tế với môi trường và một nền kinh tế mà sự điều tiết của chính phủ càng ít, nghĩa là sự điều khiển của “bàn tay vô hình” càng mạnh mẽ thì sự đánh đổi này càng rõ rệt. Vì lẽ này, không thể nói phát triển kinh tế bền vững nếu sự điều tiết không nhằm vào vấn đề bảo vệ môi trường sống cho toàn xã hội. Như vậy, đề cập đến phát triển kinh tế bền vững phải giải quyết toàn diện cả ba vấn đề tăng trưởng kinh tế trong thời gian dài, phân phối lợi ích của tăng trưởng công bằng và không ngừng cải thiện môi trường sống. Giải quyết ba vấn đề đó không thể phó mặc cho “bàn tay vô hình” mà phải có sự điều tiết của chính phủ tùy thuộc vào trình độ phát triển của mỗi nền kinh tế.
Trong hệ thống các giải pháp điều tiết để bảo đảm phát triển kinh tế bền vững thị trường, các giải pháp điều tiết thị trường hàng hóa, dịch vụ có vị trí quan trọng và sẽ phát huy tác dụng cơ bản nếu giải quyết trong mối quan hệ với điều tiết các thị trường khác. Điều tiết thị trường nhằm phát triển kinh tế bền vững. Điều tiết thị trường là sử dụng hệ thống các giải pháp chính sách để tác động trực tiếp và gián tiếp đến sự tăng trưởng kinh tế, phân phối kết quả tăng trưởng và giữ gìn môi trường sống. Các giải pháp điều tiết thị trường đúng đắn và khoa học sẽ bảo đảm tăng trưởng kinh tế cao và ổn định trong thời gian dài, sự công băng của phân 8 phối và môi trường sống tốt.
Nếu các giải pháp chính sách điều tiết thị trường không phát huy hiệu quả tích cực thì kết quả sẽ ngược lại. Tuy nhiên, các giải pháp điều tiết thị trường nhằm tác động đến ba nội dung của phát triển kinh tế bền vững là khá phức tạp, trong giới hạn của đề tài, sẽ đề cập đến ba nhóm giải pháp điều tiết thị trường: (1) Nhóm giải pháp điều tiết thị trường hàng hóa đầu vào (tư liệu sản xuất); (2) Nhóm giải pháp điều tiết thị trường hàng hóa đầu ra (chủ yếu là tư liệu tiêu dùng); Và (3) Nhóm các giải pháp điều tiết các thị trường tài chính - tiền tệ, thị trường vốn, cán cân thanh toán quốc tế gắn kết và hỗ trợ cho điều tiết thị trường hàng hóa. Tại sao lại nghiên cứu đề xuất các giải pháp điều tiết thị trường trên ba nhóm vấn đề đã nêu? Sử dụng biểu đồ vßng chu chuyÓn cña N.Gregory Mankiw (Hình 1.1) sẽ cho thấy cơ sở khoa học của vấn đề.1: Vßng chu chuyÓn cña N.Gregory Mankiw ThÞ tr−êng hµng ho¸ vµ dÞch vô Hµng ho¸ vµ - C¸c doanh nghiÖp b¸n Hµng ho¸ vµ dÞch vô - C¸c hé gia ®×nh mua dÞch vô C¸c doanh nghiÖp C¸c hé gia ®×nh 1. S¶n xuÊt vµ b¸n hµng ho¸ dÞch vô 1.
Mua vµ tiªu dïng hµng ho¸, dÞch vô 2. Thuª vµ sö dông c¸c nh©n tè s¶n 2. Së h÷u vµ cho thuª (b¸n) c¸c nh©n tè xuÊt s¶n xuÊt ThÞ tr−êng c¸c nh©n tè s¶n xuÊt TiÒn l−¬ng Thu nhËp vµ tiÒn thuª - C¸c hé gia ®×nh b¸n - C¸c doanh nghiªp mua Luång ®Çu vµo vµ ®Çu ra Luång tiÒn tÖ H×nh 1.1 cho thÊy vßng chu chuyÓn cña c¸c lo¹i hµng hãa qua c¸c chñ thÓ cña nÒn kinh tÕ mÆc dï ®· bá qua nhiÒu chi tiÕt phøc t¹p h¬n vµ thùc tÕ h¬n nh− vai trß cña chÝnh phñ vµ th−¬ng m¹i quèc tÕ. Tuy nhiªn, nhê tÝnh chÊt ®¬n gi¶n cña nã chóng ta cã thÓ dÔ dµng thÊy ®−îc c¸ch thøc g¾n kÕt gi÷a thÞ tr−êng hµng ho¸ ®Çu vµo, thÞ tr−êng ®Çu ra (thÞ tr−êng tiªu thô) vµ thÞ tr−êng tµi chÝnh - tiÒn tÖ.
9 Gi¶ sö nÒn kinh tÕ cã hai nhãm ng−êi ra quyÕt ®Þnh lµ c¸c hé gia ®×nh vµ c¸c doanh nghiÖp. C¸c doanh nghiÖp sö dông c¸c yÕu tè ®Çu vµo nh− lao ®éng, ®Êt ®ai vµ tiÒn tÖ ®Ó x©y dùng nhµ x−ëng, m¸y mãc …nh»m s¶n xuÊt. C¸c hé gia ®×nh së h÷u c¸c nh©n tè s¶n xuÊt vµ l¹i tiªu dïng toµn bé hµng ho¸ vµ dÞch vô do c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt ra. C¸c hé gia ®×nh vµ c¸c doanh nghiÖp t−¬ng t¸c víi nhau trªn hai lo¹i thÞ tr−êng: ThÞ tr−êng hµng ho¸ ®Çu vµo (thÞ tr−êng c¸c nh©n tè s¶n xuÊt) vµ thÞ tr−êng ®Çu ra (thÞ tr−êng hµng tiªu dïng) th«ng qua thÞ tr−êng tµi chÝnh - tiÒn tÖ.
Nh− vËy, ®Ó cã sù ®ång bé, ph¸t huy t¸c ®éng tÝch cùc tæng thÓ cña c¸c gi¶i ph¸p ®iÒu tiÕt thÞ tr−êng nh»m ph¸t triÓn kinh tÕ bÒn v÷ng cÇn ph¶i nghiªn cøu c¸c gi¶i ph¸p ®iÒu tiÕt thÞ tr−êng ®Çu vµo, thÞ tr−êng ®Çu ra trong mèi quan hÖ víi thÞ tr−êng tµi chÝnh - tiÒn tÖ vµ g¾n kÕt víi gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò kinh tÕ vÜ m« kh¸c nh− c©n b»ng c¸n c©n th−¬ng m¹i, quan hÖ gi÷a t¨ng tr−ëng vµ l¹m ph¸t, v. Điều tiết thị trường đầu vào nhằm bảo đảm các phương tiện sản xuất và nguyên vật liệu cho sản xuất tăng trưởng ổn định. Các công cụ chủ yếu điêu tiết thị trường đầu vào là bảo đảm nguồn hàng ổn định cho sản xuất, bao gồm cả hàng hóa nhập khẩu và sản xuất trong nước thông qua chính sách thương mại quốc tế như thuế quan, tỷ giá hối đoái và các giải pháp chính sách của các chính sách tài khóa nhằm tạo vốn cho đầu tư sản xuất trong nước, hỗ trợ nhập khẩu thông qua chính sách ưu đãi cho các doanh nghiệp có nguồn ngoại tệ thu được từ xuất khẩu. Điều tiết nguồn ngoại tệ cho nhập khẩu tư liệu sản xuất thông qua chính sách lãi suất trên thị trường tiền tệ.
Điều tiết thị trường đầu vào trong điều kiện một nền kinh tế mở cần hướng vào rút ngắn khoảng cách về công nghệ so với các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới. Như vậy các giải pháp phải hướng vào việc buộc các doanh nghiệp và các nhà đầu tư đưa vốn vào những lĩnh vực có tiềm năng đủ lớn để tạo ra những sản phẩm xuất khẩu đáp ứng được nhu cầu của thị trường. Khi đó sự phát triển kinh tế bền vững sẽ đạt được do biến Việt Nam thành căn cứ của các nhà đầu tư trong nước và quốc tế tổ chức các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu. Song song với điều tiết thị trường hàng hóa đầu vào cho sản xuất, thị trường trường hàng hóa đầu ra cũng phải được can thiệp bởi các công cụ chính sách.
Điều tiết thị trường hàng hóa đầu ra phải được giải quyết trên cả hai góc độ: (1) Điều tiết thị trường nội địa nhằm kích thích tiêu dùng tương ứng với năng suất lao động và thu 10 nhập tăng lên.