Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore

Khóa luận giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore - Học viện Chính sách và Phát triển

• Tác giả: Bùi Yến Vi
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Việt Hưng
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại
• Đề tài: Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore

Singapore là quốc đảo phát triển tại khu vực Đông Nam Á với nền kinh tế mở. Dân số Singapore đạt khoảng 6,4 triệu người vào năm 2025. Diện tích đất nông nghiệp tại đây rất khiêm tốn. Quốc gia này phải nhập khẩu hơn 90% nhu cầu lương thực thực phẩm. Trong đó, gạo là mặt hàng lương thực thiết yếu hàng ngày. Người tiêu dùng Singapore có thu nhập bình quân đầu người ở mức rất cao. Họ đòi hỏi khắt khe về chất lượng hạt gạo. Các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm luôn được giám sát chặt chẽ. Việt Nam hiện là một trong những nguồn cung ứng gạo lớn cho Singapore. Kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam liên tục tăng trưởng trong các năm qua. Các chủng loại gạo trắng, gạo thơm và gạo nếp Việt Nam đều có mặt tại đây. Thị trường Singapore mở ra cơ hội thương mại lớn cho ngành nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường này cũng tạo ra áp lực đổi mới mạnh mẽ. Hoạt động xuất khẩu gạo đòi hỏi sự nâng cấp toàn diện từ quy trình canh tác đến chuỗi cung ứng. Nắm bắt xu hướng tiêu dùng tại Singapore là chìa khóa mở rộng thị phần.

1.1. Bối cảnh thị trường lương thực Singapore giai đoạn 2025 2030

Singapore duy trì chiến lược an ninh lương thực nghiêm ngặt. Chính phủ nước này triển khai chính sách dự trữ gạo quốc gia bắt buộc. Các nhà nhập khẩu phải duy trì lượng gạo tồn trữ nhất định trong kho. Mục tiêu nhằm ứng phó rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Thu nhập người dân tăng kéo theo xu hướng tiêu dùng gạo cao cấp. Nhu cầu về gạo hữu cơ và gạo tốt cho sức khỏe ngày càng tăng. Gạo lứt, gạo có chỉ số đường huyết thấp rất được ưa chuộng. Thị trường bán lẻ tại Singapore có sự cạnh tranh gay gắt. Hệ thống siêu thị hiện đại chiếm lĩnh phần lớn doanh số phân phối gạo. Giai đoạn 2025 - 2030 mở ra nhu cầu ổn định về các dòng gạo phẩm cấp cao.

1.2. Vị thế mặt hàng gạo Việt Nam tại thị trường quốc đảo sư tử

Gạo Việt Nam đã khẳng định được chỗ đứng vững chắc tại thị trường Singapore. Cơ cấu sản phẩm có sự chuyển dịch tích cực qua từng năm. Tỷ trọng gạo thơm và gạo chất lượng cao gia tăng rõ rệt. Nhóm gạo trắng cấp thấp giảm dần trong tổng kim ngạch nhập khẩu. Các dòng gạo như ST24, ST25 tạo được ấn tượng tốt với người tiêu dùng bản địa. Mức độ nhận diện sản phẩm nông sản Việt Nam ngày càng cải thiện. Việt Nam nằm trong nhóm ba quốc gia cung ứng gạo hàng đầu tại Singapore. Khoảng cách địa lý gần gũi là một lợi thế cạnh tranh then chốt. Thời gian vận chuyển đường biển ngắn giúp hạt gạo giữ độ tươi mới. Chi phí logistics thấp hơn so với các đối thủ xa xôi như Ấn Độ.

II. Thực trạng và rào cản xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore

Xuất khẩu gạo sang Singapore đang đối mặt với nhiều rào cản lớn. Cạnh tranh thương mại diễn ra rất khốc liệt. Thái Lan giữ vững ưu thế thương hiệu từ lâu đời. Ấn Độ có năng lực cung ứng dồi dào với giá bán cạnh tranh. Gạo Việt Nam vẫn chịu định kiến về chất lượng không đồng đều. Nhiều lô hàng xuất khẩu chưa đồng nhất về độ ẩm và tỷ lệ tấm. Liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp trong nước còn lỏng lẻo. Tình trạng nông dân sản xuất manh mún làm giảm khả năng kiểm soát dư lượng hóa chất. Quy trình bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế gây tổn thất chất lượng. Chi phí logistics nội địa tại Việt Nam còn ở mức cao. Điều này làm giảm biên lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu. Ngoài ra, việc thiếu hụt thương hiệu riêng khiến sản phẩm dễ bị lu mờ. Gạo Việt Nam thường phải đóng gói dưới nhãn hiệu của nhà phân phối Singapore. Hoạt động xúc tiến thương mại gạo chưa mang tính liên tục và chuyên sâu. Doanh nghiệp thiếu thông tin cập nhật về thị hiếu tiêu dùng tại bản địa.

2.1. Thách thức cạnh tranh thương hiệu và chất lượng gạo xuất khẩu

Gạo Hom Mali của Thái Lan đã chiếm trọn lòng tin người tiêu dùng Singapore. Thương hiệu gạo Thái Lan gắn liền với chất lượng hảo hạng và độ dẻo thơm ổn định. Trong khi đó, thương hiệu gạo quốc gia Việt Nam chưa định hình rõ ràng tại thị trường này. Phần lớn gạo Việt Nam vào Singapore tiêu thụ dưới nhãn bao bì của nhà nhập khẩu. Người tiêu dùng địa phương khó nhận diện hạt gạo xuất xứ từ Việt Nam. Điều này làm suy giảm đáng kể giá trị gia tăng của nông sản. Thêm vào đó, tính đồng nhất giữa các lô hàng xuất khẩu chưa cao. Sự khác biệt về mùi vị và tỷ lệ tấm giữa các vụ mùa gây ảnh hưởng uy tín. Đây là trở ngại lớn trong việc xây dựng nhóm khách hàng trung thành.

2.2. Tiêu chuẩn kỹ thuật và rào cản kiểm soát an toàn thực phẩm

Cơ quan Thực phẩm Singapore áp dụng khung tiêu chuẩn an toàn sinh học khắt khe. Mọi lô gạo nhập khẩu đều trải qua xét nghiệm nghiêm ngặt về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Các chỉ tiêu về kim loại nặng và độc tố vi nấm được kiểm tra chặt chẽ. Nếu vi phạm, nhà nhập khẩu sẽ chịu hình phạt rất nặng và mất giấy phép. Nền nông nghiệp Việt Nam vẫn tồn tại tập quán canh tác lạm dụng hóa chất. Việc truy xuất nguồn gốc hạt gạo tại các vùng trồng chưa thực sự đồng bộ. Một số doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ lẻ thiếu hệ thống kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế. Khâu khử trùng và đóng gói bảo quản chân không còn nhiều điểm yếu. Điều này dẫn tới nguy cơ suy giảm chất lượng hạt gạo.

III. Giải pháp trọng tâm đẩy mạnh xuất khẩu gạo Việt Nam sang Singapore

Để gia tăng kim ngạch xuất khẩu gạo sang Singapore, ngành lúa gạo cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, doanh nghiệp phải quy hoạch lại vùng nguyên liệu đạt chuẩn GlobalGAP và hữu cơ. Việc kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật cần thực hiện ngay từ cánh đồng. Thứ hai, ngành gạo cần đầu tư sâu vào công nghệ chế biến và bảo quản sau thu hoạch. Hệ thống sấy lúa hiện đại và công nghệ đóng gói bảo quản chân không giúp kéo dài tuổi thọ hạt gạo. Thứ ba, Việt Nam cần định vị thương hiệu gạo quốc gia rõ nét. Doanh nghiệp cần phối hợp với cơ quan đại diện thương mại tại Singapore để quảng bá sản phẩm. Xúc tiến thương mại tại các hội chợ thực phẩm lớn như FHA Singapore là bước đi cần thiết. Thứ tư, tối ưu hóa hạ tầng logistics và chuỗi kho bãi là ưu tiên hàng đầu. Hợp tác vận chuyển đường biển tuyến cố định sẽ hạ thấp chi phí logistics. Thứ năm, việc đẩy mạnh các thỏa thuận thương mại song phương giúp gỡ bỏ rào cản kỹ thuật. Tận dụng hiệp định CPTPP và RCEP mang lại lợi thế thuế quan bền vững.

3.1. Nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và xây dựng thương hiệu gạo quốc gia

Doanh nghiệp xuất khẩu cần tập trung phát triển các dòng giống lúa thuần chất lượng cao. Các giống gạo đặc sản như ST25, Jasmine hay gạo Japonica cần được nhân rộng diện tích trồng đạt chuẩn. Việc canh tác phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình VietGAP, GlobalGAP và tiêu chuẩn hữu cơ. Ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR trên từng bao bì là yêu cầu tất yếu. Người tiêu dùng Singapore có thể quét mã để kiểm tra vùng trồng và ngày thu hoạch. Song song đó, thương hiệu gạo quốc gia Vietnam Rice cần được bảo hộ nhãn hiệu tại Singapore. Doanh nghiệp cần thiết kế bao bì hiện đại, song ngữ Anh - Hoa phù hợp thị hiếu địa phương. Xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn liền với giá trị xanh sẽ tạo dấu ấn mạnh mẽ.

3.2. Đa dạng hóa kênh phân phối và tối ưu hóa hạ tầng logistics

Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động tiếp cận trực tiếp các hệ thống bán lẻ lớn tại Singapore. Các chuỗi siêu thị như FairPrice, Sheng Siong hay Cold Storage giữ thị phần phân phối khổng lồ. Việc ký kết hợp đồng dài hạn với các chuỗi này giúp ổn định sản lượng đầu ra. Bên cạnh đó, việc đưa gạo lên sàn thương mại điện tử như Shopee Singapore hay Lazada Singapore là xu thế tất yếu. Kênh bán hàng trực tuyến giúp tiếp cận nhóm khách hàng trẻ tuổi nhanh chóng. Về mặt vận tải, doanh nghiệp cần liên kết thành lập trung tâm kho vận phân phối tại Singapore. Giải pháp này giúp chủ động nguồn hàng dự trữ và giảm chi phí lưu kho cảng biển. Việc hợp tác với các hãng tàu nội vùng Đông Nam Á sẽ rút ngắn thời gian giao hàng.

IV. Định hướng tương lai về xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore

Giai đoạn 2025 - 2030 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của ngành lúa gạo Việt Nam. Thị trường Singapore là bệ phóng lý tưởng để nông sản Việt Nam vươn tầm quốc tế. Singapore là trung tâm thương mại và tái xuất khẩu hàng đầu thế giới. Gạo Việt Nam khi khẳng định được vị thế tại Singapore sẽ dễ dàng thâm nhập các thị trường khó tính khác. Nhu cầu tiêu thụ gạo chất lượng cao tại Singapore vẫn tiếp tục tăng trưởng ổn định. Xuất khẩu gạo không chỉ mang lại giá trị ngoại tệ thuần túy. Hoạt động này còn nâng cao uy tín quốc gia trong chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu. Thành công tại Singapore phụ thuộc vào tư duy làm nông nghiệp bài bản. Sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp là yếu tố quyết định. Nông dân cần được hỗ trợ kỹ thuật canh tác sạch và bao tiêu đầu ra. Doanh nghiệp cần kiên định mục tiêu chất lượng và phát triển thương hiệu bền vững. Triển vọng xuất khẩu gạo sang Singapore trong thập kỷ mới là rất rộng mở.

4.1. Lợi ích kinh tế chiến lược từ thị trường gạo Singapore

Singapore mang lại giá trị gia tăng vượt trội so với các thị trường thông thường. Khả năng thanh toán của các đối tác thương mại tại Singapore rất uy tín và minh bạch. Rủi ro nợ xấu hoặc tranh chấp thương mại quốc tế ở mức rất thấp. Hơn nữa, vị thế trung tâm tài chính và thương mại của Singapore giúp quảng bá nông sản toàn cầu. Khi gạo Việt Nam đạt chuẩn tại Singapore, sản phẩm sẽ dễ dàng bước vào thị trường các nước phát triển. Singapore cũng là cửa ngõ trung chuyển hàng hóa đi nhiều quốc gia thứ ba. Hoạt động tái xuất khẩu tại đây giúp hạt gạo Việt Nam lan tỏa rộng rãi. Lợi ích kinh tế này thúc đẩy quá trình hiện đại hóa toàn diện chuỗi sản xuất nông nghiệp trong nước.

4.2. Khuyến nghị ứng dụng cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam

Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần thay đổi tư duy từ bán sản lượng sang bán chất lượng. Việc liên kết chặt chẽ với hợp tác xã nông nghiệp là bước đi nền tảng. Doanh nghiệp cần chủ động bao tiêu sản phẩm và kiểm soát chất lượng từ khâu gieo cấy giống. Cần thành lập bộ phận nghiên cứu thị trường chuyên trách theo dõi sát sao thị hiếu tại Singapore. Sự nhạy bén với các quy chuẩn kiểm dịch thực vật mới của Singapore giúp hạn chế rủi ro thông quan. Doanh nghiệp cũng nên chủ động tham gia các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia. Việc mở văn phòng đại diện hoặc showroom trưng bày tại Singapore sẽ gia tăng niềm tin đối tác. Đây là tiền đề mở rộng thị phần bền vững giai đoạn 2025 - 2030.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore" được tác giả Bùi Yến Vi thực hiện tại Học viện Chính sách và Phát triển (năm 2025), chuyên ngành Kinh tế đối ngoại, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Việt Hưng. Nghiên cứu thuộc khối ngành Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế, tiếp cận theo hướng phân tích kinh tế thực chứng kết hợp đánh giá thực trạng chính sách và thương mại nông sản.

Lý do chọn đề tài xuất phát từ vị thế thực tiễn của ngành lúa gạo Việt Nam trong bối cảnh thương mại toàn cầu và khu vực. Việt Nam là quốc gia có truyền thống sản xuất lúa nước lâu đời với các lợi thế tự nhiên về khí hậu nhiệt đới gió mùa, đất phù sa màu mỡ và mạng lưới sông ngòi dày đặc. Ngành gạo không chỉ đảm bảo an ninh lương thực quốc gia cho hơn 100 triệu dân mà còn là ngành kinh tế mũi nhọn, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động nông thôn và mang lại nguồn thu ngoại tệ quan trọng. Theo số liệu của Tổng cục Hải quan được dẫn trong văn bản, năm 2024, Việt Nam xuất khẩu đạt kỷ lục lịch sử với 9,18 triệu tấn gạo, kim ngạch xấp xỉ 5,67 tỷ USD (tăng 11,1% về lượng và 21,2% về trị giá so với năm 2023), giữ vững vị thế quốc gia xuất khẩu gạo lớn thứ ba thế giới.

Trong khi đó, Singapore là đối tác thương mại trọng điểm của Việt Nam tại khu vực Đông Nam Á, với tổng kim ngạch thương mại song phương năm 2024 đạt trên 10,53 tỷ USD, trong đó kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Singapore đạt trên 5,1 tỷ USD (chiếm 1,26% tổng xuất khẩu cả nước). Đối với mặt hàng gạo, Singapore luôn nằm trong nhóm 10 thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch năm 2024 đạt 104,3 triệu USD. Tuy nhiên, tác giả chỉ ra rằng kết quả này vẫn còn khiêm tốn, chưa phản ánh đúng tiềm năng của một cường quốc xuất khẩu gạo. Hoạt động xuất khẩu sang Singapore vấp phải nhiều rào cản nghiêm ngặt về tiêu chuẩn chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, hệ thống truy xuất nguồn gốc và sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia láng giềng như Thái Lan và Campuchia.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể gồm ba nội dung:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận chung về hoạt động xuất khẩu và xuất khẩu mặt hàng gạo.
2. Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng xuất khẩu gạo của Việt Nam sang thị trường Singapore giai đoạn 2020 – 2024.
3. Đề xuất hệ thống các giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh xuất khẩu gạo của Việt Nam sang thị trường Singapore giai đoạn 2025 – 2030.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Hoạt động xuất khẩu gạo trên phạm vi cả nước Việt Nam sang thị trường Singapore.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng số liệu trong giai đoạn 5 năm (2020 – 2024) và đề xuất định hướng, giải pháp thực thi cho giai đoạn 2025 – 2030.
• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xuất khẩu gạo của Việt Nam sang thị trường Singapore.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật và hệ thống giáo trình chuyên ngành:

• Khái niệm xuất khẩu theo Điều 28 Luật Thương mại Việt Nam năm 2005: "Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật".
• Lý luận thương mại quốc tế từ Giáo trình Kinh tế quốc tế (Học viện Chính sách và Phát triển, 2015) và Giáo trình Thương mại quốc tế và phát triển thị trường xuất khẩu (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2003).
• Phân loại hình thức xuất khẩu: Xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu gián tiếp (qua đại lý, công ty quản lý xuất khẩu, công ty kinh doanh xuất khẩu), buôn bán đối lưu, xuất khẩu theo nghị định thư, xuất khẩu tại chỗ, gia công xuất khẩu, tạm nhập tái xuất và chuyển khẩu.
• Hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và pháp lý quốc tế áp dụng cho mặt hàng gạo: Rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBT), Các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS), Giới hạn dư lượng tối đa (MRLs), tiêu chuẩn thực hành sản xuất Global GAP, HACCP, ISO 22000, chứng nhận của FDA và USDA Organic.
• Thể chế quản lý nhập khẩu của Singapore: Chương trình Dự trữ Gạo (Rice Stockpile Scheme - RSS), thẩm quyền kiểm soát an toàn thực phẩm của Cơ quan Thực phẩm Singapore (SFA), cơ chế quản lý của Bộ Công Thương Singapore (MTI), cùng các khuôn khổ hiệp định thương mại khu vực như Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA), CPTPP và RCEP.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả triển khai bao gồm:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu được trích xuất từ cơ sở dữ liệu thương mại quốc tế Trademap, số liệu niên giám và báo cáo chuyên ngành của Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế (IRRI) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).
• Phương pháp tổng hợp, so sánh và phân tích thống kê mô tả: Tác giả tiến hành đối chiếu, phân tổ thống kê, tính toán tỷ trọng cơ cấu, tốc độ tăng trưởng liên hoàn và định gốc để đánh giá xu hướng dịch chuyển về sản lượng, diện tích, năng suất, kim ngạch và giá cả xuất khẩu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về xuất khẩu gạo

Chương này trình bày hệ thống hóa lý luận về xuất khẩu hàng hóa và các đặc thù của thương mại lúa gạo quốc tế. Tác giả phân tích 6 vai trò cốt lõi của xuất khẩu: thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, gia tăng dự trữ ngoại tệ, hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, liên kết phát triển các ngành phụ trợ (logistics, kho bãi, tài chính, bao bì), tạo việc làm và nâng cao uy tín thương hiệu quốc gia.

Về đặc thù mặt hàng, gạo là lương thực nuôi sống một nửa dân số thế giới. Căn cứ số liệu USDA, gạo được phân thành ba nhóm giống chính: Indica (chiếm 75% thương mại toàn cầu), Japonica (chiếm 10%) và nhóm gạo thơm Aromatic như Jasmine, Basmati (chiếm 12–13%). Theo phẩm cấp tấm, gạo xuất khẩu gồm phẩm cấp cao (5–10% tấm), trung bình (15–20% tấm) và phẩm cấp thấp (từ 25% tấm trở lên). Nghiên cứu chỉ ra 6 đặc điểm nổi bật của xuất khẩu gạo:

1. Chịu tác động mạnh bởi tính thời vụ và điều kiện tự nhiên;
2. Thường xuyên được điều phối bởi các hiệp định liên chính phủ do gắn liền với an ninh lương thực;
3. Cấu trúc thị trường thế giới mang tính tập trung cao, bị chi phối bởi 5 nước xuất khẩu lớn (Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam, Pakistan, Hoa Kỳ - chiếm hơn 80% thị phần) và các thị trường nhập khẩu lớn (Trung Quốc, Philippines, Indonesia, khu vực châu Phi);
4. Chủng loại sản phẩm phong phú và thị hiếu tiêu dùng có sự phân hóa rõ nét theo khu vực;
5. Chịu sự chi phối của các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm khắt khe;
6. Yêu cầu cao về công nghệ tồn trữ, bảo quản sau thu hoạch (tổn thất sau thu hoạch thông thường dao động từ 10–30% nếu độ ẩm vượt quá 13% hoặc bảo quản không đạt chuẩn).

Bên cạnh việc phân tích 7 nhóm nhân tố tác động (tự nhiên; nhu cầu tiêu thụ; nguồn cung; giá cả, chất lượng và thương hiệu; vốn và hạ tầng; chính sách trong nước; chính sách nước nhập khẩu), chương 1 nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn từ hai cường quốc xuất khẩu:

• Thái Lan: Triển khai chiến lược gạo quốc gia từ thập niên 1960; liên kết "4 nhà" (Nhà nước - Nông dân - Doanh nghiệp - Viện nghiên cứu); duy trì Quỹ Bình ổn giá gạo; ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc ThaiRice Trace; tập trung vào phân khúc cao cấp (năm 2024 xuất khẩu hơn 1 triệu tấn gạo thơm Hom Mali sang EU, Mỹ, Nhật Bản với giá trị cao hơn 30–50% so với gạo trắng); đa dạng hóa thị trường tới hơn 150 quốc gia.
• Ấn Độ: Áp dụng cơ chế can thiệp thị trường qua Tổng công ty Lương thực Ấn Độ (thu mua theo giá sàn, dự trữ quốc gia, điều tiết giá nội địa); điều hành xuất khẩu linh hoạt thông qua hạn chế xuất khẩu gạo trắng non-basmati để kiềm chế lạm phát trong nước nhưng vẫn đẩy mạnh xuất khẩu dòng gạo cao cấp Basmati sang Trung Đông và châu Âu.

Từ đó, tác giả đúc kết 6 bài học cho Việt Nam: định hình chiến lược dài hạn; đầu tư khoa học công nghệ và số hóa dữ liệu canh tác; chuẩn hóa quy chuẩn kỹ thuật; đổi mới xúc tiến thương mại và nâng cao chất lượng nhân lực; phát huy vai trò điều tiết của Nhà nước; và tăng cường vai trò cầu nối của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA).

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore giai đoạn 2020 – 2024

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng sản xuất, xuất khẩu chung của Việt Nam và kết quả thương mại cụ thể sang thị trường Singapore qua các chuỗi số liệu thống kê chi tiết:

Tiêu chí phân tích	Năm 2020	Năm 2021	Năm 2022	Năm 2023	Năm 2024
Diện tích gieo trồng cả nước (nghìn ha)	7.469,9	7.278,9	7.238,8	7.108,9	7.119,3
Năng suất lúa bình quân cả nước (tạ/ha)	58,2	58,8	60,6	60,0	61,1
Tổng sản lượng lúa cả nước (nghìn tấn)	43.495,4	42.764,8	43.852,6	42.660,8	43.497,7
Sản lượng gạo xuất khẩu (nghìn tấn)	6.249	6.242	7.105	8.131	9.037
Kim ngạch xuất khẩu gạo cả nước (tỷ USD)	3,120	3,287	3,454	4,675	5,665
Giá xuất khẩu bình quân (USD/tấn)	499	530	486,2	575	627

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu Tổng cục Thống kê và Tổng cục Hải quan trong văn bản khóa luận

Thực trạng sản xuất trong nước cho thấy diện tích canh tác giảm dần (giảm hơn 350 nghìn ha sau 5 năm) do đô thị hóa và chủ trương chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, năng suất tăng liên tục từ 58,2 lên 61,1 tạ/ha nhờ ứng dụng giống ngắn ngày và mô hình cánh đồng lớn, giúp sản lượng giữ vững mức ổn định trên 43 triệu tấn/năm. Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục giữ vai trò trọng yếu khi đóng góp 53,94% diện tích (3.838,6 nghìn ha), đạt năng suất cao nhất cả nước (62,9 tạ/ha) và chiếm 55,52% tổng sản lượng lúa toàn quốc (24.156,4 nghìn tấn năm 2024).

Về hoạt động xuất khẩu cả nước, sản lượng gạo xuất khẩu tăng 44,5% (từ 6,25 triệu tấn lên 9,04 triệu tấn), kim ngạch tăng 81,6% (từ 3,12 tỷ USD lên 5,665 tỷ USD). Sự gia tăng kim ngạch nhanh hơn sản lượng phản ánh sự cải thiện rõ nét về cơ cấu sản phẩm theo tinh thần Nghị định 107/2018/NĐ-CP:

• Gạo trắng thường: Giảm từ 59,97% (2020) xuống còn 52,80% (2024);
• Gạo thơm (Jasmine, OM18, Đài Thơm, ST24, ST25): Tăng mạnh từ 26,84% lên 34,31%;
• Gạo nếp: Chiếm tỷ trọng ổn định trung bình 8,17%;
• Gạo Japonica: Đạt 4,09%;
• Gạo hữu cơ, vi chất: Tăng từ 0,32% lên 0,63%.

Về thị trường, Philippines là đối tác lớn nhất (năm 2024 đạt 4,22 triệu tấn, trị giá 2,6 tỷ USD, chiếm 46,7% lượng và 46,1% kim ngạch toàn ngành); đứng thứ hai là Indonesia (1,26 triệu tấn, đạt 746,3 triệu USD); thứ ba là Malaysia (719.241 tấn, đạt 426 triệu USD).

Đối với thị trường Singapore: Đây là đảo quốc đô thị hóa gần như hoàn toàn với dân số khoảng 6,4 triệu người (2025), quy mô GDP năm 2024 đạt 547 tỷ USD và thu nhập bình quân đầu người đạt 89.000 USD. Singapore phụ thuộc gần như 100% vào nguồn lương thực nhập khẩu. Hoạt động nhập khẩu gạo tại Singapore được điều tiết chặt chẽ bởi Bộ Công Thương (MTI) thông qua Chương trình Dự trữ Gạo (RSS) - quy định các thương nhân nhập khẩu gạo trắng phải lưu trữ một lượng dự trữ bắt buộc tại kho chỉ định của chính phủ để đảm bảo an ninh lương thực. Cơ quan Thực phẩm Singapore (SFA) thực hiện kiểm tra nghiêm ngặt về chỉ tiêu vi sinh vật, kim loại nặng và dư lượng bảo vệ thực vật.

Năm 2024, Singapore xếp vị trí thứ 7 trong danh sách các thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam, với sản lượng đạt gần 158 nghìn tấn (tăng 22,4% so với 2023) và kim ngạch đạt 104,3 triệu USD. Mặc dù ghi nhận sự tăng trưởng, khóa luận chỉ rõ những hạn chế: thương hiệu gạo Việt Nam tại Singapore chưa có độ nhận diện cao như gạo Hom Mali của Thái Lan; các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu xuất khẩu dưới dạng hàng xá hoặc đóng gói cho các thương hiệu phân phối nội địa của Singapore; chuỗi cung ứng logistics nội địa còn nhiều tầng nấc làm đội chi phí; việc kiểm soát dư lượng hóa chất chưa đồng đều giữa các lô hàng.

Chương 3: Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore giai đoạn 2025 - 2030

Trên cơ sở nhận diện thời cơ (nhu cầu tiêu dùng gạo cao cấp của Singapore ổn định, các ưu đãi thuế quan từ ATIGA, CPTPP, RCEP) và thách thức (áp lực cạnh tranh trực tiếp từ Thái Lan, Ấn Độ, Campuchia; các rào cản kỹ thuật khắt khe của SFA), tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp chuyên sâu:

1. Tối ưu hóa chuỗi cung ứng gạo: Xây dựng chuỗi liên kết khép kín giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp xuất khẩu; đầu tư hệ thống logistics lạnh, kho bảo quản đạt chuẩn kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm nhằm giảm tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch;
2. Nâng cao khả năng cạnh tranh về chất lượng: Đẩy mạnh áp dụng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn Global GAP, HACCP, ISO 22000; kiểm soát chặt chẽ danh mục và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật nhằm đáp ứng ngưỡng MRLs của Singapore;
3. Thúc đẩy cơ cấu chủng loại theo hướng giá trị gia tăng cao: Chuyển dịch mạnh cơ cấu xuất khẩu từ gạo trắng thông thường sang các phân khúc có biên lợi nhuận cao như gạo thơm chất lượng cao (ST24, ST25), gạo dinh dưỡng, gạo lứt, gạo hữu cơ có chứng nhận quốc tế;
4. Đổi mới công tác quảng bá và xúc tiến thương mại: Chủ động tham gia các hội chợ triển lãm chuyên ngành thực phẩm tại Singapore; hợp tác trực tiếp với các chuỗi siêu thị bán lẻ lớn của Singapore (như NTUC FairPrice, Cold Storage, Sheng Siong); xây dựng và bảo vệ nhãn hiệu hàng hóa quốc gia;
5. Hoàn thiện cơ chế tín dụng đối với ngành hàng lúa gạo: Đa dạng hóa các gói vay vốn ưu đãi dài hạn phục vụ đầu tư đổi mới công nghệ sấy, chế biến sâu và cơ sở hạ tầng kho bãi.

Khóa luận đưa ra các kiến nghị phối hợp đối với 4 chủ thể chính:

• Đối với Nhà nước: Tiếp tục rà soát cơ chế chính sách, đẩy mạnh cải cách thủ tục hải quan, hỗ trợ cung cấp thông tin thị trường và hỗ trợ pháp lý về bảo hộ sở hữu trí tuệ tại nước ngoài;
• Đối với Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA): Phát huy vai trò cầu nối thông tin thị trường, điều phối giá sàn xuất khẩu, hỗ trợ doanh nghiệp hội viên tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại quốc tế;
• Đối với doanh nghiệp xuất khẩu: Đầu tư công nghệ chế biến, tuân thủ nghiêm ngặt hợp đồng thương mại quốc tế, chủ động đăng ký thương hiệu riêng và chuyển hướng sang đóng gói bao bì bán lẻ;
• Đối với người nông dân: Thay đổi tập quán canh tác truyền thống, tuân thủ quy trình kỹ thuật sản xuất an toàn, tích cực tham gia vào các hợp tác xã kiểu mới và mô hình cánh đồng mẫu lớn.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả thực chứng, khóa luận tổng hợp và phản ánh trung thực hệ thống số liệu kinh tế - thương mại giai đoạn 2020 – 2024:

• Nêu bật bức tranh sản xuất trong nước: Dù diện tích canh tác giảm từ 7.469,9 nghìn ha xuống 7.119,3 nghìn ha, năng suất đã tăng từ 58,2 lên 61,1 tạ/ha, giữ vững sản lượng ổn định trên mức 43,4 triệu tấn lúa.
• Phản ánh sự bứt phá của kim ngạch xuất khẩu: Xuất khẩu gạo cả nước đạt đỉnh 9,037 triệu tấn và 5,665 tỷ USD vào năm 2024; giá xuất khẩu bình quân tăng từ 499 USD/tấn (2020) lên 627 USD/tấn (2024).
• Làm rõ cơ cấu chuyển dịch sản phẩm: Tỷ trọng gạo trắng giảm còn 52,80%, trong khi tỷ trọng gạo thơm vươn lên chiếm 34,31%.
• Định vị cụ thể thị trường Singapore: Năm 2024 đạt 104,3 triệu USD kim ngạch với gần 158 nghìn tấn, đứng thứ 7 trong các thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam.

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở việc hệ thống hóa các quy định kỹ thuật và thể chế đặc thù của thị trường Singapore (đặc biệt là cơ chế dự trữ bắt buộc RSS và tiêu chuẩn của SFA), đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp gắn kết giữa bài học kinh nghiệm quốc tế (mô hình Thái Lan, Ấn Độ) với thực tiễn tái cơ cấu ngành nông nghiệp Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu được tác giả thừa nhận xuất phát từ phạm vi nguồn dữ liệu thứ cấp và hạn chế về trải nghiệm thực tế tại thị trường bản địa Singapore. Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các báo cáo thống kê vĩ mô giai đoạn 2020 – 2024 mà chưa thực hiện được các khảo sát định lượng sơ cấp đối với người tiêu dùng Singapore, cũng như chưa thu thập được dữ liệu hoạt động chi tiết từ các doanh nghiệp xuất khẩu gạo tư nhân trực tiếp sang thị trường này.

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc mở rộng theo dõi chuỗi số liệu sau năm 2024 khi thị trường lúa gạo toàn cầu tái lập cân bằng cung cầu sau các điều chỉnh chính sách của Ấn Độ. Đồng thời, các nghiên cứu tiếp sau có thể đi sâu phân tích định lượng vi mô về hành vi tiêu dùng, thị hiếu và mức độ sẵn sàng chi trả của các phân khúc khách hàng tại Singapore đối với từng dòng gạo đặc sản Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Kinh tế đối ngoại, Kinh tế quốc tế, Quản trị Logistics và Chuỗi cung ứng nông sản trong việc nghiên cứu phương pháp phân tích thực trạng thương mại ngành hàng nông sản xuất khẩu;
• Cán bộ nghiên cứu chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước và hiệp hội ngành hàng (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Hiệp hội Lương thực Việt Nam VFA) trong việc hoạch định các giải pháp xúc tiến thị trường ASEAN;
• Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu nông sản đang tìm hiểu quy định pháp lý, hàng rào kỹ thuật, cơ chế vận hành của Chương trình Dự trữ Gạo (RSS) và cơ quan SFA của Singapore để xây dựng chiến lược tiếp cận thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận sử dụng những nguồn dữ liệu thống kê chính thống nào để đánh giá thực trạng xuất khẩu gạo?
Tác giả khai thác số liệu thứ cấp chính thức từ cơ sở dữ liệu quốc tế Trademap, báo cáo của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế (IRRI), kết hợp cùng số liệu niên giám của Tổng cục Thống kê, số liệu hải quan của Tổng cục Hải quan và các báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam.

Sản lượng và kim ngạch xuất khẩu gạo của Việt Nam biến động như thế nào trong giai đoạn 2020 – 2024?
Trong giai đoạn này, sản lượng xuất khẩu gạo tăng liên tục từ 6.249 nghìn tấn (2020) lên 9.037 nghìn tấn (2024), tương đương mức tăng hơn 44,5%. Kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng mạnh mẽ hơn với mức tăng gần 82%, từ 3,120 tỷ USD (2020) lên 5,665 tỷ USD (2024), nhờ giá xuất khẩu bình quân tăng từ 499 USD/tấn lên mức kỷ lục 627 USD/tấn vào năm 2024.

Thị trường Singapore giữ vị trí thứ mấy và đạt quy mô kim ngạch bao nhiêu trong cơ cấu xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2024?
Năm 2024, Singapore xếp vị trí thứ 7 trong số các thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, với sản lượng đạt gần 158 nghìn tấn (tăng 22,4% so với năm 2023) và giá trị kim ngạch đạt 104,3 triệu USD.

Cơ chế chính sách đặc thù nào của Singapore chi phối trực tiếp đến hoạt động nhập khẩu gạo?
Singapore áp dụng Chương trình Dự trữ Gạo (Rice Stockpile Scheme - RSS) do Bộ Công Thương (MTI) quản lý, buộc các thương nhân nhập khẩu gạo trắng phải lưu trữ một lượng dự trữ nhất định tại các kho chỉ định nhằm đảm bảo an ninh lương thực. Đồng thời, Cơ quan Thực phẩm Singapore (SFA) áp dụng các quy chuẩn kiểm soát nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm, dư lượng hóa chất và kiểm dịch thực vật.

Kinh nghiệm nào của Thái Lan được tác giả phân tích và đề xuất vận dụng cho Việt Nam?
Tác giả nhấn mạnh bài học từ mô hình liên kết "4 nhà" (Nhà nước - Nông dân - Doanh nghiệp - Viện nghiên cứu), việc thành lập Quỹ Bình ổn giá gạo, ứng dụng nền tảng số ThaiRice Trace để truy xuất nguồn gốc, cùng chiến lược ưu tiên chất lượng vượt trội thông qua dòng gạo thơm cao cấp Hom Mali (xuất khẩu trên 1 triệu tấn năm 2024 sang các thị trường khó tính) thay vì cạnh tranh bằng gạo trắng giá rẻ.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Bùi Yến Vi đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thương mại lúa gạo quốc tế và phác họa bức tranh thực trạng xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Singapore giai đoạn 2020 – 2024 thông qua nguồn dữ liệu thứ cấp xác thực. Nghiên cứu đã chỉ rõ các nút thắt về rào cản kỹ thuật, cơ chế quản lý nhập khẩu đặc thù của Singapore và áp lực cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ lớn trong khu vực. Từ đó, tác giả đề xuất được hệ thống giải pháp đồng bộ từ tối ưu hóa chuỗi cung ứng, chuẩn hóa chất lượng, chuyển dịch cơ cấu sang gạo thơm giá trị cao đến phân định trách nhiệm cụ thể cho các bên liên quan nhằm đẩy mạnh xuất khẩu bền vững sang thị trường Singapore đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU GẠO 1. Cơ sở lý luận về xuất khẩu 1. Khái niệm xuất khẩu Xuất khẩu là hoạt động kinh doanh xuyên biên giới, bao gồm việc vận chuyển hàng hóa và dịch vụ từ một quốc gia sang quốc gia khác. Khái niệm về xuất khẩu có nhiều cách hiểu khác nhau, tùy thuộc vào góc nhìn và quan điểm của từng tác giả hoặc từng hoàn cảnh cụ thể.

Sau đây là một vài khái niệm thường dùng. Theo Điều 28, Luật Thương mại Việt Nam 2005, xuất khẩu hàng hóa được hiểu là: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật”. Theo giáo trình kinh tế quốc tế (Bùi Thúy Vân, Đào Văn Hùng đồng chủ biên, Học viện Chính sách và Phát triển, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015), xuất khẩu được định nghĩa: “Là toàn bộ hoạt động buôn bán hàng hóa, dịch vụ giữa một quốc gia và các nền kinh tế còn lại của thế giới, trên nguyên tắc ngang giá, lấy tiền tệ làm đơn vị thanh toán, mang lại lợi ích cho các bên”. Trong giáo trình Thương mại quốc tế và phát triển thị trường xuất khẩu, trường đại học Kinh tế quốc dân, NXB Thống kê, 2003, định nghĩa: “Xuất khẩu hàng hóa là việc những sản phẩm hàng hóa hữu hình được sản xuất hoặc gia công tại các cơ sở sản xuất, gia công và các khu chế xuất với mục đích tiêu thụ thị trường ngoài nước (xuất khẩu) đi qua hải quan”.

Xuất khẩu không chỉ là một hoạt động kinh doanh riêng lẻ mà là một chuỗi các hoạt động được tổ chức chặt chẽ, chịu sự quản lý và giám sát từ các cơ quan nhà nước cả trong và ngoài nước. Hoạt động này nhằm mang lại lợi nhuận, thu ngoại tệ, đồng thời thúc đẩy sản xuất và phát triển kinh tế quốc gia. Mục tiêu chính của xuất khẩu là tận dụng lợi thế cạnh tranh của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế. Việc giao thương quốc tế đem lại lợi ích thiết thực sẽ thúc đẩy các quốc gia chủ động tham gia và phát triển hoạt động xuất khẩu.

Tóm lại, có thể hiểu xuất khẩu là hoạt động đưa hàng hóa hàng hóa, dịch vụ ra khỏi lãnh thổ của một quốc gia theo quy định pháp luật của quốc gia đó và pháp luật quốc tế, hoạt động này được diễn ra trên cơ sở thanh toán bằng tiền tệ của một trong hai quốc gia, hoặc lấy đồng tiền của một bên thứ ba làm căn cứ. Đặc điểm của xuất khẩu Chủ thể tham gia: Xuất khẩu là hoạt động có sự tham gia giữa các chủ thể kinh tế có quốc tịch khác nhau, có ngôn ngữ khác nhau và tập quán, văn hóa khác nhau trên thế giới. Luật pháp điều chỉnh: Do mỗi bên tham gia mua bán quốc tế có hệ thống pháp luật và tập quán kinh doanh khác nhau, nên các bên phải tuân thủ luật kinh doanh, tập quán thương mại của từng quốc gia cùng với các quy định của luật thương mại quốc tế. Đồng tiền thanh toán: Hoạt động xuất khẩu là quá trình mua bán lấy tiền tệ làm phương tiện thanh toán, dựa trên nguyên tắc trao đổi ngang giá.

Đồng tiền thanh toán có thể là tiền của bên mua, bên bán hoặc của một nước thứ ba, tùy theo thỏa thuận giữa hai bên. Vậy nên thường liên quan đến nhiều đồng tiền khác nhau do vậy phải chịu ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái.