Chương I THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÀNH ĐIỆN TỬ VIỆT NAM 1. Một số khái niệm về cạnh tranh, năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường 1. Khái niệm về cạnh tranh Các học thuyết kinh tế thị trường, dù là trường phái nào cũng đều thừa nhận cạnh tranh là linh hồn sống, chỉ xuất hiện và tồn tại trong nền kinh tế thị trường, nơi mà cung - cầu và giá cả hàng hoá là đặc trưng, là những nhân tố cơ bản. Cạnh tranh là một hiện tượng kinh tế - xã hội phức tạp.
Do cách tiếp cận khác nhau, nên có các quan niệm khác nhau về cạnh tranh. Có thể dẫn ra như sau: Theo Các Mác: "Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu được lợi nhuận siêu ngạch"4. Theo các tác giả cuốn Từ điển rút gọn về kinh doanh: "Cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình"5. Theo Từ điển Bách khoa của Việt Nam thì: "Cạnh tranh là hoạt động ganh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối bởi quan hệ cung cầu nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất"6.
Ngoài ra, có thể dẫn ra nhiều cách diễn đạt khác nhau về khái niệm cạnh tranh, song qua các định nghĩa trên có thể tiếp cận về cạnh tranh như sau: Thứ nhất, khi nói đến cạnh tranh là nói đến sự ganh đua nhằm lấy phần thắng của nhiều chủ thể cùng tham dự. Thứ hai, mục đích trực tiếp của cạnh tranh là một đối tượng cụ thể hay một loạt điều kiện có lợi nào đó mà các bên đều muốn giành giật (một cơ hội, một sản phẩm, một dự án hay một thị trường, một khách hàng,…). Mục đích cuối cùng là kiếm được lợi nhuận cao. 4 Các Mác “Mác – Ăng Ghen toàn tập” NXB Sự thật, Hà Nội - 1978 5 Adam J.
“Từ điển rút gọn về kinh doanh”, NXB Longman York Press - 1993 6 “Từ điển Bách khoa” NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội - 1995 9 Thứ ba, cạnh tranh diễn ra trong một môi trường cụ thể, có các ràng buộc chung mà các bên tham gia phải tuân thủ như đặc điểm sản phẩm, thị trường, các điều kiện pháp lý, các thông lệ kinh doanh… Thứ tư, trong quá trình cạnh tranh các chủ thể tham gia cạnh tranh có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau như cạnh tranh bằng đặc tính và chất lượng sản phẩm, cạnh tranh bằng giá bán sản phẩm (chính sách định giá thấp; chính sách định giá cao; chính sách giá phân biệt; bán phá giá), cạnh tranh bằng nghệ thuật tiêu thụ sản phẩm (tổ chức các kênh tiêu thụ), cạnh tranh nhờ dịch vụ bán hàng tốt, cạnh tranh thông qua hình thức thanh toán… Với cách tiếp cận trên, khái niệm cạnh tranh có thể hiểu như sau: "Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau tìm mọi biện pháp cả nghệ thuật lẫn thủ đoạn để đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất. Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đa hoá lợi ích. Đối với người sản xuất kinh doanh là lợi nhuận, đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện lợi"7. Khái niệm về năng lực cạnh tranh Năng lực cạnh tranh hay sức cạnh tranh là một khái niệm phức hợp được xem xét ở các cấp độ khác nhau như: năng lực cạnh tranh của quốc gia, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, của sản phẩm và dịch vụ.
Việc nhận biết và phân loại những khái niệm này là rất cần thiết và có ý nghĩa khi nghiên cứu về cạnh tranh. Khái niệm về năng lực cạnh tranh của quốc gia: Theo định nghĩa của Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF - World Economic Forum) “năng lực cạnh tranh hay sức cạnh tranh của một quốc gia là khả năng đạt và duy trì được mức tăng trưởng cao trên cơ sở các chính sách, thể chế vững bền tương đối và các đặc trưng kinh tế khác”8. Khái niệm này cho thấy năng lực cạnh tranh của quốc gia được xác định trước hết bằng mức độ tăng trưởng của nền kinh tế và sự có mặt hay thiếu vắng các yếu tố quy định khả năng tăng trưởng kinh tế dài hạn trong các chính sách kinh tế đã thực hiện. Porter năng lực cạnh tranh của quốc gia dựa trên năng suất lao động.
Ông cho rằng "Khái niệm có ý nghĩa nhất về năng lực cạnh tranh ở cấp quốc gia là năng suất lao động "9. 7 Chu Văn Cấp “Nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế nước ta trong quá trình hội nhập khu vực và quốc tế”, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội - 2003 8 Viện NC QLKT Trung ương, Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc “Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia” NXB Giao thông Vận tải, Hà Nội - 2002 9 M. Porter “Chiến lược cạnh tranh”, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội - 1996 10 Theo Uỷ ban về cạnh tranh công nghiệp trực thuộc Tổng thống Mỹ "Một nước là cạnh tranh nếu như nước đó duy trì được một tỷ lệ tăng trưởng thu nhập thực ngang bằng với tỷ lệ đó của các nước bạn hàng trong một môi trường thương mại tự do"10. Trên cơ sở các quan niệm nêu trên, có thể hiểu năng lực cạnh tranh của quốc gia là năng lực của một nền kinh tế có thể tạo ra tăng trưởng bền vững trong môi trường kinh tế đầy biến động của thị trường thế giới.
Khái niệm sức cạnh tranh của doanh nghiệp: Phần lớn các nhà nghiên cứu kinh tế đều gắn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp với ưu thế của sản phẩm mà doanh nghiệp đưa ra thị trường hoặc vị trí của doanh nghiệp trên thị trường theo thị phần mà nó chiếm giữ thông qua khả năng tổ chức, quản trị kinh doanh hướng vào đổi mới công nghệ, giảm chi phí nhằm duy trì hay gia tăng lợi nhuận, bảo đảm sự tồn tại, phát triển bền vững của doanh nghiệp. Theo quan niệm của Tổ chức Phát triển Công nghiệp của Liên Hợp quốc: "Một doanh nghiệp được xem là có năng lực cạnh tranh khi doanh nghiệp đó duy trì được vị thế của mình trên thị trường cùng với các nhà sản xuất khác với các sản phẩm thay thế, hoặc đưa ra thị trường các sản phẩm tương tự với mức giá thấp hơn, hoặc cung cấp các sản phẩm tương tự với các đặc tính về chất lượng hay dịch vụ ngang bằng hoặc cao hơn"11. Nguyễn Bách Khoa "Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được hiểu là tích hợp các khả năng và nguồn nội lực để duy trì và phát triển thị phần, lợi nhuận và định vị những ưu thế cạnh tranh của doanh nghiệp đó trong mối quan hệ với đối thủ cạnh tranh trực tiếp và tiềm tàng trên một thị trường mục tiêu xác định"12. Ngoài ra, trên thực tế còn đang tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Nhưng tựu trung lại, khi tiếp cận năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, chúng ta phải chú ý tới 4 vấn đề cơ bản sau đây: Một là, trong điều kiện kinh tế thị trường, phải lấy yêu cầu của khách hàng làm chuẩn mực để đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, vì yêu cầu của khách hàng vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sản xuất kinh doanh. Cùng một loại sản phẩm, các nhóm khách hàng khác nhau có những nhu cầu rất khác nhau. 10 Bộ KH&ĐT, Viện CLPT, Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hiệp Quốc “Tổng quan về cạnh tranh công nghiệp”, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội - 1999 11 Bộ KH&ĐT, Viện CLPT, Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hiệp Quốc “Tổng quan về cạnh tranh công nghiệp”, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội - 1999 12 Nguyễn Bách Khoa “Phương pháp luận xác định năng lực cạnh tranh và hội nhập kinh tế quốc tế của doanh nghiệp”, Tạp chí Khoa học Thương mại số 4+5, Hà Nội - 2004 11 Hai là, yếu tố cơ bản tạo nên sức mạnh trong việc lôi kéo khách hàng phải là thực lực của doanh nghiệp được tạo thành bởi các yếu tố nội tại cũng như uy tín của doanh nghiệp. Ba là, khi nói tới năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp luôn hàm ý so sánh với doanh nghiệp hữu quan (tức là các đối thủ cạnh tranh) cùng hoạt động trên thị trường.
Muốn tạo nên năng lực cạnh tranh thực thụ, thực lực của doanh nghiệp phải tạo nên lợi thế so sánh với các đối thủ cạnh tranh để có thể giữ được khách hàng của mình và lôi kéo khách hàng của các đối thủ cạnh tranh. Bốn là, các biểu hiện năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp có quan hệ ràng buộc nhau. Một doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh mạnh khi doanh nghiệp đó có khả năng thoả mãn đầy đủ nhất tất cả những yêu cầu của khách hàng. Tóm lại, có thể hiểu: "Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thể hiện thực lực và lợi thế của doanh nghiệp so với các đối thủ khác trong việc thoả mãn tốt nhất các đòi hỏi của khách hàng để thu lợi ích ngày càng cao cho doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh trong nước và ngoài nước".
Năng lực cạnh tranh của sản phẩm Đối với khái niệm này, cho đến nay các nhà nghiên cứu kinh tế vẫn chưa đưa ra một định nghĩa thống nhất. Theo một số tác giả, năng lực cạnh tranh hay sức cạnh tranh của sản phẩm là sự vượt trội của sản phẩm đó về các chỉ tiêu so với sản phẩm cùng loại do các đối thủ khác cung cấp trên cùng một thị trường13. Một số tác giả khác lại cho rằng năng lực cạnh tranh hay sức cạnh tranh của sản phẩm chính là năng lực nắm giữ và nâng cao thị phần của loại sản phẩm do chủ thể sản xuất và cung ứng nào đó đưa ra để tiêu thụ so với sản phẩm cùng loại của các chủ thể sản xuất, cung cấp khác đưa đến tiêu thụ ở cùng một khu vực thị trường và thời gian nhất định14.