Nghiên cứu giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Mường La, tỉnh Sơn La

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Mường La, tỉnh Sơn La, góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

• Tác giả: Đỗ Thái Phượng
• Người hướng dẫn: TS. Phùng Văn Khoa
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng tại huyện Mường La, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Các khái niệm liên quan đến chi trả dịch vụ môi trường rừng
• 1.3. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu của đề tài
• 2.2. Đối tượng và phạm vi thực hiện
• 2.3. Nội dung thực hiện
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu đã có
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu hiện trường
• 2.4.3. Phương pháp nội nghiệp, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐIỀU KIỆN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Thổ nhưỡng
• 3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.3. Hiện trạng sử dụng đất lâm nghiệp huyện Mường La
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Nghiên cứu cơ sở kỹ thuật phục vụ chi trả DVMTR ở Mường La
• 4.1.1. Xác định tọa độ các điểm khai thác/sử dụng nước trong phạm vi huyện Mường La
• 4.1.2. Xác định ranh giới các lưu vực tương ứng với các tọa độ điểm khai thác/ sử dụng nước
• 4.1.3. Xác định hệ số K cho từng loại rừng bằng phương pháp cùng tham gia
• 4.2. Nghiên cứu cơ sở kinh tế xã hội phục vụ chi trả DVMTR ở huyện Mường La
• 4.2.1. Xác định danh sách và những thông tin cơ bản về bên sử dụng DVMTR (bên mua dịch vụ) trong huyện Mường La
• 4.2.2. Danh sách các đối tượng được hưởng tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng (bên bán dịch vụ) theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP và diện tích các loại rừng của từng đối tượng đó
• 4.2.3. Xác định mức chi trả DVMTR cho các lưu vực trong huyện Mường La
• 4.2.4. Nghiên cứu những thuận lợi và khó khăn về chi trả DVMTR ở huyện Mường La theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP
• 4.3. Nghiên cứu đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chi trả DVMTR ở huyện Mường La
• 4.3.1. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.3.2. Giải pháp về quy hoạch và kinh tế xã hội
• 4.4. Đề xuất hệ thống theo dõi và đánh giá việc chi trả DVMTR ở Mường La
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Mường La

Giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) tại huyện Mường La, tỉnh Sơn La, đang trở thành một chủ đề quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng. Dịch vụ môi trường rừng không chỉ cung cấp các lợi ích thiết thực cho cộng đồng mà còn góp phần vào việc bảo vệ đa dạng sinh học và điều tiết nguồn nước. Việc triển khai các chính sách chi trả DVMTR sẽ tạo ra động lực cho người dân tham gia bảo vệ rừng, đồng thời nâng cao nhận thức về giá trị của rừng trong phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Khái niệm và vai trò của dịch vụ môi trường rừng

Dịch vụ môi trường rừng bao gồm các giá trị sử dụng của rừng như bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước và bảo tồn đa dạng sinh học. Những giá trị này không chỉ mang lại lợi ích cho con người mà còn giúp duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Việc hiểu rõ về dịch vụ môi trường rừng sẽ giúp cộng đồng nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ và phát triển rừng.

1.2. Tình hình thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Mường La

Tại Mường La, việc thực hiện chi trả DVMTR đã được triển khai theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP. Các cơ chế chi trả đã được áp dụng cho các đối tượng sử dụng dịch vụ môi trường, tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực hiện chính sách này, bao gồm việc xác định mức chi trả hợp lý và đảm bảo tính công bằng trong phân phối lợi ích.

II. Vấn đề và thách thức trong chi trả dịch vụ môi trường rừng

Mặc dù chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã được triển khai, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức cần giải quyết. Một trong những thách thức lớn nhất là việc xác định giá trị thực sự của dịch vụ môi trường rừng. Ngoài ra, việc thiếu thông tin và dữ liệu chính xác cũng gây khó khăn trong việc thực hiện chi trả. Cần có các giải pháp đồng bộ để khắc phục những vấn đề này.

2.1. Khó khăn trong việc xác định giá trị dịch vụ môi trường

Việc xác định giá trị dịch vụ môi trường rừng là một thách thức lớn. Các yếu tố như sự biến đổi khí hậu, sự phát triển kinh tế và các hoạt động khai thác tài nguyên đều ảnh hưởng đến giá trị này. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá đúng giá trị của dịch vụ môi trường rừng.

2.2. Thiếu thông tin và dữ liệu trong quản lý

Thiếu thông tin và dữ liệu chính xác về tình trạng rừng và dịch vụ môi trường là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện chi trả. Cần thiết lập hệ thống theo dõi và đánh giá để cung cấp thông tin kịp thời cho các bên liên quan.

III. Phương pháp giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm việc cải thiện quy trình xác định giá trị dịch vụ, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và xây dựng các cơ chế giám sát hiệu quả.

3.1. Cải thiện quy trình xác định giá trị dịch vụ

Cần xây dựng các phương pháp khoa học để xác định giá trị dịch vụ môi trường rừng một cách chính xác. Việc này sẽ giúp đảm bảo tính công bằng trong chi trả và khuyến khích người dân tham gia bảo vệ rừng.

3.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quan trọng trong việc thực hiện chi trả dịch vụ môi trường. Cần tạo ra các cơ hội cho người dân tham gia vào quá trình ra quyết định và thực hiện các hoạt động bảo vệ rừng.

3.3. Xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả

Cần thiết lập các cơ chế giám sát và đánh giá để theo dõi hiệu quả của chính sách chi trả dịch vụ môi trường. Việc này sẽ giúp phát hiện kịp thời các vấn đề và điều chỉnh chính sách cho phù hợp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Mường La

Nghiên cứu về giải pháp chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Mường La đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Các chính sách chi trả đã giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của rừng và tạo ra nguồn thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.1. Kết quả từ các chính sách chi trả

Các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng, bao gồm việc tăng cường thu nhập và cải thiện đời sống. Người dân đã nhận thức rõ hơn về vai trò của rừng trong phát triển bền vững.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy rằng việc tham gia của cộng đồng là rất quan trọng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo tính hiệu quả của chính sách chi trả.

V. Kết luận và tương lai của dịch vụ môi trường rừng tại Mường La

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Mường La đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Tương lai của dịch vụ môi trường rừng phụ thuộc vào việc cải thiện các chính sách và quy trình thực hiện. Cần có sự cam kết từ chính quyền và cộng đồng để đảm bảo sự phát triển bền vững của tài nguyên rừng.

5.1. Tầm quan trọng của việc duy trì dịch vụ môi trường

Duy trì dịch vụ môi trường rừng là rất quan trọng cho sự phát triển bền vững. Cần có các chính sách hỗ trợ để bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời đảm bảo lợi ích cho cộng đồng.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến các chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả và đảm bảo tính bền vững cho tài nguyên rừng tại Mường La.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng giữ vai trò sống còn trong việc duy trì an ninh môi trường và phát triển kinh tế bền vững. Theo các nghiên cứu kinh tế sinh thái toàn cầu, cơ cấu tổng giá trị dịch vụ môi trường rừng được phân bổ cụ thể: hấp thụ carbon chiếm 27%, bảo tồn đa dạng sinh học chiếm 25%, bảo vệ nguồn nước đầu nguồn chiếm 21%, giá trị cảnh quan du lịch chiếm 17% và các giá trị sinh thái khác chiếm 10%. Tại Việt Nam, cơ chế Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) được thể chế hóa mạnh mẽ thông qua Quyết định số 380/QĐ-TTg và sau đó là Nghị định số 99/2010/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2011.

Huyện Mường La, tỉnh Sơn La là địa bàn có vị trí phòng hộ xung yếu bậc nhất vùng Tây Bắc với diện tích tự nhiên 142.205 ha, trong đó đất có rừng chiếm hơn 48% diện tích tự nhiên. Địa hình khu vực bị chia cắt hiểm trở với 86% diện tích có độ dốc trên 25 độ, lượng mưa bình quân đạt 1.420 mm/năm (tập trung 84% đến 92% vào mùa mưa), khiến nguy cơ xói mòn đất và bồi lắng lòng hồ thủy điện ở mức báo động. Mặc dù địa phương sở hữu tiềm năng thủy điện rất lớn với hàng loạt công trình bậc thang trên dòng sông Đà và các phụ lưu, nhưng tỷ lệ hộ nghèo vẫn ở mức 30%, thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt 7,13 triệu đồng/năm vào năm 2010.

Nghiên cứu của tác giả Đỗ Thái Phượng dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phùng Văn Khoa tại Trường Đại học Lâm nghiệp tập trung giải quyết bài toán thiếu hụt cơ sở dữ liệu kỹ thuật không gian và phương pháp xác định hệ số K phân hóa. Trước đây, giai đoạn thí điểm chỉ áp dụng mức cào bằng với hệ số K bằng 1 và đơn giá 140.596 đồng/ha cho mọi loại rừng, gây ra sự mất công bằng giữa các chủ rừng. Đề tài hướng tới mục tiêu xây dựng bản đồ số hóa 9 lưu vực thủy văn, xác lập hệ số K đa tiêu chí và đề xuất giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao thu nhập cho hơn 4.500 chủ rừng trên địa bàn huyện Mường La.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng có hệ thống hai trụ cột lý thuyết kinh tế học hiện đại: Lý thuyết Ngoại ứng tích cực (Positive Externalities) và Lý thuyết Hàng hóa công cộng (Public Goods Theory) kết hợp nguyên lý Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES). Trong kinh tế học tài nguyên, các chức năng duy trì nguồn nước kiệt, giảm thiểu bồi lắng lòng hồ của rừng thượng nguồn là ngoại ứng tích cực mang lại lợi ích trực tiếp cho các nhà máy thủy điện và cơ sở cấp nước hạ lưu. Để lượng hóa các giá trị này, nghiên cứu áp dụng Phương pháp Hàm sản xuất (Production Function Method) và Phương pháp Chi phí thay thế/Quy đổi kinh tế (Replacement Cost Method).

Các khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa xuyên suốt nghiên cứu gồm:

1. Môi trường rừng: Toàn bộ cấu trúc sinh thái cung ứng các giá trị phòng hộ, giữ đất, điều tiết dòng chảy và bảo tồn sinh quyển.
2. Dịch vụ môi trường rừng: Hoạt động cung ứng các giá trị sử dụng cụ thể của môi trường rừng đáp ứng nhu cầu sản xuất điện, nước thương phẩm.
3. Bên cung ứng dịch vụ (Bên bán): Các chủ rừng là hộ gia đình, cộng đồng bản và tổ chức kinh tế quản lý diện tích rừng trong lưu vực.
4. Bên sử dụng dịch vụ (Bên mua): Các nhà máy thủy điện và công ty cấp nước sạch khai thác nguồn nước mặt.
5. Hệ số K: Hệ số điều chỉnh mức chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng làm căn cứ xác định đơn giá thực tế cho từng lô rừng dựa trên chất lượng, nguồn gốc và mức độ xung yếu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài tích hợp giữa số liệu thứ cấp giai đoạn 2000-2010 (hồ sơ rà soát quy hoạch 3 loại rừng theo Quyết định số 2955/QĐ-UBND, số liệu giao đất giao rừng, sản lượng điện và nước thương phẩm) và dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp tại hiện trường năm 2011.

Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 50 đối tượng đại diện: 40 đại diện bên bán dịch vụ (trong đó có 30 chủ rừng hộ gia đình và 10 tổ chức, cộng đồng thôn bản), 5 đại diện doanh nghiệp bên mua dịch vụ (các nhà máy thủy điện, chi nhánh cấp nước) và 5 cán bộ quản lý chuyên trách thuộc Hạt Kiểm lâm Mường La và Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Sơn La. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được triển khai tại xã Ngọc Chiến - địa bàn điển hình hội tụ đầy đủ các trạng thái rừng, nguồn gốc hình thành và các tầng lớp kinh tế hộ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Nghiên cứu kết hợp công cụ Không gian Địa lý (GIS) trên nền phần mềm ArcGIS với phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA/RRA). GIS là công cụ tối ưu để mô hình hóa thủy văn số (DEM), trích xuất ranh giới lưu vực chính xác độc lập với ranh giới hành chính. Trong khi đó, PRA/RRA cho phép tham vấn trực tiếp người dân và chuyên gia để lượng hóa các trọng số hệ số K, đảm bảo tính khả thi và sự đồng thuận xã hội cao khi thực thi chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã ứng dụng định vị GPS và thuật toán thủy văn ArcGIS xác định chính xác tọa độ và ranh giới không gian của 9 lưu vực khai thác nước thương phẩm. Tổng diện tích lưu vực xác định được gồm: Thủy điện Nậm Chiến 2 đạt 42.314,86 ha (diện tích thuộc địa phận Mường La là 38.499,86 ha, chiếm 91%); Thủy điện Nậm Chiến 1 đạt 33.928,56 ha (diện tích trong huyện là 30.113,56 ha); Thủy điện Nậm Trai 4 đạt 24.236,57 ha (trong huyện là 6.822,86 ha); Thủy điện Nậm Pia đạt 19.204,68 ha (100% thuộc Mường La); Thủy điện Chiềng Công 1 đạt 9.891,71 ha; Thủy điện Chiềng Công 2 đạt 8.282,63 ha; Thủy điện Nậm Khốt đạt 8.282,63 ha; cùng 2 trạm cấp nước sinh hoạt thị trấn Ít Ong (456,62 ha) và bản Hua Nậm (701,43 ha).

Thứ hai, kết quả nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ hệ số K phân hóa dựa trên giá trị kinh tế lượng hóa thực tế:

• Hệ số theo trạng thái rừng (K1): Rừng giàu đạt K1 = 1,0; Rừng trung bình đạt K1 = 0,9; Rừng nghèo đạt K1 = 0,8 (nhận được sự đồng thuận của trên 80% đối tượng điều tra).
• Hệ số theo mục đích sử dụng (K2): Rừng phòng hộ đạt K2 = 1,0; Rừng sản xuất đạt K2 = 0,7. Kết quả tính toán kinh tế chỉ ra giá trị giữ đất của rừng phòng hộ đạt 1.867 đồng/ha/năm, vượt trội 38,7% so với rừng sản xuất (1.144 đồng/ha/năm), trong khi giá trị giữ nước tương đương nhau ở mức 250 đồng/ha/năm.
• Hệ số theo nguồn gốc rừng (K3): Rừng tự nhiên đạt K3 = 1,0; Rừng trồng đạt K3 = 0,9 (tổng giá trị dịch vụ giữ đất và nước của rừng tự nhiên đạt 1.784 đồng/ha/năm so với 1.663 đồng/ha/năm của rừng trồng).
• Công thức tổng hợp cho mỗi lô rừng được xác lập: Hệ số K tổng hợp = K1 × K2 × K3 × K4.

Thứ ba, thực trạng quản lý đất lâm nghiệp ghi nhận 92% tổng diện tích rừng và đất lâm nghiệp của huyện đã được giao quyền quản lý. Tuy nhiên, cơ cấu chủ rừng có sự mất cân đối nghiêm trọng khi cộng đồng bản chiếm tới 55% diện tích quản lý, trong khi các tổ chức kinh tế Nhà nước giữ vai trò hạt nhân chỉ nắm giữ 17% diện tích.

Thảo luận kết quả

Sự sai lệch rõ rệt giữa ranh giới lưu vực thủy văn tự nhiên và ranh giới hành chính cấp xã, huyện là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các vướng mắc trong phân bổ tiền chi trả trước đây. Ranh giới lưu vực thường vắt qua nhiều đơn vị hành chính (như lưu vực Nậm Chiến, Nậm Trai), khiến việc quản lý theo ranh giới xã truyền thống không phản ánh đúng diện tích thực tế cung cấp dịch vụ cho các nhà máy thủy điện hạ lưu.

Việc chuyển đổi từ đơn giá bình quân cố định (hệ số K cào bằng 1,0) sang hệ số K đa tiêu chí tích hợp có ý nghĩa kinh tế và môi trường sâu sắc. Khi áp dụng hệ số phân hóa, người dân sở hữu rừng giàu tự nhiên phòng hộ trên các sườn dốc hiểm trở sẽ nhận được mức tiền chi trả cao hơn đáng kể so với diện tích rừng nghèo kiệt hoặc rừng sản xuất thoái hóa. Điều này tạo động lực kinh tế trực tiếp thúc đẩy cộng đồng vùng cao bảo vệ nghiêm ngặt các diện tích rừng chất lượng cao, đồng thời ngăn chặn hiện tượng phá rừng làm nương rẫy.

Về phương thức biểu diễn số liệu, các kết quả nghiên cứu trong luận văn có thể được trực quan hóa thông qua:

1. Hệ thống bản đồ phân bố không gian đa lớp GIS thể hiện chồng lớp giữa ranh giới lưu vực thủy văn, trạng thái tài nguyên rừng và ranh giới phân chia chủ rừng.
2. Biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu diện tích rừng theo trạng thái (rừng giàu, trung bình, nghèo) và cơ cấu sở hữu của các nhóm chủ rừng.
3. Bảng tổng hợp đối chiếu hai chiều giữa sản lượng điện thương phẩm (triệu kWh), sản lượng nước thương phẩm (m3) với nghĩa vụ tài chính và số tiền thực nhận trên 01 ha của từng nhóm đối tượng hưởng lợi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa hạ tầng công nghệ và số hóa bản đồ lưu vực:

• Hành động: Thiết lập cơ sở dữ liệu số GIS đồng bộ ranh giới 9 lưu vực thủy điện và cấp nước sạch, tích hợp lớp bản đồ kiểm kê hiện trạng rừng với ranh giới giao đất giao rừng.
• Chỉ tiêu: Đạt 100% diện tích lưu vực được số hóa polygon với sai số dưới 0,5% trên toàn huyện Mường La.
• Thời gian: Hoàn thành trong 6 đến 12 tháng.
• Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm huyện Mường La chủ trì, phối hợp Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Sơn La và Phòng Tài nguyên & Môi trường huyện.

2. Áp dụng đồng bộ công thức tính hệ số K đa tiêu chí:

• Hành động: Ban hành khung hướng dẫn áp dụng hệ số K tích hợp (K1, K2, K3, K4) làm căn cứ thanh toán tiền chi trả hàng năm thay cho phương pháp cào bằng cũ.
• Chỉ tiêu: Nâng cao mức chi trả thực tế cho rừng phòng hộ tự nhiên lên cao hơn 30% đến 40% so với rừng sản xuất thoái hóa, bảo đảm 100% chủ rừng nhận tiền đúng giá trị sinh thái cung cấp.
• Thời gian: Thực hiện định kỳ trong các kỳ quyết toán tài chính từ năm 2011 trở đi.
• Chủ thể thực hiện: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La và Ban quản lý chi trả cấp huyện.

3. Tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả giao đất giao rừng:

• Hành động: Rà soát lại 55% diện tích rừng đang giao cho cộng đồng bản, củng cố quy chế quản lý tài chính thôn bản và thúc đẩy liên kết giao khoán cho nhóm hộ gia đình.
• Chỉ tiêu: Giảm thiểu 100% tình trạng tranh chấp ranh giới giữa các bản, tăng tỷ trọng rừng có chủ quản lý thực chất lên 95%.
• Thời gian: Lộ trình thực hiện trong 24 tháng.
• Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Mường La và UBND 16 xã, thị trấn.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và đánh giá (M&E) có sự tham gia:

• Hành động: Thành lập mạng lưới giám sát chéo ba bên giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp thủy điện và đại diện cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng.
• Chỉ tiêu: Công khai minh bạch 100% các khoản thu từ các công ty thủy điện (Nậm Pia, Nậm Chiến, Chiềng Công) và lịch chi trả tiền tận tay chủ rừng tại nhà văn hóa bản.
• Thời gian: Triển khai đánh giá định kỳ 6 tháng một lần.
• Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý chi trả dịch vụ môi trường rừng cấp xã phối hợp Mặt trận Tổ quốc và đại diện các nhà máy thủy điện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về Lâm nghiệp và Tài nguyên môi trường:

• Lợi ích: Tiếp cận quy trình kỹ thuật chuẩn xác về ứng dụng GIS trong bóc tách ranh giới lưu vực thủy điện và phương pháp định lượng hệ số K theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP.
• Trường hợp sử dụng: Sở Nông nghiệp và PTNT, Chi cục Kiểm lâm, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng các tỉnh miền núi phía Bắc dùng làm tài liệu hướng dẫn xây dựng đề án chi trả cấp huyện và liên huyện.

2. Doanh nghiệp thủy điện và đơn vị khai thác kinh doanh nước sạch:

• Lợi ích: Hiểu rõ cơ sở kinh tế - kỹ thuật của việc trích nộp phí dịch vụ môi trường rừng gắn liền với tuổi thọ công trình và khả năng điều tiết nguồn nước mặt.
• Trường hợp sử dụng: Các ban quản lý dự án thủy điện (như Nậm Chiến, Nậm Pia, Huổi Quảng) lập kế hoạch dự toán chi phí vận hành thương phẩm và thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp.

3. Viện nghiên cứu, trường đại học và học viên chuyên ngành lâm nghiệp:

• Lợi ích: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về sự kết hợp giữa mô hình thủy văn số (Digital Elevation Model) và công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) trong định giá hệ sinh thái.
• Trường hợp sử dụng: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản lý tài nguyên rừng, Kinh tế tài nguyên thiên nhiên tham khảo khung phương pháp luận cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

4. Chính quyền địa phương cấp huyện, xã và các tổ chức phi chính phủ (NGOs):

• Lợi ích: Nắm bắt các rào cản thực tế về cơ cấu sở hữu rừng cộng đồng và giải pháp tháo gỡ bài toán sinh kế dưới tán rừng cho đồng bào thiểu số.
• Trường hợp sử dụng: Lãnh đạo cấp ủy, chính quyền địa phương và các chuyên gia dự án phát triển nông thôn ứng dụng vào công tác tuyên truyền, hòa giải tranh chấp và thiết lập mô hình quản lý rừng cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng mang lại nguồn thu nhập cụ thể như thế nào cho người dân Mường La? Chính sách tạo ra nguồn tài chính độc lập và bền vững thay thế các khoản trợ cấp ngân sách ngắn hạn. Cụ thể tại Sơn La, quỹ đã giải ngân hơn 54 tỷ đồng kinh phí chi trả cho các chủ rừng tại các xã thí điểm, giúp hơn 4.500 chủ rừng trên địa bàn có thêm nguồn thu nhập ổn định hàng năm để yên tâm bảo vệ rừng.

2. Vì sao bắt buộc phải sử dụng phần mềm ArcGIS để phân định ranh giới lưu vực thay vì quản lý theo ranh giới hành chính? Ranh giới dòng chảy tự nhiên không trùng khớp với địa giới hành chính. Điển hình như lưu vực Thủy điện Nậm Chiến 2 có diện tích 42.314,86 ha vắt qua nhiều xã và địa bàn ngoài huyện. Nếu không dùng ArcGIS trích xuất lưu vực số, việc tính toán diện tích thụ hưởng dịch vụ sẽ sai lệch, dẫn tới thất thoát hoặc chia sai tiền chi trả giữa các địa phương.

3. Hệ số K được xác lập dựa trên những căn cứ khoa học nào để bảo đảm sự công bằng? Hệ số K được tổng hợp từ 4 tiêu chí: trạng thái rừng (K1), mục đích sử dụng (K2), nguồn gốc rừng (K3) và mức độ khó khăn (K4). Khoa học chứng minh giá trị giữ đất của rừng phòng hộ đạt 1.867 đồng/ha/năm (hệ số 1,0), cao hơn rừng sản xuất đạt 1.144 đồng/ha/năm (hệ số 0,7), bảo đảm chủ rừng cung cấp dịch vụ tốt hơn sẽ nhận thù lao cao hơn.

4. Những đối tượng nào chịu trách nhiệm nộp tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn Mường La? Tất cả các cơ sở sản xuất kinh doanh hưởng lợi từ dịch vụ nguồn nước mặt theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP, bao gồm: các nhà máy thủy điện đang vận hành thương phẩm (Nậm Chiến 1 và 2, Nậm Pia, Chiềng Công 1 và 2, Nậm Khốt, Nậm Trai 4) và Chi nhánh cấp nước huyện Mường La tại 2 trạm bơm thị trấn Ít Ong và Hua Nậm.

5. Luận văn đưa ra giải pháp gì để xử lý bất cập khi 55% diện tích rừng giao cho cộng đồng bản? Nghiên cứu đề xuất chuẩn hóa quy chế tài chính thôn bản, quy định rõ tỷ lệ phân chia tiền dịch vụ môi trường rừng cho các hoạt động tuần tra rừng trực tiếp của các tổ nhóm hộ và quỹ công ích của bản, kết hợp công khai minh bạch số liệu tại các cuộc họp dân nhằm nâng cao trách nhiệm tập thể.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã số hóa và xác lập thành công bản đồ kỹ thuật cho 9 lưu vực thủy điện và cấp nước trọng điểm tại huyện Mường La, giải quyết triệt để sự chồng lấn giữa ranh giới thủy văn và ranh giới hành chính.
2. Thiết lập hoàn chỉnh bộ hệ số K phân hóa đa tiêu chí dựa trên lượng hóa giá trị kinh tế giữ đất, giữ nước với tỷ lệ đồng thuận xã hội đạt trên 80%.
3. Nhận diện sâu sắc thực trạng quản lý với 92% diện tích rừng đã giao, chỉ ra điểm nghẽn 55% diện tích thuộc sở hữu cộng đồng bản cần cơ chế quản trị tài chính minh bạch.
4. Xây dựng giải pháp kỹ thuật kết nối cung - cầu tài chính bền vững giữa các cơ sở sản xuất điện, nước thương phẩm và người làm rừng vùng cao.
5. Đề xuất lộ trình 6 đến 12 tháng hoàn thiện hệ thống giám sát M&E có sự tham gia của người dân nhằm nâng cao đời sống cho đồng bào dân tộc thiểu số và bảo vệ an toàn vùng đầu nguồn sông Đà.

Luận văn của tác giả Đỗ Thái Phượng là tài liệu khoa học mang tính thực tiễn cao, đóng góp nền tảng phương pháp luận vững chắc cho việc triển khai thành công Nghị định số 99/2010/NĐ-CP tại các tỉnh miền núi trên cả nước. Quý bạn đọc, các cơ quan ban ngành và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác, vận dụng toàn bộ cơ sở dữ liệu và hệ thống giải pháp của công trình để thúc đẩy chính sách lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu 1.1 Các khái niệm liên quan đến chi trả dịch vụ môi trường rừng 1. Môi trường rừng bao gồm các hợp phần của hệ sinh thái rừng: thực vật, động vật, vi sinh vật, nước, đất, không khí, cảnh quan thiên nhiên. Môi trường rừng có các giá trị sử dụng đối với nhu cầu của xã hội và con người, gọi là giá trị sử dụng của môi trường rừng, gồm: bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn, phòng hộ ven biển, phòng chống thiên tai, đa dạng sinh học, hấp thụ và lưu giữ các bon, du lịch, nơi cư trú và sinh sản của các loài sinh vật, gỗ và lâm sản khác. Dịch vụ môi trường rừng là công việc cung ứng các giá trị sử dụng của môi trường rừng để đáp ứng các nhu cầu của xã hội và đời sống của nhân dân.

Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) là quan hệ cung ứng và chi trả giữa bên sử dụng dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) trả tiền cho bên cung ứng DVMTR.2 Cơ sở khoa học và thực tiễn Mặc dù giá trị môi trường đã được khẳng định và nghiên cứu từ lâu song chúng thường được coi là thứ hàng hoá công cộng. Mọi người đều có thể tự do tiếp cận, tự do sử dụng và hưởng lợi từ giá trị môi trường rừng. Tình trạng ấy, nhất là ở những nước nghèo, đã không khuyến khích người lâm nghiệp bảo vệ và phát triển những giá trị môi trường rừng, dẫn đến thiệt hại cho nhiều ngành sản xuất và đời sống nói chung. Thực tế đó đã buộc người ta phải hợp tác với nhau giữa người làm rừng và những người hưởng lợi chính LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 từ giá trị môi trường rừng, chia sẻ với nhau trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát triển những giá trị môi trường rừng.

Giá trị của rừng, đặc biệt giá trị dịch vụ môi trường rừng đang ngày càng được thừa nhận. Nhiều nghiên cứu đã đánh giá giá trị của rừng theo quan điểm tổng giá trị kinh tế. Trên phạm vi toàn cầu, các dịch vụ môi trường rừng được hiểu là các dịch vụ của rừng trong việc: bảo vệ đầu nguồn, hấp thụ các bon, bảo tồn đa dạng sinh học, tạo vẻ đẹp cảnh quan, vv. Theo đó, cơ cấu giá trị cho các loại dịch vụ môi trường của rừng là: hấp thụ các bon chiếm 27%; bảo tồn đa dạng sinh học chiếm 25%; bảo vệ đầu nguồn chiếm 21%; vẻ đẹp cảnh quan chiếm 17% và giá trị khác chiếm 10%; Với tầm quan trọng của rừng trong việc duy trì và cung cấp các dịch vụ môi trường rừng cho cuộc sống và sản xuất, nhiều quốc gia đã và đang tiến hành xây dựng các cơ chế khác nhau nhằm quản lý dịch vụ môi trường rừng trên quan điểm coi dịch vụ môi trường là một loại hàng hoá.

Cơ chế này được gọi phổ biến là “Cơ chế chi trả cho dịch vụ môi trường”. Đây được coi là cơ chế mang tính đột phá nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho việc bảo vệ và phát triển rừng, hướng tới phát triển bền vững của mỗi quốc gia và toàn cầu.2 Tổng luận về các công trình đã công bố về vấn đề nghiên cứu 1.1 Trên thế giới Đến nay trên thế giới đã có nhiều chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES). Chúng được chia thành nhóm các chương trình PES tự nguyện và PES chính phủ. Trong chương trình PES tự nguyện, cả nhà cung cấp dịch vụ môi trường và người sử dụng dịch vụ đều tự nguyện trên cơ sở hợp đồng.

Ngược lại, trong các chương trình PES chính phủ tài trợ thường chỉ tự nguyện ở bên nhà cung cấp, còn người sử dụng dịch vụ môi trường rừng sẽ chi trả qua các dạng phí và lệ phí bắt buộc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Có thể kể đến một số chương trình PES tự nguyện ở Los Negros Bolivia (Asquith et al., 2008), ở Pimampiro Ecuador (Wunder and Albán, 2008), ở Vittel Pháp (Perrot-Maître, 2006), và một số chương trình PES chính phủ như chương trình bảo vệ đất dốc ở Trung Quốc (Bennett, 2008), Chương trình PES ở Costa Rica (Pagiola, 2008), chương trình PES ở Mexico (Muñoz- Piña et al., 2008-this issue), chương trình dịch vụ bảo tồn ở Mỹ (Claassen et al., 2008), chương trình vùng nhạy cảm môi trường và sơ đồ quản lý quốc gia ở Anh (Dobbs and Pretty, 2008), dự án mô hình Northeim ở Đức (Bertke and Marggraf, 2004), chương trình Wimmera ở Úc (Shelton and Whitten, 2005), chương trình tương tự chi trả dịch vụ môi trường ở CAMPFIRE, Zimbabwe (Frost and Bond, 2008), chương trình hoạt động vì nước ở Nam Phi (Turpie et al. Từ cuộc điều tra toàn cầu về tất cả các chương trình Chi trả cho các DVMTR, Châu Mỹ La tinh được xem là nơi dẫn đầu với tổng số 101 chương trình chi trả, trong đó 36 chương trình đang hoạt động và được ghi nhận có giao dịch trong năm 2008, sản sinh ra 31 triệu đô-la Mỹ cho các biện pháp bảo tồn vùng đầu nguồn và tác động tới 2.3 triệu héc-ta. Được thực hiện bởi sự hình thành của Quỹ nước đầu tiên ở Ecuador, sau đó ở Colombia, Brazil, và hiện nay là Peru, việc sử dụng công cụ này để gây quỹ cho bảo tồn vùng thượng nguồn bởi những người sử dụng dưới hạ lưu được công bằng nhằm trải rộng ra những nơi khác trong vùng và đóng vai trò mô hình nhân rộng tới các thị trường hệ sinh thái khác trên khắp thế giới.

Câu chuyện về Châu Á kém năng động hơn mặc dầu nghiên cứu đó chỉ ra rằng 33 chương trình trong đó có 9 chương trình được ghi nhận hoạt động trong năm 2008 và một số chương trình đó được thực hiện từ giữa những năm 80. Tổng giá trị chi trả là 1,8 triệu đô năm 2008 có ảnh hưởng tới gần 110 ngàn héc-ta đất. Hoạt động được thực hiện bởi các dự án được thành lập và hỗ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 trợ bởi RUPES (Đền đáp Người dân ngèo Vùng cao vì các Dịch vụ Hệ sinh thái) như là nỗ lực nghiên cứu nhằm xây dựng các chương trình dịch vụ môi trường thực tế ở Đông Nam Á. Số lượng và chủng loại các chương trình PES ở Trung Quốc đang tăng nhanh trong những năm gần đây, từ 8 chương trình năm 1999 đến hơn 47 năm 2008 với tổng giá trị giao dịch khoảng 7.8 tỷ đô-la Mỹ đó tác động đến hơn 290 triệu ha đất.

Các chương trình chi trả cho dịch vụ rừng hiện nay ở Trung Quốc hầu hết thực hiện bởi chính phủ và nhiều chương trình đó được thành lập nhằm đáp lại kêu gọi của chính quyền trung ương nhằm thúc đẩy sự phát triển và đổi mới trong “các cơ chế đền bù sinh thái”. Một động lực tiềm năng khác cho chi trả dịch vụ môi trường rừng ở cả cấp tỉnh và quốc gia là từ hệ thống mới về mua bán quyền sả thải vào nước. Các hoạt động hiện nay bao gồm việc thành lập diễn đàn mua bán quyền sả thải, cho thấy rằng hệ thống này có sẽ thực hiện sớm ở nhiều nơi trên toàn Trung Quốc. Tổng số chương trình PES ở Châu Phi là 20 với khoảng 10 chương trình đang hoạt động vào năm 2008 đem lại tổng giá trị chi trả là 62,7 triệu đô-la mỹ với gần 200 ngàn ha đất.

Trong hầu hết các trường hợp, các hoạt động quản lý rừng ở Châu Phi là một phần trong các chương trình bảo tồn hệ sinh thái quốc gia trong đó bao gồm đầu tư cho tăng cường và phục hồi các dịch vụ vùng đầu nguồn, và cải thiện năng lực cho cộng đồng địa phương nhằm xác định, hình thành và thực hiện các hoạt động quản lý gắn với hệ sinh thái. Một số nhận xét về PES trên thế giới như sau: - Cho đến nay các chương trình PES chủ yếu vẫn là các chương trình chính phủ. Thực tế, người làm rừng ít có khả năng quản lý được giá trị dịch vụ môi trường rừng nên để thực hiện được chi trả DVMTR thường cần sự hỗ trợ của nhà nước và khi đó việc chi trả DVMTR được xem là bắt buộc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 - Các chương trình PES đều được hình thành trong những năm gần đây, sớm nhất là chương trình dịch vụ bảo tồn ở Mỹ được khởi xướng năm 1983, còn lại chủ yếu từ những năm 90 trở lại đây.

- Mục tiêu của PES rất đa dạng, trong đó có bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ cảnh quan, bảo vệ đất ướt, bảo vệ đất, bảo vệ động vật hoang dã, kiểm soát sự nhiễm mặn, tích luỹ Carbon, v. Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là các chương trình bảo vệ nguồn nước. Đây là một trong những hiệu quả môi trường quan trọng nhất của rừng. Các chương trình PES tự nguyện chủ yếu hướng vào bảo vệ nguồn nước.

- Các chương trình PES ưu tiên cho các hoạt động bảo tồn rừng, trồng rừng mới và tái trồng rừng, công nghệ mới trong chăn nuôi bò sữa, nông lâm kết hợp, canh tác nông nghiệp thân thiện, bảo vệ đa dạng sinh học, thay đổi sử dụng đất, bảo tồn cảnh quan thiên, loại trừ sinh vật xâm hại v. Tuy nhiên, tập trung nhiều nhất vẫn là bảo tồn rừng, trồng rừng và phát triển nông nghiệp thân thiện môi trường. - Đối tượng chi trả DVMTR gồm nhiều thành phần khác nhau từ chính quyền địa phương, sở ban ngành địa phương, tập đoàn điện lực, chính quyền Trung ương, cơ quan lâm nghiệp, chính phủ, quỹ tư nhân, tài trợ quốc tế, người dân sử dụng nước. Phần lớn trong số họ là các tổ chức và cơ quan chính phủ và phi chính phủ.

- Đối tượng hưởng lợi từ PES là người sử dụng nguồn nước ở địa phương; nông dân, người không sử dụng đồng hồ đo nước, cơ quan tổ chức trên lưu vực sông, người sử dụng nước ở hạ lưu, khách du lịch, công đồng bảo tồn toàn cầu v. Nhìn chung đối tượng được hưởng lợi cả cộng đồng và là toàn xã hội. - Đối tượng khởi xướng PES chủ yếu là các chính phủ, tổ chức phi chính phủ, tổ chức hưởng lợi, chính quyền Trung ương, bộ tài nguyên nước, lâm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 nghiệp và môi trường, các trường đại học, chính quyền địa phương v. Nhìn chung đây là những cơ quan và tổ chức có khả năng liên kết và hỗ trợ đàm phán hoặc ra quyết định, lập chính sách v.