ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM -------------------------------- HOÀNG XUÂN NGỌC NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP SỬ DỤNG BỀN VỮNG LÂM SẢN NGOÀI GỖ LÀM DƯỢC LIỆU VÀ THỰC PHẨM TẠI KHU BẢO TỒN LOÀI VÀ SINH CẢNH VƯỢN CAO VÍT, HUYỆN TRÙNG KHÁNH, TỈNH CAO BẰNG LUẬN VĂN THẠC SỸ LÂM HỌC Thái Nguyên - 2023 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM -------------------------------- HOÀNG XUÂN NGỌC NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP SỬ DỤNG BỀN VỮNG LÂM SẢN NGOÀI GỖ LÀM DƯỢC LIỆU VÀ THỰC PHẨM TẠI KHU BẢO TỒN LOÀI VÀ SINH CẢNH VƯỢN CAO VÍT, HUYỆN TRÙNG KHÁNH, TỈNH CAO BẰNG NGÀNH: LÂM HỌC MÃ SỐ: 8.01 LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM HỌC NGƯỜI HD KHOA HỌC: PGS. HỒ NGỌC SƠN Thái Nguyên - 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam kết rằng những kết quả được thể hiện trong luận văn này là thành tựu từ quá trình nghiên cứu của bản thân. Những kết quả này cũng đã được phân tích và trình bày một cách trung thực và khách quan, chưa từng được sử dụng bởi tác giả khác. Bên cạnh đó, những thông tin kế thừa từ các tài liệu khác đã được trích dẫn nguồn gốc một cách đầy đủ và chính xác.
Tôi cam kết tuân thủ mọi quy tắc đạo đức và chuẩn mực nghiên cứu trong quá trình thực hiện luận văn của mình. Thái Nguyên, ngày tháng năm 2023 Người viết cam đoan Hoàng Xuân Ngọc ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành khóa đào tạo thạc sĩ, chuyên ngành lâm học trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, được sự nhất trí của Khoa đào tạo sau đại học, tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu luận văn tại Khu bảo tồn loài sinh cảnh Vượn Cao Vít huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Sau một khoảng thời gian tự học hỏi và nghiên cứu, tôi đã hoàn thành bản Luận văn thạc sĩ về Lâm học tại trường. Trong suốt hành trình nghiên cứu, tôi không thể không đề cập đến sự ủng hộ và quan tâm mà tôi đã nhận được từ Lãnh đạo trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, các thầy cô trong phòng Đào tạo, khoa Lâm nghiệp và đặc biệt là thầy giáo - PGS.
Hồ Ngọc Sơn, người đã hết lòng hướng dẫn và đồng hành cùng tôi trong quá trình hoàn thiện luận văn này. Tôi muốn thể hiện lòng biết ơn sâu sắc và tôn trọng đối với thầyvà tôi hi vọng rằng nghiên cứu của mình có thể đóng góp một phần nhỏ vào sự phát triển của lĩnh vực Lâm học cũng như giúp tạo ra những kiến thức hữu ích cho cộng đồng nghiên cứu. Tác giả xin chân thành cảm ơn Trạm Kiểm Lâm, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít và Hạt Kiểm lâm huyện Trùng Khánh, cán bộ và nhân dân 03 xã Phong Nậm, Ngọc Khê, Ngọc Côn, Lãnh đạo cơ quan đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện đề tài. Mặc dù đã cố gắng hết sức trong quá trình thực hiện luận văn, nhưng tôi không thể tránh khỏi những thiếu sót do thời gian hạn chế, khả năng trình bày của bản thân còn hạn chế và hơn nữa đây là lần đầu tiên tôi tiếp xúc với nghiên cứu khoa học dẫn đến việc luận văn không tránh khỏi những điểm yếu và thiếu sót.
Vì vậy, tôi rất thời Trần trọng mọi ý kiến đóng góp quý báu từ các thầy cô giáo cũng như các bạn đồng nghiệp, nhằm giúp luận văn của tôi trở nên hoàn thiện hơn. Tôi hi vọng rằng sự phản hồi và đóng góp xây dựng từ các quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp sẽ giúp tôi cải thiện và nâng cao chất lượng của luận văn của mình, đồng thời đóng góp vào sự phát triển của lĩnh vực nghiên cứu. Tác giả xin thời Trần trọng cảm ơn! Thái Nguyên, ngày tháng năm 2023 Tác giả luận văn Hoàng Xuân Ngọc iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.
iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT .v DANH MỤC CÁC BẢNG .vi DANH MỤC CÁC HÌNH. vii TRÍCH YẾU LUẬN VĂN. viii THESIS ABSTRACT. Tính cấp thiết.
Mục tiêu nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu chung về Lâm sản ngoài gỗ.2 Tình hình nghiên cứu LSNG trong và ngoài nước .1 Tình hình nghiên cứu LSNG trên thế giới. Tình hình nghiên cứu LSNG ở Việt Nam. Tổng quan khu vực nghiên cứu.
Điều kiện tự nhiên. Điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội. Đánh giá nhận xét chung. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Địa điểm và thời gian tiến hành. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.
Công tác chuẩn bị. Kế thừa tài liệu. Phương pháp nội nghiệp:. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.
Điều tra và thống kê danh sách các loại cây LSNG mà người dân trong khu vực sử dụng làm dược liệu và thực phẩm. Thực trạng khai thác và sử dụng thực vật rừng làm dược liệu và thực phẩm của người dân. Nguồn gốc của những loài LSNG được khai thác làm dược liệu, thực phẩm tại khu vực nghiên cứu. Thực trạng khai thác thực vật rừng làm dược liệu, thực phẩm tại khu vực nghiên cứu.
Tình hình sử dụng và tiêu thụ nguồn tài nguyên cây dược liệu, thực phẩm. Các nguyên nhân làm suy giảm nguồn tài nguyên cây dược liệu, thực phẩm tại khu vực nghiên cứu. Phân tích khó khăn, nguyên nhân và giải pháp bảo tồn và phát triển LSNG. Giải pháp bảo tồn và phát triển.50 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .52 TÀI LIỆU THAM KHẢO .55 PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nội dung FAO Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc GĐGR Giao đất giao rừng LSNG Lâm sản ngoài gỗ NCCT Người cung cấp tin UBND Ủy ban nhân dân KBT Khu bảo tồn WHO Tổ chức Y tế Thế giới vi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Diện tích, dân số, hộ nghèo các xã thuộc KBT .1: Tiêu chí phân loại HGĐ.1 Phân nhóm giá trị sử dụng của thực vật LSNG tại Khu bảo tồn loài sinh cảnh Vượn Cao Vít huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.
Tỷ lệ khai thác các bộ phận của các loại cây làm dược liệu. Tỷ lệ khai thác các bộ phận của các loại cây làm thực phẩm.4 Nguồn gốc các loài LSNG được khai thác tại KBT .5 Thực trạng các loài LSNG khai thác cả cây, thân và dây làm dược liệu. Thực trạng các loài LSNG khai thác lá làm dược liệu .7 Thực trạng các loài LSNG khai thác rễ, củ làm dược liệu .8 Thực trạng các loài LSNG khai thác vỏ làm dược liệu .9 Thực trạng các loài LSNG khai thác quả, hạt làm dược liệu .10 Thực trạng các loài LSNG khai thác thân, lá làm thực phẩm .11 Thực trạng các loài LSNG khai thác củ làm thực phẩm .12 Thực trạng các loài LSNG khai thác quả làm thực phẩm .13 Các tiêu chí ảnh hưởng tới nguồn tài nguyên LSNG sử dụng làm dược liệu và thực phẩm tại khu vực nghiên cứu .14 Các nguyên nhân chủ quan dẫn đến suy giảm các loài LSNG sử dụng làm dược liệu và thực phẩm tại khu vực nghiên cứu.46 vii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Vị trí KBT loài sinh cảnh Vượn Cao Vít trong bản đồ Việt Nam .1 Biểu đồ tỷ lệ phân nhóm LSNG theo giá trị sử dụng tại khu vực nghiên cứu .2 Biểu đồ tỷ lệ khai thác các bộ phận của các loại cây làm dược liệu.3 Biểu đồ tỷ lệ khai thác các bộ phận của các loại cây làm thực phẩm .32 viii TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả luận văn: Hoàng Xuân Ngọc Tên luận văn: “Nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng bền vững lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu và thực phẩm tại khu bảo tồn loài sinh cảnh Vượn Cao Vít huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng” Ngành khoa học của luận văn: Lâm học; Mã số: 8.01 Tên đơn vị đào tạo: Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên Mục đích nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu giá thực trạng khai thác và sử dụng các loại lâm sản ngoài gỗ làm dược liệu và thực phẩm tại khu bảo tồn loài sinh cảnh Vượn Cao Vít huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.
Trên cơ sở đó đề xuất được một số hợp lý nhằm bảo tồn, thúc đẩy sự phát triển của các loại lâm sản ngoài gỗ được sử dụng làm dược liệu và thực phẩm tại khu bảo tồn. Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu: phương pháp kế thừa có chọn lọc các tài liệu, phương pháp điều tra thực địa, phương pháp phân tích, phương pháp nội nghiệp và tổng hợp kết quả. Kết quả chính và kết luận: Khu bảo tồn loài sinh cảnh Vượn Cao Vít huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng có tổng cộng 130 loại cây. Trong đó, nhóm thực vật dùng làm dược liệu chiếm đến 81 loài (chiếm 62,31%) và nhóm thực vật dùng làm thực phẩm có 49 loài (chiếm 37,69%).
Mặc dù con số này có thể chưa đầy đủ, nhưng nó cho thấy đa dạng và tiềm năng lớn để phát triển các loài thực vật lâm sản ngoài gỗ tại khu vực này. Trong số các loại cây được khai thác để làm dược liệu, loại cây có tỷ lệ khai thác cả cây, thân và dây là 53 loài, chiếm tỷ lệ cao nhất lên đến 65,43%. Sau đó là đến các loài khai thác rễ, củ 16 loài, chiếm 19,75%; khai thác lá 8 loài, chiếm 9,88%; ít nhất là các loài khai thác vỏ, quả, hạt, chỉ có 1-3 loài chiếm 3,71% - 1,23% so với các loài còn lại. Trong số các loại cây được khai thác để làm thực phẩm, loại cây có tỷ lệ khai thác cả cây, thân và lá nhiều nhất là 33 loài, chiếm tỷ lệ cao nhất lên đến 67,35%.
Sau đó là đến các loài khai thác quả có 11 loài chiếm 22,45%; khai ix thác củ 5 loài, chiếm 10,20%. Nhiều người dân tại khu vực nghiên cứu còn khai thác các loài LSNG một cách rất tuỳ tiện, chưa có những phương thức, kỹ thuật khai thác một cách hợp lý, do đó làm ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng sản phẩm và khả năng tái sinh của các loài thực vật rừng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ biến mất tại địa phương, như Hoằng đằng, Hà thủ ô, Sa nhân, Hoàng tinh trắng, Tam thất,… rau Bò khai, nấm ngọc cẩu, rau sắng, trám đen,… Thị trường tiêu thụ các LSNG của khu vực nghiên cứu là rất bấp bênh.