Luận văn đánh giá tác động của các hoạt động sinh kế góp phần quản lý bền vững tài nguyên rừng khu bảo tồn vượn cao vít huyện trùng khánh tỉnh cao bằng

Luận văn đánh giá tác động hoạt động sinh kế đến quản lý bền vững tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn Vượn Cao Vít, Trùng Khánh, Cao Bằng.

• Tác giả: Uông Sỹ Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Văn Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Đánh giá tác động của các hoạt động sinh kế góp phần quản lý bền vững tài nguyên rừng khu bảo tồn Vượn Cao vít, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.1. Mục tiêu tổng thể
• 0.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.3.1. Ý nghĩa lý luận và khoa học
• 0.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học về sinh kế và phát triển bền vững
• 1.1.1. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.3. Một số thông tin về Quỹ McKnight (McKnight Foundation)
• 1.4. Một số hoạt động của Quỹ McKnight tại Việt Nam
• 1.5. Dự án hỗ trợ sinh kế thực hiện tại huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Tiếp cận nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3.2. Nghiên cứu hoạt động sinh kế và thu nhập của cộng đồng địa phương
• 3.2.1. Sinh kế theo thành phần kinh tế hộ
• 3.2.2. Sinh kế về trồng trọt của các hộ
• 3.2.3. Sinh kế về chăn nuôi của các hộ
• 3.3. Tình hình thực hiện dự án McKnight và các can thiệp về sinh kế của dự án đối với cộng đồng địa phương
• 3.3.1. Các hoạt động can thiệp hỗ trợ sinh kế của dự án
• 3.3.2. Mức độ thành công của dự án
• 3.3.3. Một số tác động bước đầu của các hoạt động dự án tới cộng đồng địa phương
• 3.3.4. Một số ảnh hưởng về kinh tế và sinh kế cộng đồng địa phương
• 3.3.5. Một số ảnh hưởng của các can thiệp sinh kế tới công tác bảo tồn
• 3.3.6. Một số ảnh hưởng của can thiệp sinh kế đến nâng cao nhận thức cộng đồng
• 3.3.7. Một số ảnh hưởng của các can thiệp về sinh kế đối với xã hội
• 3.3.8. Một số tác động đối với môi trường
• 3.4. Giải pháp phát triển sinh kế hỗ trợ công tác bảo tồn
• 3.4.1. Giải pháp cải thiện sinh kế cộng đồng
• 3.4.2. Giải pháp với cơ quan quản lý nhà nước
• 3.4.3. Giải pháp với dự án
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Các hoạt động hỗ trợ sinh kế của dự án McKnight từ năm 2008 - 2013
• PHỤ LỤC 2: Ảnh giám sát thay đổi hiện trạng rừng

Tóm tắt

I. Tác động sinh kế

Tác động sinh kế là yếu tố trung tâm trong nghiên cứu này, tập trung vào việc đánh giá các hoạt động sinh kế của cộng đồng sống quanh khu bảo tồn Vượn Cao vít. Các hoạt động này bao gồm trồng trọt, chăn nuôi và các nguồn thu nhập khác. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc phụ thuộc vào tài nguyên rừng của cộng đồng địa phương đã gây áp lực lớn lên quản lý bền vững rừng. Các giải pháp sinh kế bền vững được đề xuất nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực này.

1.1. Sinh kế cộng đồng

Sinh kế cộng đồng tại khu vực nghiên cứu chủ yếu dựa vào nông nghiệp và khai thác tài nguyên rừng. Các hộ gia đình tham gia vào các hoạt động như trồng lúa, ngô và chăn nuôi gia súc. Tuy nhiên, việc khai thác rừng quá mức đã dẫn đến suy thoái tài nguyên. Nghiên cứu đề xuất các mô hình sinh kế thay thế như trồng cây lấy củi và phát triển chăn nuôi bền vững.

1.2. Tác động môi trường

Các hoạt động sinh kế của cộng đồng đã gây ra tác động môi trường đáng kể, đặc biệt là việc khai thác gỗ và đốt nương làm rẫy. Điều này làm suy giảm đa dạng sinh học và ảnh hưởng đến môi trường sống của Vượn Cao vít. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp bảo vệ rừng và quản lý tài nguyên bền vững.

II. Quản lý bền vững rừng

Quản lý bền vững rừng là mục tiêu chính của nghiên cứu, nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Khu bảo tồn Vượn Cao vít là một khu vực có tính đa dạng sinh học cao, đặc biệt là sự hiện diện của loài Vượn Cao vít. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý rừng bền vững, bao gồm việc tăng cường giám sát và thực thi pháp luật.

2.1. Bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là yếu tố quan trọng trong quản lý rừng bền vững. Khu bảo tồn Vượn Cao vít là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc bảo vệ môi trường sống của các loài này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn.

2.2. Quản lý tài nguyên rừng

Quản lý tài nguyên rừng hiệu quả là chìa khóa để đạt được mục tiêu bảo tồn. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp như trồng rừng phục hồi, hạn chế khai thác gỗ và tăng cường giáo dục cộng đồng về bảo vệ rừng. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của khu bảo tồn.

III. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là mục tiêu tổng thể của nghiên cứu, nhằm kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng các mô hình sinh kế bền vững, giúp cộng đồng địa phương giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Đồng thời, các giải pháp này cũng góp phần bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học.

3.1. Sinh kế bền vững

Sinh kế bền vững là giải pháp then chốt để đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Nghiên cứu đề xuất các mô hình như trồng cây lấy củi, phát triển chăn nuôi và các hoạt động phi nông nghiệp. Các mô hình này không chỉ cải thiện thu nhập của cộng đồng mà còn giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

3.2. Phát triển cộng đồng

Phát triển cộng đồng là yếu tố quan trọng trong quá trình thực hiện các giải pháp bền vững. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao nhận thức và năng lực của cộng đồng địa phương. Các hoạt động tập huấn và hỗ trợ kỹ thuật được đề xuất để giúp cộng đồng thích ứng với các mô hình sinh kế mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao vít, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao, đặc biệt là nơi sinh sống của loài Vượn Cao vít (Nomascus nasutus) – một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới. Với tổng diện tích tự nhiên của ba xã nghiên cứu là 8.016,88 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tới 70,24%, khu vực này có vai trò quan trọng trong bảo tồn tài nguyên rừng và đa dạng sinh học. Tuy nhiên, cộng đồng dân cư sống quanh khu bảo tồn chủ yếu là dân tộc Tày và Nùng, với điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng, gây áp lực lên công tác quản lý và bảo vệ rừng.

Nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của các hoạt động sinh kế do dự án McKnight triển khai từ năm 2008 đến 2013, tập trung vào 155 hộ dân tại 13 thôn thuộc ba xã Ngọc Khê, Ngọc Côn và Phong Nậm. Mục tiêu cụ thể là phân tích các hoạt động sinh kế nông nghiệp và phi nông nghiệp, đánh giá hiệu quả các can thiệp hỗ trợ sinh kế, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý bền vững tài nguyên rừng. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện đời sống người dân, giảm áp lực khai thác rừng, đồng thời góp phần bảo tồn loài Vượn Cao vít và phát triển bền vững khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết phát triển bền vững và sinh kế bền vững. Phát triển bền vững được định nghĩa theo Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (WCED) là “sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai trong đáp ứng các nhu cầu của họ”. Khái niệm này bao gồm các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và công nghệ, nhấn mạnh sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Khung phân tích sinh kế theo DFID (1999) gồm năm loại vốn sinh kế: vốn con người, vốn xã hội, vốn tự nhiên, vốn tài chính và vốn vật chất. Sinh kế bền vững là sinh kế có khả năng chống chịu và phục hồi trước các cú sốc, duy trì hoặc nâng cao năng lực và tài sản, đồng thời không gây tổn hại đến môi trường và các sinh kế khác. Nghiên cứu cũng áp dụng nguyên lý quản lý rừng bền vững, bao gồm sự bình đẳng giữa các thế hệ, nguyên tắc phòng ngừa, công bằng trong sử dụng tài nguyên và tính hiệu quả kinh tế – sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu sơ cấp thu thập từ 155 hộ dân tại 13 thôn thuộc ba xã Ngọc Khê, Ngọc Côn và Phong Nậm, phân chia thành ba vùng theo mức độ tham gia dự án McKnight: vùng có nhiều hoạt động dự án (67 hộ), vùng có ít hoạt động (40 hộ) và vùng không có hoạt động (48 hộ). Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên theo nhiều cấp đảm bảo tính đại diện cho các tiểu khu vực.

Phương pháp thu thập số liệu gồm phỏng vấn cấu trúc, phỏng vấn bán cấu trúc và quan sát trực tiếp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan quản lý địa phương và tổ chức FFI, PRCF. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Microsoft Excel, GIS ArcGIS và các phương pháp thống kê mô tả, so sánh và dự báo. Đánh giá tác động dựa trên so sánh thu nhập, nguồn lực và sinh kế giữa các nhóm hộ tham gia và không tham gia dự án, đồng thời phân tích sự thay đổi trước và sau can thiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ cấu đất đai và điều kiện tự nhiên: Tổng diện tích đất lâm nghiệp chiếm 70,24% trong khi đất nông nghiệp chỉ chiếm 18,49%. Xã Phong Nậm có diện tích đất lâm nghiệp lớn nhất (83%), trong khi xã Ngọc Khê có diện tích đất nông nghiệp cao nhất. Điều kiện khí hậu và thủy văn thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, với nhiệt độ trung bình năm 19,8°C và lượng mưa trung bình 1.665,5 mm.

2. Thu nhập và sinh kế của cộng đồng: Thu nhập chủ yếu đến từ nông nghiệp, chiếm trên 80% tổng thu nhập của các hộ, trong đó xã Ngọc Khê có tỷ trọng thu nhập nông nghiệp cao nhất (95%). Thu nhập phi nông nghiệp chiếm khoảng 30%, bao gồm các hoạt động dịch vụ nhỏ, làm thuê và kinh doanh biên giới. Nhóm hộ khá có diện tích đất nông nghiệp và thu nhập cao hơn đáng kể so với nhóm hộ nghèo.

3. Ảnh hưởng của dự án McKnight: Các hộ tham gia dự án có thu nhập bình quân cao hơn nhóm không tham gia khoảng 15-20%. Dự án đã hỗ trợ phát triển mô hình nông lâm kết hợp, xây dựng quỹ tín dụng quay vòng, tập huấn kỹ thuật canh tác và chăn nuôi, góp phần giảm áp lực khai thác rừng. Mức độ nhận thức bảo tồn của cộng đồng tăng lên rõ rệt, với tỷ lệ hộ tham gia các hoạt động bảo vệ rừng tăng 30% so với trước dự án.

4. Thay đổi trong sinh kế và quản lý tài nguyên: Việc di dời đàn dê và áp dụng kỹ thuật trồng cây lấy củi, xây bếp lò cải tiến giúp giảm tác động tiêu cực đến rừng. Các hoạt động sinh kế bền vững đã góp phần nâng cao đời sống, giảm nghèo và tăng cường quản lý bền vững tài nguyên rừng.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các hoạt động sinh kế do dự án McKnight triển khai đã tạo ra tác động tích cực đến thu nhập và nhận thức bảo tồn của cộng đồng dân cư quanh khu bảo tồn Vượn Cao vít. Sự khác biệt về thu nhập giữa nhóm tham gia và không tham gia dự án phản ánh hiệu quả của các can thiệp hỗ trợ sinh kế. Các biện pháp như xây dựng quỹ tín dụng, tập huấn kỹ thuật và phát triển mô hình nông lâm kết hợp đã giúp người dân giảm phụ thuộc vào khai thác rừng, đồng thời nâng cao năng lực quản lý tài nguyên.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các khu bảo tồn khác cho thấy việc kết hợp phát triển sinh kế với bảo tồn tài nguyên là hướng đi bền vững, góp phần giảm nghèo và bảo vệ môi trường. Việc sử dụng biểu đồ so sánh thu nhập giữa các nhóm hộ và bảng thống kê diện tích đất canh tác minh họa rõ ràng sự khác biệt và tác động của dự án. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những khó khăn như hạn chế về diện tích đất nông nghiệp, tập quán canh tác truyền thống và điều kiện hạ tầng chưa đồng bộ, cần được giải quyết trong các giai đoạn tiếp theo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tập huấn kỹ thuật canh tác và chăn nuôi: Đào tạo người dân về kỹ thuật trồng trọt hiện đại, sử dụng giống mới và phương pháp chăn nuôi an toàn, hiệu quả nhằm nâng cao năng suất và thu nhập. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: các tổ chức dự án, chính quyền địa phương.

2. Phát triển mô hình nông lâm kết hợp bền vững: Khuyến khích người dân áp dụng mô hình trồng cây lấy củi, xây dựng bếp lò cải tiến để giảm khai thác rừng tự nhiên, đồng thời tăng thu nhập từ sản phẩm lâm nghiệp. Thời gian: 2-3 năm. Chủ thể: tổ chức bảo tồn, cộng đồng dân cư.

3. Mở rộng quỹ tín dụng quay vòng và hỗ trợ tài chính: Tăng cường nguồn vốn cho các hộ nghèo và cận nghèo vay phát triển sản xuất, giảm rủi ro tài chính và thúc đẩy sinh kế bền vững. Thời gian: liên tục. Chủ thể: chính quyền địa phương, tổ chức tài chính vi mô.

4. Nâng cao nhận thức và tham gia cộng đồng: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, hội thảo về bảo tồn và phát triển sinh kế bền vững, tăng cường vai trò của cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng. Thời gian: liên tục. Chủ thể: các tổ chức phi chính phủ, chính quyền địa phương.

5. Cải thiện hạ tầng giao thông và thủy lợi: Đầu tư nâng cấp đường giao thông liên thôn, hệ thống kênh mương tưới tiêu để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế. Thời gian: 3-5 năm. Chủ thể: chính quyền địa phương, các dự án phát triển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích thực tiễn giúp xây dựng chính sách phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo tồn tài nguyên rừng, đặc biệt tại các khu vực miền núi và vùng biên giới.

2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển: Thông tin chi tiết về tác động của các hoạt động sinh kế hỗ trợ bảo tồn giúp các tổ chức thiết kế và triển khai các chương trình phù hợp, hiệu quả hơn.

3. Nhà nghiên cứu và học viên ngành phát triển nông thôn, môi trường: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, khung lý thuyết và thực tiễn phát triển sinh kế bền vững trong bối cảnh quản lý tài nguyên rừng.

4. Cộng đồng dân cư và cán bộ địa phương: Giúp nâng cao nhận thức về vai trò của sinh kế bền vững trong bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đồng thời cung cấp các giải pháp thực tiễn để cải thiện đời sống và phát triển kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Các hoạt động sinh kế nào được dự án McKnight hỗ trợ tại khu bảo tồn?
   Dự án hỗ trợ phát triển mô hình nông lâm kết hợp, xây dựng quỹ tín dụng quay vòng, tập huấn kỹ thuật trồng trọt và chăn nuôi, xây dựng bếp lò cải tiến và trồng cây lấy củi nhằm giảm áp lực khai thác rừng.

2. Tác động của các hoạt động sinh kế đến thu nhập của người dân như thế nào?
   Các hộ tham gia dự án có thu nhập bình quân cao hơn nhóm không tham gia khoảng 15-20%, đặc biệt là thu nhập từ nông nghiệp và các hoạt động phi nông nghiệp như làm thuê và kinh doanh nhỏ.

3. Làm thế nào để sinh kế bền vững góp phần bảo tồn tài nguyên rừng?
   Sinh kế bền vững giúp giảm sự phụ thuộc vào khai thác rừng tự nhiên, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập ổn định và bền vững cho người dân.

4. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là gì?
   Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên theo nhiều cấp, thu thập số liệu sơ cấp qua phỏng vấn cấu trúc, bán cấu trúc và quan sát trực tiếp, kết hợp phân tích thống kê mô tả, so sánh và dự báo.

5. Những khó khăn chính trong phát triển sinh kế tại khu bảo tồn là gì?
   Khó khăn gồm diện tích đất nông nghiệp hạn chế, tập quán canh tác truyền thống, điều kiện hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu vốn và kỹ thuật sản xuất, cũng như áp lực từ biến đổi khí hậu và môi trường.

Kết luận

• Đề tài đã đánh giá toàn diện tác động của các hoạt động sinh kế do dự án McKnight triển khai tại khu bảo tồn Vượn Cao vít, góp phần nâng cao thu nhập và nhận thức bảo tồn của cộng đồng dân cư.
• Thu nhập chủ yếu của người dân đến từ nông nghiệp, với tỷ trọng trên 80%, trong khi các hoạt động phi nông nghiệp chiếm khoảng 30%.
• Các can thiệp sinh kế như quỹ tín dụng quay vòng, mô hình nông lâm kết hợp và tập huấn kỹ thuật đã giảm áp lực khai thác rừng, hỗ trợ quản lý bền vững tài nguyên.
• Cần tiếp tục mở rộng các giải pháp phát triển sinh kế bền vững, cải thiện hạ tầng và nâng cao năng lực cộng đồng để đảm bảo hiệu quả lâu dài.
• Khuyến nghị các tổ chức, chính quyền địa phương và cộng đồng phối hợp triển khai các hoạt động hỗ trợ sinh kế nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Các bên liên quan nên xây dựng kế hoạch triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-3 năm tới, đồng thời tăng cường giám sát, đánh giá để điều chỉnh phù hợp. Để biết thêm chi tiết và tham khảo dữ liệu cụ thể, quý độc giả và nhà nghiên cứu có thể tiếp cận luận văn đầy đủ tại các cơ sở đào tạo và thư viện chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học về sinh kế và phát triển bền vững 1. Khái niệm phát triển bền vững Năm 1992: Tại Rio de Janeiro, Brasil là nơi đăng cai tổ chức Hội nghị thượng đỉnh về Trái đất, tên chính thức là Hội nghị về Môi trường và Phát triển của Liên hiệp quốc (UNCED). Tại đây, các đại biểu tham gia đã thống nhất những nguyên tắc cơ bản và phát động một chương trình hành động vì sự phát triển bền vững có tên Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21).

Với sự tham gia của đại diện hơn 200 nước trên thế giới cùng một số lượng lớn các tổ chức phi chính phủ, hội nghị đã đưa ra bản Tuyên ngôn Rio về môi trường và phát triển cũng như thông qua một số văn kiện như hiệp định về sự đa dạng sinh học, bộ khung hiệp định về sự biến đổi khí hậu, quản lý, bảo tồn rừng tự nhiên. Năm 2002: Hội nghị thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững nhóm họp tại Johannesburg, Nam Phi là dịp cho các bên tham gia nhìn lại những việc đã làm trong suốt 10 năm qua theo phương hướng mà Tuyên ngôn Rio và Chương trình Nghị sự 21 đã vạch ra, tiếp tục tiến hành với một số mục tiêu được ư tiên. Những mục tiêu này bao gồm xóa nghèo đói, phát triển những sản phẩm tái sinh hoặc thân thiện với môi trường nhằm thay thế các sản phẩm gây ô nhiễm, bảo vệ và quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Hội nghị cũng đề cập tới chủ đề toàn cầu hóa gắn với các vấn đề liên quan tới sức khỏe và phát triển.

Các đại diện của các quốc gia tham gia hội nghị cũng cam kết phát triển chiến lược về phát triển bền vững tại mỗi quốc gia trước năm 2005. Việt Nam cũng đã cam kết và bắt tay vào hành động với Dự án VIE/01/021 "Hỗ trợ xây dựng và thực hiện Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam" bắt đầu vào tháng 11/2001 và kết thúc vào tháng 12/2005 nhằm tạo tiền đề cho việc thực hiện Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam. Phát triển bền vững là một khái niệm mới nảy sinh từ sau cuộc khủng hoảng môi trường, do đó cho đến nay chưa có một định nghĩa nào đầy đủ và thống nhất. 5 Sau đây là một số định nghĩa của Khoa học Môi trường về phát triển bền vững: Theo Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (World Commission and Environment and Development, WCED) thì “phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai trong đáp ứng các nhu cầu của họ”.

Phát triển bền vững là một mô hình chuyển đổi mà nó tối ưu các lợi ích kinh tế và xã hội trong hiện tại nhưng không hề gây hại cho tiềm năng của những lợi ích tương tự trong tương lai. Định nghĩa này bao gồm hai nội dung then chốt: Các nhu cầu của con người và những giới hạn đối với khả năng của môi trường đáp ứng các nhu cầu hiện tại và tương lai của con người. Phát triển bền vững là mô hình phát triển trên cơ sở ứng dụng hợp lý và tiết kiệm các nguồn tài nguyên thiên nhiên để phục vụ cho nhu cầu của con người thế hệ hiện nay mà không làm hại cho thế hệ mai sau [2]. Phát triển bền vững là mục tiêu của tăng trưởng kinh tế làm giảm sự khai thác tài nguyên cho phát triển kinh tế, sự suy thoái môi trường trong tương lai và làm giảm sự đói nghèo.

Phát triển bền vững bao gồm sự thay đổi công nghệ hiện đại, công nghệ sạch, công nghệ có hiệu quả hơn nhằm tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên hoặc từ sản phẩm kinh tế - xã hội. Muốn vậy, phải giải quyết các mâu thuẫn như sản xuất - nhu cầu - tài nguyên thiên nhiên và phân phối, vốn đầu tư, cũng như công nghệ tiên tiến cho sản xuất. Các nước trên thế giới đều có điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên; điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, đưa đến hiện tượng có nước giàu và nước nghèo, nước công nghiệp phát triển và nước nông nghiệp. Do đó, cần xem xét bốn vấn đề chính đó là: con người, kinh tế, môi trường và công nghệ, qua đó phân tích phát triển bền vững và có đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Về kinh tế, phát triển bền vững bao hàm việc cải thiện giáo dục, chăm lo sức khoẻ cho phụ nữ và trẻ em, chăm lo sức khoẻ cho cộng đồng, tạo ra sự công bằng về quyền sử dụng ruộng đất, đồng thời xóa dần sự cách biệt về thu nhập cho mọi thành viên trong cộng đồng xã hội. 6 Về con người, để đảm bảo phát triển bền vững cần thiết nâng cao trìnhđộ văn hoá, khoa học kỹ thuật cho người dân, nhờ vậy người dân sẽ tích cực tham gia bảo vệ môi trường cho sự phát triển bền vững. Muốn vậy phải đào tạo một đội ngũ các nhà giáo đủ về số lượng, cũng như các thầy thuốc, các kỹ thuật viên, các chuyên gia, các nhà khoa học trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế xã hội. Về môi trường, phát triển bền vững đòi hỏi phải sử dụng bền vững tài nguyên như đất trồng, nguồn nước, khoáng sản,… đồng thời, phải chọn lựa kỹ thuật và công nghệ tiên tiến để nâng cao sản lượng, cũng như mở rộng sản xuất đáp ứng nhu cầu của dân số tăng nhanh.

Phát triển bền vững đòi hỏi không làm thoái hoá các ao hồ, sông ngòi, các hoạt động uy hiếp đời sống sinh vật hoang dã, không lạm dụng hoá chất bảo vệ thực vật trong nông nghiệp, không gây nhiễm độc nguồn nước, không khí và lương thực. Về công nghệ, phát triển bền vững là giảm thiểu tiêu thụ năng lượng và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên trong sản xuất, áp dụng có hiệu quả các loại hình công nghệ sạch trong sản xuất. Trong sản xuất công nghiệp cần đạt mục tiêu ít chất thải hoặc chất gây ô nhiễm môi trường, tái sử dụng các chất thải, ngăn ngừa các chất khí thải công nghiệp làm suy giảm tầng ozon bảo vệ trái đất. Phát triển bền vững và các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội - văn hoá - môi trường.

Mỗi mục tiêu phát triển có vị trí riêng của nó, song nó được gắn với mục tiêu khác. Sự hoà nhập hài hoà hữu cơ này tạo nên sự phát triển tối ưu cho cả nhu cầu hiện tại và tương lai vì xã hội loài người. Theo Ủy ban Brundtland: "Phát triển bền vững là sự phát triển thoả mãn những nhu cầu của hiện tại và không phương hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Đó là quá trình phát triển kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên được tái tạo tôn trọng những quá trình sinh thái cơ bản, sự đa dạng sinh học và những hệ thống trợ giúp tự nhiên đối với cuộc sống của con người, động vật và thực vật.

Qua các bản tuyên bố quan trọng, khái niệm này tiếp tục mở rộng thêm và nội hàm của nó không chỉ dừng lại ở nhân tố sinh thái mà còn đi vào các nhân tố xã hội, con người, nó hàm chứa sự bình đẳng giữa những nước giàu, nghèo và giữa các thế hệ. Thậm chí nó còn bao hàm sự cần thiết giải trừ quân bị, coi đây là điều kiện tiên quyết nhằm giải phóng nguồn tài chính cần thiết để áp dụng khái niệm phát triển 7 bền vững [2]. Theo ý kiến tác giả sẽ thống nhất khái niệm về phát triển bền vững theo khái niệm của Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (World Commission and Environment and Development, WCED): “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai trong đáp ứng các nhu cầu của họ” [7]. Xu hướng phát triển bền vững Khái niệm “Phát triển bền vững” được biết đến ở Việt Nam vào khoảng cuối thập niên 80 đầu thập niên 90.

Mặc dù xuất hiện ở Việt Nam khá muộn nhưng nó lại sớm được thể hiện ở nhiều cấp độ. Chính phủ Việt Nam đã đã ban hành và tích cực thực hiện "Kế hoạch quốc gia về Môi trường và Phát triển bền vững giai đoạn 1991-2000" (Quyết định số 187-CT ngày 12 tháng 6 năm 1991), tạo tiền đề cho quá trình phát triển bền vững ở Việt Nam. Quan điểm phát triển bền vững đã được khẳng định trong Chỉ thị số 36- CT/TW ngày 25 tháng 6 năm 1998 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, trong đó nhấn mạnh: "Bảo vệ môi trường là một nội dung cơ bản không thể tách rời trong đường lối, chủ trương và kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của tất cả các cấp, các ngành, là cơ sở quan trọng bảo đảm phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước". Quan điểm phát triển bền vững đã được tái khẳng định trong các văn kiện của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam và trong Chiến lược phát triển kinh tế-xã hội 2001-2010 là: "Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường" và "Phát triển kinh tế-xã hội gắn chặt với bảo vệ và cải thiện môi trường, bảo đảm sự hài hoà giữa môi trường nhân tạo với môi trường thiên nhiên, giữ gìn đa dạng sinh học".

Phát triển bền vững đã trở thành đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách của Nhà nước. Để thực hiện mục tiêu phát triển bền vững, nhiều chỉ thị, nghị quyết khác của Đảng, nhiều văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước đã được ban hành và triển khai thực hiện; nhiều chương trình, đề tài nghiên cứu về lĩnh vực này đã được tiến hành và thu được những kết quả bước đầu; nhiều nội dung cơ bản về phát triển bền vững đã đi 8 vào cuộc sống và dần dần trở thành xu thế tất yếu trong sự phát triển của đất nước. Trong những năm qua, phát triển kinh tế-xã hội ở nước ta vẫn còn dựa nhiều vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên; năng suất lao động còn thấp; công nghệ sản xuất, mô hình tiêu dùng còn sử dụng nhiều năng lượng, nguyên liệu và thải ra nhiều chất thải. Dân số tăng nhanh, tỷ lệ hộ nghèo còn cao; các dịch vụ cơ bản về giáo dục và y tế hiện còn bất cập, các loại tệ nạn xã hội chưa được ngăn chăn triệt để,.

đang là những vấn đề bức xúc.