Nghiên Cứu Đồng Quản Lý Rừng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đakrông Tỉnh Quảng Trị

Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp đề xuất nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, Quảng Trị.

• Tác giả: Lê Hữu Tùng
• Người hướng dẫn: TS. Trần Văn Con
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Đồng Quản Lý Rừng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đakrông: Nguyên Tắc và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Đakrông

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Danh mục bảng biểu
• Danh mục những từ viết tắt
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và thực hiện trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu và thực hiện ở Việt Nam
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi, giới hạn nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Thu thập số liệu thứ cấp
• 2.5.2. Điều tra thực địa
• 2.5.3. Xử lý và phân tích số liệu, viết báo cáo
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN ĐAKRÔNG
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 3.2. Điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội trong vùng
• 3.3. Tình hình kinh tế - xã hội xã Tà Long
• 4. Chương 4: CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐỒNG QUẢN LÝ RỪNG VÀ ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG CỦA CÁC ĐỐI TÁC
• 4.1. Khái niệm đồng quản lý
• 4.2. Cơ sở về mặt lý luận
• 4.3. Cơ sở thực tiễn
• 4.4. Đánh giá tiềm năng đồng quản lý
• 5. Chương 5: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ NGUYÊN TẮC VÀ GIẢI PHÁP ĐỒNG QUẢN LÝ RỪNG KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN ĐAKRÔNG, TỈNH QUẢNG TRỊ
• 5.1. Đề xuất một số nguyên tắc đồng quản lý rừng
• 5.2. Đề xuất một số giải pháp thực hiện đồng quản lý rừng
• 5.2.1. Đề xuất tiến trình xây dựng đồng quản lý rừng
• 5.2.2. Cơ cấu tổ chức Hội đồng đồng quản lý rừng
• 5.2.3. Nâng cao năng lực của Hội đồng đồng quản lý rừng
• 5.2.4. Tăng cường các hoạt động phát triển vùng đệm trong Khu bảo tồn
• 5.2.5. Tiến hành quy hoạch sử dụng đất, quản lý tài nguyên rừng
• 5.2.6. Phát triển kinh tế trong Khu bảo tồn
• 5.2.7. Xây dựng cơ chế chính sách hỗ trợ thực hiện đồng quản lý rừng
• 5.2.8. Tổ chức giám sát đánh giá thực hiện đồng quản lý rừng
• 5.2.9. Nhóm giải pháp đào tạo và tuyên truyền giáo dục về đồng quản lý rừng
• 5.2.10. Giải pháp về nguồn vốn đầu tư cho đồng quản lý rừng
• 6. Chương 6: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• 6.1. Kết luận
• 6.2. Tồn tại
• 6.3. Kiến nghị
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đồng Quản Lý Rừng

Đồng quản lý rừng (Joint Forest Management) là một phương thức quản lý tài nguyên rừng, trong đó cộng đồng địa phương tham gia vào việc quản lý và bảo vệ rừng. Tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, việc áp dụng nguyên tắc này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn tạo ra lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Việc thực hiện đồng quản lý rừng cần dựa vào sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn mà còn tạo ra sự đồng thuận trong việc sử dụng tài nguyên rừng một cách bền vững.

1.1. Nguyên Tắc Đồng Quản Lý Rừng

Nguyên tắc đồng quản lý rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông bao gồm sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích từ tài nguyên rừng. Cộng đồng địa phương cần được trao quyền trong việc quản lý rừng, đồng thời được hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính từ chính quyền và các tổ chức. Điều này giúp tăng cường mối liên kết giữa người dân và tài nguyên thiên nhiên, từ đó nâng cao trách nhiệm của họ trong việc bảo vệ rừng.

II. Tình Hình Quản Lý Rừng Tại Khu Bảo Tồn Đakrông

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và điều hòa khí hậu. Tuy nhiên, tình hình quản lý rừng tại đây đang gặp nhiều thách thức, đặc biệt là sự xung đột giữa lợi ích của cộng đồng và yêu cầu bảo tồn. Việc khai thác rừng trái phép, nạn săn bắt động vật hoang dã và sự suy giảm diện tích rừng là những vấn đề cần được giải quyết. Cần có các chính sách và giải pháp cụ thể để hỗ trợ cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng, đồng thời đảm bảo sinh kế cho họ.

2.1. Thách Thức Trong Quản Lý Rừng

Một trong những thách thức lớn nhất trong quản lý rừng tại khu bảo tồn Đakrông là sự thiếu hụt nguồn lực và năng lực của các cơ quan quản lý. Nhiều khu vực không có đủ nhân lực để thực hiện các hoạt động bảo vệ và giám sát rừng. Bên cạnh đó, sự thiếu thông tin và kiến thức về quản lý bền vững cũng làm giảm hiệu quả của các chương trình bảo tồn. Việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ và nâng cao năng lực cho cộng đồng là rất cần thiết để giải quyết những thách thức này.

III. Giải Pháp Để Thực Hiện Đồng Quản Lý Rừng

Để thực hiện đồng quản lý rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, cần thiết phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng, tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào các quyết định liên quan đến tài nguyên rừng. Các giải pháp bao gồm việc tổ chức các buổi tập huấn, cung cấp thông tin về quản lý rừng bền vững và thiết lập các cơ chế giám sát hiệu quả. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các tổ chức phi chính phủ và chính quyền để đảm bảo rằng quyền lợi của cộng đồng được bảo vệ.

3.1. Xây Dựng Cơ Chế Hợp Tác

Xây dựng cơ chế hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng trong việc thực hiện đồng quản lý rừng. Điều này bao gồm việc thành lập các hội đồng quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng, chính quyền và các tổ chức bảo tồn. Các hội đồng này sẽ có trách nhiệm trong việc giám sát và đánh giá các hoạt động quản lý rừng, đồng thời đưa ra các quyết định quan trọng liên quan đến bảo tồn và phát triển bền vững.

IV. Kết Luận và Kiến Nghị

Đồng quản lý rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông là một phương thức hiệu quả để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng. Việc áp dụng các nguyên tắc đồng quản lý không chỉ giúp bảo vệ rừng mà còn nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn tài nguyên. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức để đảm bảo rằng các giải pháp được triển khai một cách hiệu quả và bền vững.

4.1. Kiến Nghị Chính Sách

Cần thiết phải có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho việc thực hiện đồng quản lý rừng, bao gồm việc cung cấp tài chính, kỹ thuật và đào tạo cho cộng đồng. Chính phủ cần tạo ra các cơ chế khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng, đồng thời đảm bảo rằng quyền lợi của họ được bảo vệ. Điều này sẽ góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững tại khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống rừng đặc dụng đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì các chức năng sinh thái tự nhiên. Năm 1943, diện tích rừng của Việt Nam đạt 14,3 triệu ha với độ che phủ 43%, nhưng đến năm 1993 đã suy giảm nghiêm trọng xuống còn 9,3 triệu ha với độ che phủ chỉ còn 28%. Mặc dù diện tích rừng đã phục hồi lên khoảng 12,7 triệu ha vào năm 2006, chất lượng rừng tự nhiên nguyên sinh chỉ còn chiếm khoảng 10% tổng diện tích rừng hiện có. Tại tỉnh Quảng Trị, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông được thành lập năm 2002 với tổng diện tích tự nhiên 40.526 ha, đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn và lưu giữ nguồn gen động thực vật nhiệt đới đặc hữu vùng Bắc Trường Sơn.

Thực tiễn quản lý tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông phản ánh mâu thuẫn sâu sắc giữa mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt của Nhà nước và nhu cầu mưu sinh của cộng đồng dân cư địa phương. Phương thức quản lý truyền thống tiếp cận từ trên xuống đặt người dân bản địa ra ngoài tiến trình ra quyết định, trong khi họ phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên đất và rừng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết tình trạng xung đột lợi ích, kiểm soát áp lực khai thác tài nguyên và xây dựng một cơ chế quản trị rừng có sự tham gia của các bên liên quan.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá hiện trạng kinh tế - xã hội và tài nguyên tại địa bàn xã Tà Long; phân tích tiềm năng, mâu thuẫn và mức độ đe dọa giữa các bên; từ đó thiết lập các nguyên tắc và đề xuất hệ thống giải pháp đồng quản lý rừng bền vững. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện chuyên sâu tại xã Tà Long, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị trong giai đoạn 2006 - 2007. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để bảo tồn 40.526 ha rừng đặc dụng gắn liền với ổn định đời sống cho 2.634 nhân khẩu địa phương có tỷ lệ đói nghèo lên tới 60%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết Đồng quản lý khu bảo tồn (Co-management of Protected Areas) và cách tiếp cận Bảo tồn kết hợp phát triển (ICD - Integrated Conservation and Development). Khái niệm đồng quản lý được định nghĩa là quá trình hiệp thương giữa các tổ chức Nhà nước và cộng đồng địa phương nhằm chia sẻ chức năng, quyền hạn, trách nhiệm và quyền hưởng lợi đối với nguồn tài nguyên xác định. Mô hình nghiên cứu kế thừa các luận điểm khoa học của các tổ chức quốc tế về sự công bằng xã hội và phân cấp quản lý tài nguyên.

Luận văn vận dụng bốn khái niệm cốt lõi:

1. Đồng quản lý rừng: Cơ chế hợp tác có tính pháp lý giữa Ban quản lý rừng và cộng đồng dân cư sống phụ thuộc vào rừng.
2. Tri thức bản địa và thể chế truyền thống: Hệ thống luật tục, quy ước và kinh nghiệm sử dụng đất, khai thác lâm sản lâu đời của đồng bào dân tộc thiểu số.
3. Chia sẻ lợi ích và quyền lực: Cơ chế phân bổ công bằng các nguồn thu nhập và quyền tham gia vào các quyết định quản lý tài nguyên.
4. Đa dạng sinh học và phát triển bền vững: Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống cộng đồng vùng đệm.

Cơ sở pháp lý của nghiên cứu căn cứ vào Luật Đất đai năm 2003, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Nghị định số 79/2003/NĐ-CP về Quy chế dân chủ ở cơ sở, Quyết định số 192/2003/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam đến năm 2010, và Công ước Đa dạng sinh học năm 1994.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ quy hoạch sử dụng đất huyện Đakrông, dự án xây dựng Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, số liệu diễn biến rừng, báo cáo vi phạm lâm luật và chương trình trồng rừng 661 của tỉnh Quảng Trị.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRRA - Participatory Rapid Rural Appraisal). Cỡ mẫu điều tra bao gồm toàn bộ 9 thôn của xã Tà Long. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để khảo sát hộ gia đình: tại mỗi thôn chọn 9 hộ đại diện cho 3 nhóm kinh tế (3 hộ khá, 3 hộ trung bình, 3 hộ nghèo), đạt tổng quy mô mẫu là 81 hộ gia đình trên tổng số 463 hộ toàn xã. Đồng thời, nghiên cứu tổ chức các cuộc thảo luận nhóm tập trung từ 8 đến 10 người mỗi thôn, cơ cấu đầy đủ thành phần già làng, thanh niên, phụ nữ, người chuyên khai thác lâm sản và đại diện các hội đoàn thể địa phương.

Các phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích ma trận SWOT để nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quản lý rừng đặc dụng.
• Sử dụng sơ đồ Venn và ma trận chấm điểm để đánh giá vị trí, vai trò và mối quan hệ giữa các chủ thể.
• Ma trận phân tích mâu thuẫn và mức độ đe dọa với thang điểm từ 1 đến 10 để định lượng các áp lực tác động lên tài nguyên rừng.
• Phương pháp thống kê mô tả nhằm xử lý số liệu điều tra kinh tế - xã hội.

Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, khoa học, kết hợp hài hòa giữa định lượng kinh tế hộ và định tính xã hội học, tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho việc xây dựng các thỏa thuận đồng quản lý. Timeline khảo sát thực địa và phân tích hoàn thành trong năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú với 597 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 366 chi, 118 họ, bao gồm 5 loài đặc hữu như Dâu da, Bồ cu vẽ, Ba soi, Thủy tiên hường, Song bột và 4 loài có tên trong Sách Đỏ thế giới. Hệ động vật ghi nhận 309 loài, trong đó có 55 loài quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam như Vượn đen tuyền, Voọc, Hổ, Bò tót. Tuy nhiên, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng 24.451 ha và phân khu phục hồi sinh thái rộng 16.075 ha đang chịu áp lực lớn khi có tới 525 ha đất nương rẫy canh tác nằm xen kẽ bên trong ranh giới bảo tồn.

Đời sống của 463 hộ dân xã Tà Long (gồm 88% dân tộc Vân Kiều và 10,1% dân tộc Pa Cô) phụ thuộc nghiêm trọng vào rừng tự nhiên. Nguồn thu trực tiếp từ khai thác lâm sản chiếm tới 60% cơ cấu thu nhập hộ gia đình, bao gồm gỗ và củi chiếm 30%, lâm sản ngoài gỗ chiếm 20%, săn bắt động vật hoang dã chiếm 10%. Trong khi đó, nông nghiệp chỉ chiếm 20% và chăn nuôi chiếm 15% thu nhập. Tỷ lệ hộ nghèo đói tại xã chiếm 60% (277 hộ), không có hộ khá, và có tới 162 hộ (chiếm 35%) thiếu ăn từ 3 đến 6 tháng mỗi năm. Sản xuất lúa nước rất hạn chế, chỉ chiếm khoảng 0,1% diện tích đất tự nhiên, năng suất lúa nương chỉ đạt 1 tấn/ha.

Năng lực quản lý của Ban quản lý Khu bảo tồn còn nhiều bất cập. Tổng biên chế chỉ có 32 cán bộ (13 cán bộ biên chế nhà nước, 19 hợp đồng lao động) với 3 trạm bảo vệ rừng để quản lý diện tích hơn 40.500 ha có địa hình chia cắt phức tạp và hơn 80 km đường giao thông chạy qua hoặc tiếp giáp ranh giới. Cơ sở vật chất thiếu thốn, lực lượng kiểm lâm mỏng và chưa có cơ chế phối hợp chính thức với chính quyền cấp xã cũng như cộng đồng 9 thôn bản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân gốc rễ của tình trạng suy thoái rừng tại Đakrông bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa nguồn lực kinh tế và các quy định hành chính cấm đoán. Việc cấm khai thác rừng mà không tạo ra sinh kế thay thế tất yếu đẩy người dân vào tình thế vi phạm pháp luật lâm nghiệp để mưu sinh. Hoạt động canh tác nương rẫy theo tập quán phát, đốt, cốt, tria và tình trạng buôn bán lâm sản trái phép qua các đầu mối tư thương tại địa phương vẫn diễn ra thường xuyên do thiếu sự giám sát cộng đồng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế như mô hình Vườn quốc gia Vuntut tại Canada hay Dong Yai tại Thái Lan, việc công nhận tri thức bản địa và trao quyền tự quản có kiểm soát cho người dân mang lại hiệu quả bảo tồn cao hơn so với mô hình kiểm soát thuần túy. Ở Việt Nam, các mô hình thử nghiệm tại Pù Luông hay Sông Thanh cũng chứng minh rằng việc ký kết quy ước bảo vệ rừng gắn với khoán bảo vệ rừng giúp giảm thiểu đáng kể số vụ vi phạm lâm luật.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu nhập tiền mặt của các nhóm hộ và bảng ma trận đánh giá mâu thuẫn. Bảng phân tích mức độ đe dọa chỉ rõ khai thác gỗ và buôn bán lâm sản đạt mức đe dọa cao nhất (điểm 9/10), tiếp theo là săn bắt động vật hoang dã (điểm 8/10) và canh tác nương rẫy (điểm 8/10). Kết quả này khẳng định rằng chỉ có cơ chế đồng quản lý với sự tham gia thực chất của 9 cộng đồng thôn bản mới có thể tạo nên giải pháp dung hòa bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập cơ cấu tổ chức Hội đồng đồng quản lý rừng: Thành lập Hội đồng đồng quản lý cấp xã tại Tà Long và Ban quản lý rừng cấp thôn tại 9 thôn bản. Cơ cấu thành phần gồm đại diện Ban quản lý Khu bảo tồn, Hạt Kiểm lâm, chính quyền xã Tà Long, già làng, trưởng thôn và đại diện các hội đoàn thể. Target metric là 100% thôn hoàn thành ký kết thỏa thuận quản lý rừng; timeline thực hiện trong giai đoạn 2007 - 2008 do Ủy ban nhân dân huyện Đakrông và Ban quản lý Khu bảo tồn chủ trì.

2. Hoàn thiện quy hoạch sử dụng đất và đẩy mạnh giao khoán bảo vệ rừng: Tiến hành phân định rõ ranh giới các phân khu chức năng trên thực địa, rà soát lại 525 ha đất nương rẫy để quy vùng canh tác cố định. Thực hiện giao khoán 340 ha rừng tự nhiên cho cộng đồng thôn quản lý và mở rộng diện tích khoán bảo vệ rừng có chi trả kinh phí cho các hộ gia đình. Target metric là đạt 100% hộ nghèo được tham gia nhận khoán; timeline từ 2007 đến 2009 do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp Ủy ban nhân dân xã Tà Long thực hiện.

3. Phát triển mô hình kinh tế nông lâm kết hợp dưới tán rừng: Triển khai trồng thử nghiệm các loài cây lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế cao như Song mây, Sa nhân, Ba kích và phát triển chăn nuôi đại gia súc có kiểm soát dịch bệnh. Hỗ trợ kỹ thuật thâm canh lúa nước nhằm nâng cao sản lượng lương thực vượt mức 252 kg/người/năm hiện tại. Target metric là giảm tỷ trọng thu nhập từ khai thác gỗ củi từ 60% xuống dưới 30% trong vòng 3 năm; timeline 2008 - 2010 do Trạm Khuyến nông - Khuyến lâm huyện và các tổ chức tài trợ triển khai.

4. Nâng cao năng lực và thể chế hóa quy ước quản lý rừng thôn bản: Tổ chức các chương trình đào tạo tập huấn về kỹ năng tuần tra, phòng cháy chữa cháy rừng và giám sát đa dạng sinh học cho 32 cán bộ khu bảo tồn và lực lượng quần chúng bảo vệ rừng tại 9 thôn. Rà soát, lồng ghép các luật tục tiến bộ của người Vân Kiều và Pa Cô vào văn bản hương ước được Ủy ban nhân dân huyện phê duyệt. Target metric là 100% các vụ vi phạm được xử lý dựa trên sự phối hợp giữa kiểm lâm và cộng đồng; timeline định kỳ hàng năm từ 2007 đến 2010 do Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và vườn quốc gia: Luận văn cung cấp khung phương pháp luận và tiến trình từng bước để chuyển đổi từ phương thức quản lý mệnh lệnh hành chính sang đồng quản lý có sự tham gia, đặc biệt hữu ích cho các khu bảo tồn vùng Bắc Trung Bộ có điều kiện tương đồng.
• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Giúp Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm và Ủy ban nhân dân các huyện miền núi xây dựng chính sách giao đất giao rừng, định canh định cư và hoàn thiện quy chế dân chủ cơ sở trong quản lý lâm nghiệp.
• Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển quốc tế: Cung cấp nguồn dữ liệu thực địa chi tiết và các phân tích ma trận thể chế làm tài liệu tham khảo để thiết kế các dự án bảo tồn đa dạng sinh học kết hợp cải thiện sinh kế vùng đệm.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Tài liệu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu trong các ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học nhân văn và Xã hội học nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

• Đồng quản lý rừng khác gì so với phương thức quản lý rừng đặc dụng truyền thống? Phương thức truyền thống quản lý tập quyền từ trên xuống, lực lượng kiểm lâm đóng vai trò kiểm soát độc quyền và coi người dân là đối tượng bị giám sát. Ngược lại, đồng quản lý chia sẻ quyền hạn, trách nhiệm và lợi ích kinh tế giữa Nhà nước và cộng đồng dân cư thông qua các hiệp ước có tính pháp lý.

• Tại sao xã Tà Long được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu trọng điểm? Xã Tà Long có diện tích tự nhiên 18.390 ha nằm hoàn toàn trong vùng lõi và vùng đệm Khu bảo tồn Đakrông. Với 88% dân số là người Vân Kiều và tỷ lệ phụ thuộc vào rừng lên tới 60% nguồn thu nhập, địa bàn này đại diện điển hình cho các mâu thuẫn bảo tồn tại địa phương.

• Người dân bản địa tại Khu Bảo tồn Đakrông phụ thuộc vào tài nguyên rừng ở mức độ nào? Khai thác lâm sản chiếm 60% tổng nguồn thu nhập tiền mặt của hộ gia đình (gỗ củi chiếm 30%, lâm sản ngoài gỗ chiếm 20%, săn bắt chiếm 10%). Tỷ lệ nghèo đói tại xã Tà Long đạt mức 60%, trong đó có 162 hộ gia đình thường xuyên thiếu ăn từ 3 đến 6 tháng mỗi năm.

• Những thách thức lớn nhất khi triển khai đồng quản lý tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông là gì? Thách thức lớn nhất là lực lượng quản lý mỏng chỉ với 32 cán bộ trên 40.526 ha, địa hình phức tạp, trình độ dân trí hạn chế, sự bất đồng ngôn ngữ và sự thiếu hụt khung chính sách cụ thể về chia sẻ nguồn thu từ rừng đặc dụng tại cấp cơ sở.

• Tri thức bản địa của người Vân Kiều và Pa Cô đóng góp như thế nào cho công tác bảo tồn? Tri thức bản địa lưu giữ kinh nghiệm lâu đời về phân bố loài, tập tính động vật và các quy ước cấm khai thác rừng thiêng, nguồn nước. Khi được lồng ghép vào quy ước bảo vệ rừng, luật tục trở thành công cụ giám sát tự nguyện và hiệu quả của cộng đồng thôn bản.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về đồng quản lý rừng đặc dụng trong bối cảnh lâm nghiệp xã hội tại Việt Nam.
• Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ bức tranh thực trạng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông và xã Tà Long với diện tích tự nhiên 40.526 ha, chỉ rõ mức độ phụ thuộc sinh kế 60% vào rừng của cộng đồng 463 hộ dân.
• Thiết lập hệ thống nguyên tắc đồng thuận, minh bạch, công bằng và phân chia rõ ràng quyền hạn, trách nhiệm giữa Ban quản lý Khu bảo tồn và 9 cộng đồng thôn bản.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về kiện toàn tổ chức, quy hoạch đất đai, phát triển sinh kế nông lâm kết hợp và thể chế hóa quy ước quản lý rừng đến năm 2010.
• Nghiên cứu là tài liệu khoa học nền tảng, kêu gọi các cơ quan quản lý và các tổ chức bảo tồn sớm hiện thực hóa các thỏa thuận đồng quản lý nhằm bảo tồn bền vững hệ sinh thái rừng Bắc Trường Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN NGHIÊN COU 1. Tình hình nghiên cứu và thực hiện trên thé giới "Đồng quân lý rừng (Joint Forest Management) hay hợp tắc quản lý khu rừng bảo vệ (Co-management of Protected Areas) lin dầu tiên được biết đến ở Ấn Độ và sau đó nhanh chóng lan rộng tới các quốc gia thuộc các nước Châu Phi, Châu Mỹ La Tỉnh và Châu Á. Năm 1996, tại Vườn quốc gia Bwindi Impentirable và MgaHinga Gorilla thuộc Uganda, Wild và Mutebi đã nghiên cứu hợp tác quản lý, được thực hiện giữa. ban quản lý Vườn quốc gia và cộng đồng dân cư, Trên cơ sở thoả thuận ký kết quy - ước giữa hai bên cho phép người dân khai thác bên vũng một số lâm sản, đồng thời có nghĩa vụ tham gia quan lý bảo vệ tài nguyên thiên nhiên trên địa bàn của cộng, đồng dân cư.

Trong báo cáo “Hop tác quản lý với người dân ở Nam Phi Phạm vi vận động” của Moenieba Isaacs và Najma Mohamed (2000) đã nghiền cứu các hoạt động hợp tác quản lý tại Vườn quốc gia Richtersveld là khu vực gidu có về tài nguyên thiên nhiên và mỏ kim Cuong. Các cộng đồng dân cư ở đây là những người từ tỉnh Cape, tới chủ yếu làm nghề khai thác kim cương. Tuy nhiên, đời sing của người dân vẫn rất khố EẾXh) cơ sở hạ ting thắp kém, điều kiện lâm việc trong, các hầm mỏ nguy hiểm. |JUÙ? dân nhận thúc chưa cao v8 BTTN, trong khi đó công việc của họ làm ảnh hướng tới DDSH của Vườn quốc gia.

Ban quân lý Vườn. quốc gia đã phải nghi`n cứu phương thúc bảo tần trong nhiều năm và cho đến săm 1991 mới chính thức tìm ra được phương thức hợp tác quản lý với cộng đồng dân. Phương thức này chủ yếu dựa trên hương ước quản lý bảo vệ tài nguyên (Contractual Agreement), Trong đó, người dân cam kết bảo vệ DSH trên dia phận của mình, côn chính quyền và Ban quản lý hỗ trợ người dẫn xây đựng cơ sở hạ tẳng. và cải thiện các điều kiện kinh tế - xã hội khác.

'Cũng tương tự, tại Vườn quốc gia Kruger (2000) người dân trước đây đã chuyển di từ Makuleke, khi Chính phủ mới thành lập đã cho phép người dân tr lại vùng dit truyền thống để sinh sống. Để đạt được quyền sử dụng đất đai cũ, người dân phải xây dựng quy ước bảo vệ môi trường trong khu vực Vườn quốc gia, đồng. thời họ cũng được chia sẻ lợi ích thu được từ du lịch. Những kết quả đạt được về đồng quản lý tải nguyên ở Nam Phi đã trở thành bai học kính nghiệm cho các nước đang phát triển khác.

© Canada, trong bai viết của Sherry, E.E, (1999) về đồng quản lý, Vườn quốc gia Vutut vừa là một Khu BTTN vừa là khu di sản văn hoá của người thé dân ở vùng Bắc Cực. Liên minh giữa chính quyền và thổ din đã huy động được lực. lượng người dân kết hợp với Ban quản lý làm thay đốt chiều hướng bảo tin tự nhiền hoang đã và tăng các giá tị của Vườn quốc gia, Đồng quản lý ở đây đã kết hợp được giữa các mối quan tâm và kiến thức bản địa với mục tiêu bảo tồn. 'Vườn quốc gia giúp về kỹ thuật xây dựng cáẾồ hìäh BTTN và phát triển kinh - xã hội, còn dân bản địa có thể thực hiệu các mô hình 46.

Hợp tác quản lý ở đây đã giải quyết hai hoà mâu thuẫn giữa chinh sách của chính quyền và bản sắc truyền. thống của người dân, đảm bảo cho sự thành Gong của công tác bảo tần hoang dã và bảo tồn các di sản văn hoá. Đồng quản lý ở Vườn quốc gia Vutut được đánh giá là rit thành công, theo the giả thì đố được thiết kế để “kết hop giữa sự tốt đẹp nhất của hai thé giới” nhà nước văn minh và thổ dân. “Thái Lan là một nuớc Chậu A được đánh giá đạt được nhiều thành tựu trong công tác xây dựng các chine, iriah đồng quản lý các khu rừng bảo vệ.

đồng din cư có đời sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng (hường rit thành thạo khi đồng vai tỏ là người bảo vệ boặc người tham gin quản lý Kho bảo the Poffenberger, M. (1993) trong báo cáo “Liên minh cộng đồng đồng quản lý rừng ở Thái Lan” đã có nghiên cứu điểm tại Vườn quốc gia Dong Yai nằm.ở Đông Bắc và khu rừng phòng hộ Nam Sa ở phía bắc Thái Lan. Đó là những vùng. quan trọng đối với công táo bảo tồn ĐDSH, đồng thời cũng là những ving có nhiều đặc điểm độc đáo về kinh tế - xã hội, về thể chế truyền thống của cộng đồng người dân địa phương trong quản lý và sử dụng tải nguyên.

Tại Dong Yai, người dân đã chứng minh được khả năng của ho rong việc tự tổ chức các hoạt động bảo tổn, đằng thời phối hợp với Cục Lâm nghiệp Hoàng gia xây dụng hệ thống quản lý rừng đảm bảo én định về môi trường sinh thái, cũng như phục vụ lợi ích của người dân trong khu vực. Tại Nam Sa, cộng đồng dan cư cũng rất thành công trong công tác. quan lý rùng phòng hộ. Họ khẳng định rằng nếu Chính phủ có chính sách khuyến khích và chuyển giao quyền lực thi họ chắc chắn sẽ thành công trong việc kiểm soát các hoạt động khai thác quá mức nguồn tài nguyên rừng, các hoạt động phá rừng và ác động tới môi trường.

Đồng quản lý ở Thái Lan có thể trở thành bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam, bởi Thái Lan cũng là một nước trong vùng Đông. ‘Nam A, có một số đặc điểm tương đồng với Việt Nam về điều kiện tự nhiên và văn.2, Tình hình nghiên cứu và thực hiện ở Việt Nam. Hợp tác quản lý đã được biết đến từ sau Cách mạng tháng 8 dưới hình thức 'hợp tác xã (Co-operative), Đối với tài nguyên rừng, công tác quản lý của hợp tác xã cùng lại ở mức độ đơn giản, coi tài nguyên rững là của chung, các hoạt động khai thác và sử đụng đều mang tính tập thé, Khái niệm đồng quản lý tài ñguyên lần đầu tiên được đưa vào Việt Nam năm 1997 tại khoá tập huấn về "Kết hợp bảo tồn và phát triển” (Integrated Conservation ‘and Developmnet - ICD) tổ chức tại Vườn quốc gia Cát Tiên, do Quỹ quốc tẾ về BTTN tải trợ, Sau đó, khí niệm này lại được giới thiệu trong một số các khoá tập huấn về BTTN của các dự sa) Jược các tổ chức quốc tế tài trợ như dự án LINC (Bảo. tồn liên kết Hinnamno và Phong Nha - Kẻ Bảng), dự án PARC (Bảo tồn thiên nhiên trên quan điểm sinh thái nhân van).

Tại các khoá tập huấn này, đồng: quản lý tài nguyên mới dừng lại ở khái niệm và lý thuyết cơ bản. Ulrich Apel, Oliver C. Maxwell và các tác giả (2002) đã có nghiên cứu về phối hợp quản lý và bảo tồn ở Khu BTTN Pù Luông. Các tác giả đánh giá nghịch lý về sử dụng đất đi và nhà ở, tinh hình quản lý tải nguyễn thiên nhiên ở một số bản vùng đệm khu BTTN Pù Luong.

Nghiên cứu này mới đưa ra được một số phân ích về sự phụ thuộc của người dân đối với tải nguyên rừng và đánh giá một số thể chế, chính sách hiện nay đối với công tác quản lý rừng đặc dụng. Tuy nhiên, chưa đánh giá được đầy đủ tiềm năng về đồng quản lý, cũng như chưa đưa ra được nguyên tắc và giải pháp thực hiện [26]. ‘Tuy chưa có những nghiên cứu đầy đủ, nhưng trong thực tế cho thấy ding quản lý các khu rừng đặc dụng là một trong những xu hướng phù hợp với điều kiện BTIN ở nước ta. Một số dự án dang hoạt động với nội dung đồng quản lý rừng, điển hình như dự án quản lý vùng chiến lược kết hợp với.

'USAID/WWE tài trợ triển khai 6 phía Tây tỉnh Quảng Nam, Trong đó, nội dung thử. nghiệm đồng quản lý rừng Khu BTTN Sông Thanh mới tiến hành từ năm 2001 và. dang trong thời gian thir nghiện cho giai đoạn tifp eo) Tại tinh Quảng Trị tháng 5 năm 2007 bắt đầu triển khai và xây dựng dự án BCI, DANIDA /WWF thuộc chương trình bảo tin ĐDSH Trung Trường Sơn. Mục tiêu của dự án là xây dụng các thỏa thuận đồng quản lý đối với cộng đồng.

này mới trién khai ở bước hội thảo để lựa chọn xã tham gia đự án, vùng lựa chọn là huyện Dalrông và Hướng Hóa Dy án về đồng quản lý KhuBTTN Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế dang trong giai đoạn khỏi động do tổ'ehức Catherine T.Macahur Foundation tài trợ. "Mặc tiêu của nó là xây dựng mỗ hình đẳng quản lý rừng giữa Ben quản lý Khu bio tôn và cộng đồng dân cư, có sự tham gia của các tổ chức, cơ quan liền quan. Tuy nhiên, các dự fs đều chưa đưa ra được tiến trình, nguyên tắc và các ii pháp thích hợp để xây. ruỹ ist hoạch đồng quản lý tài nguyên rừng.

"Ngày 4/8/2003, Hội tháo về *Ý tưởng thành lập Khu BTTN Phu Xai Lai Leng do công đồng quản lý” được tổ chức tại thành phố Vinh, Nghệ An. Hội thảo đề xuất một số vấn đề đồng quản lý rừng, tuy nhiên chưa thống nhất được nguyên. tắc và giải pháp thực hiện [14]. Nhu vậy, ở Việt Nam đồng quản lý rừng đặc dung là nhu cầu thực tiễn rất cần thiết trong công tác BTTN.

Các dự án dang và sẽ thực hiện rit cần hệ thống. hoá cơ sở lý luận và các bước tiến hành về đồng quản lý rừng phù hợp với điều kiện và tình hình thực tiễn ở nước ta. Chương 2 MYC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NOI DUNG VA PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CUU 2. Mục tiêu nghiên cứu.

Mục tiêu tng quát (Góp phần quản lý rừng đặc dụng khu BTTN Đakrông tỉnh Quảng Trị bền vững trên cơ sở áp dụng phương thức đồng quản lý rừng. Mục tiêu cụ thể ~ Xây dựng cơ sở lý luận va thực tiễn thực hiện đồng quản lý rừng tại Khu BTTN Dakring. -Phân tích sự ảnh hưởng của đặc điểm tự nhiễn, kinh tế - xã hội và tài "nguyên rùng của xã Tà Long đến quản lý khử BTTN Đakröng. ~ Đánh giá tiềm năng đồng quản lý rừng cửa các đối tác trong quản lý rừng.

dic dụng tại xã Tà Long, Khu BTTN Đakrông. lập một số nguyên tắc đồng quản lý giữa các đối tác trong quan lý. từng đặc dung. ~ Đề xuất một số giải pháp thực hiện ding quản lý rừng nhằm giái quyết các mâu thuẫn giữa quản lý và sit dig tồi nguyên rùng với phát triển kính tế - xã hội trong khu vực Khu BTTN Đ2kzöng 2.

Đối tượng nghiên eit -Khu BTTN Đakrông va các cộng đồng dân cư thuộc xã Ta Long. ~Công tác quan lý tài nguyên rừng thuộc Khu BTTN Đakrông 2. Phạm vi, giới hạn nghiên cứu.