Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ DI TÍCH LỊCH SỬ-VĂN HÓA, DANH LAM THẮNG CẢNH 1. Khái niệm di tích Trước khi tìm hiểu khái niệm di tích, phải hiểu về di sản văn hóa. Theo quy định của Luật di sản văn hóa được Quốc hội Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, khóa X, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 29/6/2001, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật di sản văn hóa năm 2009 thì di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 28, tr 32. Trong khái niệm này, thì di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể.
Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan; có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học; thể hiện bản sắc của cộng đồng; không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác. Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Như vậy, di tích lịch sử - văn hóa (gọi chung là di tích) là một bộ phận của di sản văn hóa vật thể. Từ những khái niệm trên, ta có khái niệm di tích là “công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học” 28, tr 33.
Trong đó, di vật được hiểu là “hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học”; cổ vật được hiểu là “hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học và có từ 100 năm tuổi trở nên”; bảo vật quốc gia được hiểu là “hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý hiếm về các mặt lịch sử, văn hóa, khoa học” 28, tr 33-34. Theo quan niệm truyền thống, di tích lịch sử - văn hóa gồm các bộ phận cấu thành sau đây: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một là, các công trình kiến trúc, địa điểm có liên quan tới các sự kiện lịch sử hoặc nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa. Hai là, những đồ vật trong nội thất các công trình kiến trúc (vật dụng cá nhân, đồ tế tự trong các thiết chế văn hóa, tín ngưỡng.) Ba là, môi trường cảnh quan thiên nhiên xem kẽ hoặc bao quanh di tích. Bốn là, những giá trị di sản văn hóa phi vật thể gắn với các công trình địa điểm đó.
Theo quan niệm hiện đại, khái niệm di tích được mở rộng 28, tr46-48: Một quần thể kiến trúc hoàn chỉnh gồm nhiều công trình kiến trúc gắn bó với nhau vào một cơ cấu thống nhất. + Trung tâm lịch sử của một đô thị cổ. + Khu phố cổ gồm nhiều đường phố khác nhau. + Di sản kiến trúc đô thị:.
Ý tưởng quy hoạch gắn kiến trúc với môi trường tự nhiên. Diện mạo kiến trúc đô thị. Lối sống, nếp sống văn minh đô thị + Bộ phận di sản văn hóa phi vật thể gắn với di tích lịch sử - văn hóa Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên và công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học 28, tr 33. Phân loại di tích Căn cứ vào đặc điểm nội dung và hình thức thì di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được phân ra thành 4 loại: di tích lịch sử, di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ học và danh lam thắng cảnh.
Di tích lịch sử bao gồm những công trình, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nước và giữ nước; gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân đất nước, gắn với sự kiện lịch 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử tiêu biểu của các thời kỳ cách mạng, kháng chiến dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Di tích lịch sử liên quan tới sự kiện hoặc nhân vật lịch sử có những đóng góp, ảnh hưởng tới sự tiến bộ của lịch sử dân tộc. Đến với di tích lịch sử, khách tham quan như được đọc cuốn sử ghi chép về những con người, những sự kiện tiêu biểu, được cảm nhận một cách chân thực về lịch sử, những cảm nhận không dễ có được khi chỉ đọc những tư liệu ghi chép của đời sau. Di tích kiến trúc nghệ thuật bao gồm quần thể các công trình kiến trúc hoặc công trình kiến trúc đơn lẻ có giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hoặc nhiều giai đoạn lịch sử.
Giá trị của di tích kiến trúc nghệ thuật thể hiện ở quy hoạch tổng thể và bố cục kiến trúc, ở sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc với cảnh quan, ở những bức chạm khắc trên kết cấu gỗ, ở vẻ đẹp thánh thiện của những pho tượng cổ, ở nét chạm tinh xảo của những đồ thờ tự. Di tích khảo cổ học gồm những địa điểm khảo cổ có giá trị nổi bật, đánh dấu các giai đoạn phát triển của các văn hóa khảo cổ. Việt Nam là một trong những quốc gia có nhiều di tích khảo cổ. Các di tích, di vật khảo cổ học là nguồn sử liệu quan trọng giúp việc biên soạn lịch sử trái đất và lịch sử dân tộc từ thời tiền/sơ sử tới các thời kỳ lịch sử sau này.
Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị thẩm mỹ cao hoặc địa điểm ghi dấu hoạt động của con người trong lịch sử để lại, có giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học. Danh lam thắng cảnh thường được kết hợp giữa công trình tôn giáo tín ngưỡng với cảnh quan thiên nhiên đẹp. Đất nước ta ở miền nhiệt đới, trải dài trên nhiều vĩ tuyến, có “Rừng vàng biển bạc” với một hệ động thực vật đặc biệt phong phú và nhiều hang động kỳ thú đủ sức hấp dẫn mọi du khách. Căn cứ vào giá trị về các mặt lịch sử, văn hóa, khoa học và cấp độ quản lý các di tích lại được chia thành ba loại 28, tr 46-48: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một là, di tích quốc gia đặc biệt là di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu của quốc gia do Thủ tướng Chính phủ ra quyết định xếp hạng.
Hai là, di tích quốc gia là di tích có giá trị tiêu biểu của quốc gia do Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra quyết định xếp hạng. Ba là, di tích cấp tỉnh, thành phố là di tích có giá trị tiêu biểu trong phạm vi địa phương do Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ra quyết định xếp hạng. Việc hiểu rõ nội hàm khái niệm di tích và các hình thức phân loại di tích có ý nghĩa quan trọng để xác định thái độ ứng xử đúng cho từng loại hình di tích. Đây cũng là một trong những cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và xây dựng hệ thống văn bản pháp luật trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc.
Vi phạm di tích 1. Khái niệm Vi phạm di tích là những hành vi trái với quy định của Luật di sản văn hóa, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật di sản văn hoá và pháp luật khác có liên quan làm thay đổi yếu tố gốc, làm sai lệch giá trị và làm biến đổi cảnh quan, môi trường di tích. Hiện tượng vi phạm di tích còn diễn ra khá phổ biến dưới nhiều hình thức như: lấn chiếm đất đai di tích; xây dựng công trình trái phép làm ảnh hưởng đến cảnh quan sinh thái nhân văn xung quanh di tích; tu bổ, tôn tạo không được phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, khai quật, trục vớt trái phép các địa điểm khảo cổ, tổ chức dịch vụ văn hóa, khai thác di tích trái với quy định của pháp luật, thậm chí cá biệt có nơi hiện tượng thương mại hóa di tích còn khá phổ biến. Điển hình là 42 điểm xây dựng chùa trái phép tại khu di tích thắng cảnh Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội, xem ảnh 1.
Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tây giải quyết dứt điểm tình trạng hiện tượng xây dựng chùa và dẹp bỏ được những chùa đã được xây 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trái phép nêu trên. Cũng là một hiện tượng vi phạm di tích, tại chùa Tây Phương, người dân đã san, gạt đất đồi để xây lều quán bán hàng gây mất cảnh quan và mỹ quan môi trường xung quanh di tích (xem ảnh 1. Đây là hệ quả của việc buông lỏng quản lý của chính quyền xã, huyện nên mới xảy ra những hiện tượng vi phạm nêu trên. Bên cạnh đó, phải kể đến sự thiếu hiểu biết của một bộ phận không nhỏ nhân dân trong việc bảo vệ và phát huy di tích.1: Chùa xây dựng trái phép tại di tích thắng cảnh Hương Sơn, Hà Tây (nay là Hà Nội) Nguồn: Cục Di sản văn hóa 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Điểm xây dựng trái phép tại di tích chùa Tây Phương, Hà Tây (nay là Hà Nội) Nguồn: Cục Di sản văn hóa 1.