phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục; cấu trúc của luận văn bao gồm có 3 chương chính: Chƣơng 1. Bối cảnh kinh tế - xã hội, tiến bộ khoa học, kỹ thuật ở phƣơng Tây và Việt Nam thế kỷ XVI-XVII Chƣơng 2. Sự du nhập khoa học, kỹ thuật phƣơng Tây vào Việt Nam thế kỷ XVI – XVIII Chƣơng 3. Tác động của khoa học, kỹ thuật phƣơng Tây vào tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ XVI – XVIII 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: BỐI CẢNH KINH TẾ - XÃ HỘI, TIẾN BỘ KHOA HỌC, KỸ THUẬT Ở PHƢƠNG TÂY VÀ VIỆT NAM THẾ KỶ XVI - XVII 1.
Tình hình kinh tế - xã hội, khoa học, kỹ thuật ở phƣơng Tây 1. Tình hình kinh tế - xã hội Thế kỷ XVII đ nh dấu bước phát triển mới của qu trình ra đời chủ nghĩa tư bản trong lòng xã hội phong kiến ở châu Âu. Từ thế kỷ XI, sức sản xuất trong xã hội được nâng cao rõ rệt, nền kinh tế nông nghiệp lẫn thủ công nghiệp đều có sự phát triển rất mạnh mẽ theo chiều hướng có sự phân công lao động một cách rõ ràng. Chính điều đó đã tạo cơ sở cho sản xuất hàng hóa ở các nước phương Tây phát sinh và là tiền đề cho sự hình thành các thành thị.
Trong quá trình đó, tầng lớp thị dân cũng ra đời và ngày càng lớn mạnh. Họ bắt đầu đòi được một địa vị độc lập về kinh tế và xã hội, không muốn phải lệ thuộc vào các lãnh chúa phong kiến. Do vậy, đầu thế kỷ XIII, trong lòng xã hội phong kiến, các phong trào giải phóng thoát khỏi ách thống trị của giai cấp phong kiến đã phát triển khá mạnh. Thời kì từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XVII, mặc dù phương thức sản xuất phong kiến vẫn chiếm địa vị thống trị nhưng trong thời kì này, sức sản xuất ở Tây Âu có sự phát triển mạnh mẽ.
Những phát minh và sự tiến bộ của kỹ thuật sản xuất đã thúc đẩy các ngành kinh tế thủ công nghiệp và nông nghiệp phát triển. Trên cơ sở phát triển của sức sản xuất và kinh tế hàng hóa, hình thái sản xuất đầu tiên của chủ nghĩa tư bản là công trường thủ công đã xuất hiện và cùng với nó là sự ra đời của giai cấp tư sản. Tuy còn yếu ớt về kinh tế và chính trị nhưng giai cấp này đã mang theo những quan niệm nhân sinh và thế giới khác với giai cấp phong kiến. Chính điều đó tất yếu dẫn đến các cuộc đấu tranh giữa giai cấp tư sản chống lại giai cấp phong kiến.
Cuộc đấu tranh đó diễn ra trên nhiều lĩnh vực: triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, khoa học tự nhiên…và phát triển thành một phong trào rộng lớn, kéo dài trong suốt các thế kỷ XV – XVII. Trong thế kỷ XVI – XVII, lịch sử Tây Âu chứng kiến các mô hình quốc 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia dân tộc ra đời từ chế độ phong kiến tập quyền. Cuộc cách mạng tư sản Hà Lan diễn ra vào nửa sau thế kỷ XVI đã lần đầu tiên thủ tiêu được các quan hệ sản xuất phong kiến và làm hình thành nước cộng hòa tư sản Hà Lan. Cuộc cách mạng đó đã có ảnh hưởng lớn tới hầu hết các quốc gia ở Tây Âu và kéo theo sau đó là sự bùng nổ của hàng loạt các cuộc cách mạng khác.
Chính các cuộc cách mạng này đã thúc đẩy nhanh hơn sự tan rã của chế độ phong kiến và sự hình thành của chủ nghĩa tư bản. Sự phát triển của sản xuất tư bản tạo ra nhiều hàng hóa đã làm nảy sinh nhu cầu tìm kiếm thị trường ngoài châu Âu để trao đổi. Cùng với đó là sự phát triển của khoa học, kỹ thuật hàng hải đã đưa các dân tộc châu Âu tiến hành hàng loạt các cuộc phát kiến địa ý vĩ đại tìm ra con đường đến c c nước phương Đông để buôn bán. Quá trình đó cũng đồng thời dẫn tới sự hình thành các quốc gia tư bản vùng Đại Tây Dương – Biển Bắc.
Đó là Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp… Các cuộc phát kiến lớn về mặt địa lý này đã đưa các dân tộc châu Âu thay thế vai trò của người Ả Rập trước đó trong việc nắm giữ vai trò chỉ đạo kinh tế châu lục. Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngay từ ban đầu là hai quốc gia đi đầu trong việc tìm kiếm những vùng đất mới ở châu Mỹ, Phi, Á và Đại Dương và cũng là quốc gia xác lập và xây dựng những đế quốc thực dân đầu tiên. Theo tinh thần của hiệp định Tordesillas 1949, Bồ Đào Nha chiếm giữ ưu thế ở phương Đông và Tây Ban Nha có ưu thế ở phương Tây. Trên bước đường hình thành đế quốc thực dân của mình, vào năm 1511, Bồ Đào Nha chiếm eo biển Malacca và đảo Java án ngữ con đường buôn bán Ấn Độ - Trung Quốc.
Tiếp tục tiến sâu lên phía Bắc, người Bồ tới Macao (Trung Quốc) [89, tr. Từ đó, thông qua con đường hàng hải Malacca – Macao, các thuyền buôn Bồ Đào Nha bắt đầu tiếp xúc với các điểm buôn bán của Việt Nam. Tuy nhiên, vào năm 1581, nước cộng hòa Hà Lan ra đời. Không bao lâu sau, Hà Lan trở thành cường quốc hàng hải đứng đầu thế giới.
Họ tìm đường 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sang Đông Ấn thu mua gia vị, hương liệu và thu được ở thị trường này những món lợi nhuận khổng lồ. Từ năm 1602, với sự thành lập của công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC), chính quyền Hà Lan có đại diện chính thức ở phương Đông. Cho tới đầu thế kỷ XVII, họ đã lập được các thương điếm ở Tích Lan (hay Celon tức Sri Lanca), Xiêm La, Nhật Bản, Nam Dương và có địa vị thương mại áp đảo người Bồ Đào Nha. Trước khi VOC ra đời, năm 1601, người Hà Lan đã tới Đàng Trong.
Năm 1637, họ đến Đàng Ngoài, đặt thương điếm và tiến hành buôn bán với cả hai miền trong thế kỷ XVII [117]. Sau người Bồ Đào Nha và Hà Lan, người Anh và Pháp cùng phát triển và bành trướng ảnh hưởng thế lực của họ ở phương Đông. Từ năm 1664, Công ty Đông Ấn Pháp (CIO) được thành lập và bắt đầu xây dựng nhiều căn cứ thương mại ở Ấn Độ như Surate, Chandernagor, Pondichéry. Con đường vào Việt Nam của người Pháp được mở ra bắt đầu từ những giáo sĩ truyền giáo.
Trong thập kỷ 70 của thế kỷ XVII, các thương nhân Pháp phối hợp chặt chẽ với các giáo sĩ để buôn bán ở Việt Nam [37]. Nhìn chung, tuy là những người đến sau, song người Pháp lại tìm mọi cách cạnh tranh với người Bồ Đào Nha và sau rất nhiều nỗ lực cạnh tranh, họ đã đạt được kết quả đáng kể. Như vậy, trong thế kỷ XVI – XVII, sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa cùng với sự ra đời và ngày càng lớn mạnh của giai cấp tư sản đã tạo nên những chuyển biến quan trọng tới tình hình kinh tế - xã hội châu Âu. Nhu cầu phát triển kinh tế nội tại đã thúc đẩy các nước phương Tây tiến hành các cuộc phát kiến lớn về mặt địa lý để tìm đến thế giới phương Đông.
Đây được xem như một xu thế phát triển tất yếu của hình thái kinh tế - xã hội mới tư bản chủ nghĩa. Chính khát vọng tìm đến thế giới phương Đông đã tạo cơ hội và là chất xúc tác cho sự phát triển và nở rộ của các tri thức khoa học, kỹ thuật, đặc biệt trên lĩnh vực hàng hải trong thế kỷ XVI - XVII. Đồng thời, sự ra đời hàng loạt các công ty Đông Ấn của các nước châu Âu kể từ thế kỷ XVII là một xu thế phản ảnh nhu cầu mở rộng thị trường với khu 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vực Đông bán cầu. Trong các quốc gia phương Tây nổi bật vai trò của những người Hà Lan, Anh và Pháp.
Họ chính là các thế lực tư bản theo đuổi công cuộc chinh phục Đông Á và Việt Nam để tìm kiếm nguyên liệu, thị trường, mở mang thuộc địa, nuôi tham vọng trong cuộc đua bành trường đế chế. Trong cuộc đua đó, một cách ngẫu nhiên hay cố ý, các thành tựu khoa học, kỹ thuật của họ đã được truyền bá đến các nước phương Đông và trong một chừng mực nhất định đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống kinh tế - xã hội của các nước này. Những chuyển biến kinh tế mạnh mẽ của châu Âu các thế kỷ XVI, XVII, XVIII à cơ sở quan trọng để đưa tới những chuyển biến xã hội – văn hóa Về mặt văn hóa – xã hội – tư tưởng: Bắt đầu từ thế kỷ XIV, sự biến đổi kinh tế theo chiều hướng tư bản chủ nghĩa ở nhiều nước châu Âu phát triển kéo theo sự giải phóng tư tưởng. Trong thời kỳ này, trong lòng xã hội Tây Âu đã diễn ra phong trào Cải cách Giáo hội nhằm thúc đẩy kinh tế và ý thức hệ tư bản chủ nghĩa.
Giữa thế kỷ XVI, nhằm chống lại phong trào Cải cách tôn giáo của đạo Tin lành và để lấy lại uy tín của nhà thời Gia Tô La Mã, Giáo hội đã tiến hành một phong trào Phản cải cách sâu rộng. Một trong những việc làm chính của phong trào này là tiến hành các hoạt động truyền giáo ở các vùng đất mới, chủ yếu là ở vùng Đông Á. Hai tổ chức là Giáo đoàn Dòng Tên (Compagnie de Jésus) thành lập thế kỷ XVI và Hội Truyền giáo đối ngoại thành lập ở Pháp thế kỷ XVII với mục đích truyền bá đạo Gia Tô tới khắp nơi trên thế giới. Những giáo sĩ Dòng Tên và những giáo sĩ thừa sai Pháp được giao nhiệm vụ phát triển đạo Thiên chúa không chỉ đơn thuần làm nhiệm vụ truyền giáo của họ, mà bên cạnh đó họ còn là những tác nhân đóng vai trò vô cùng quan trọng, là trung gian cầu nối đưa các tri thức khoa học, kỹ thuật phương Tây tới các vùng lãnh thổ khác trên thế giới.
Nhận xét về những giáo sĩ phương Tây được lựa chọn khởi sự công tác truyền đạo thì đa phần họ là những con người có những kiến thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực, được đào tạo hết sức bài bản, có lòng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiệt tình và say mê truyền đạo và quan trọng hơn cả họ là những con người được chọn lựa.