Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DỰ BÁO NHU CẦU GIÁO VIÊN 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Quốc tế Thời Phục hưng những yếu tố dự báo sư phạm, dự báo giáo dục đã được xác định trong nhiều tài liệu của các tác giả như Campnella, Thoms Moro, rồi đến thời cận – hiện đại cũng được các nhà sư phạm đề cập đến như Komensky, Usinsky, Disteveg và các nhà xã hội học không tưởng. Đó là những quan niệm về nền giáo dục và nhà trường trong tương lai gắn liền với những mong muốn về một xã hội tốt đẹp.
Với phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác – Lê-nin, những ý tưởng về nền giáo dục và nhà trường tương lai đầu tiên được khẳng định trên cơ sở những quy luật khách quan phù hợp với sự phát triển của xã hội và con người. Vào giữa thập kỷ 70 của thế kỷ XX ở Liên Xô đã có một số công trình dự báo giáo dục có ý nghĩa to lớn, đóng góp không nhỏ vào công cuộc xây dựng đất nước nói chung và xây dựng nền giáo dục tiến bộ nói riêng; đó là các công trình dự báo về nền kinh tế của các nhà kinh tế học, công trình dự báo giáo dục của các nhà giáo dục học như Usinxky, Macarenkô… Ngày nay tổ chức giáo dục, khoa học, văn hóa UNESCO đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo, công bố nhiều công trình dự báo giáo dục với quy mô toàn cầu hoặc từng khu vực như: Hội thảo về “Tương lai giáo dục và giáo dục của tương lai” do Viện quốc tế kế hoạch hoá giáo dục của UNESCO tổ chức năm 1978. Công trình nghiên cứu “Suy nghĩ về sự phát triển tương lai của giáo dục”, UNESCO – Paris 1984. Gần đây là chuyên luận “Nền giáo dục thế kỷ XXI.
Những triển vọng của Châu Á - Thái Bình Dương” của Raja Roy Singh – nguyên trợ lý Tổng giám đốc UNESCO khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, chuyên luận này đã nêu lên những dự đoán về nền giáo dục, vai trò 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của giáo dục ở khu vực Châu Á -Thái Bình Dương và khả năng phát triển mạnh mẽ của giáo dục ở khu vực này trong thế kỷ XXI. Việt Nam Dự báo giáo dục là một ngành còn non trẻ, trong những năm gần đây nó mới được các nhà khoa học tìm hiểu và nghiên cứu, như tác giả Hà Thế Ngữ đã viết: “Việc dự báo giáo dục với tư cách là một hướng hoạt động nghiên cứu chuyên biệt, mới được bắt đầu ở Viện khoa học giáo dục từ những năm 1985-1986…” [39]. Trong quá trình chuẩn bị cho việc cải cách giáo dục và xây dựng chiến lược giáo dục, đã có những ý kiến có tính dự báo giáo dục được đề xuất và chủ yếu tập trung vào các vấn đề: Phát triển quy mô giáo dục, mục tiêu đào tạo, loại hình trường, lớp… Các công trình nghiên cứu dự báo của các nhà khoa học đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng chiến lược, chính sách, kế hoạch phát triển giáo dục, đó là các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học giáo dục do tác giả Hà Thế Ngữ (chủ biên) với tựa đề “Dự báo giáo dục - Vấn đề và xu hướng” (Viện khoa học giáo dục Việt Nam – 1989), công trình khoa học này đã đề cập đến nhiều vấn đề trông đó có vấn đề dự báo giáo dục và xu hướng phát triển của nó. Tác giả Đặng Quốc Bảo với bài “Về phương hướng phát triển sự nghiệp giáo dục phổ thông” (Tạp chí nghiên cứu giáo dục số 10-1987).
Bài viết đã đề cập đến những khả năng và phương hướng phát triển của sự nghiệp giáo dục. Cuốn “Dự báo giáo dục và một số vấn đề có liên quan đến công tác dự báo giáo dục”, Hà Nội-2001 (nhiều tác giả), đã đề cập rất nhiều đến công tác dự báo giáo dục, những vấn đề cần thiết cho công tác này và vai trò của vấn đề dự báo giáo dục. Tác giả Đỗ Văn Chấn “Dự báo phát triển”, Hà Nội-2001, đó là những dự báo về tình hình, khả năng của công tác dự báo theo xu hướng phát triển 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của các sự vật hiện tượng theo các quy luật vốn có của nó. “Dự báo dân số, học sinh đến trường và lực lượng lao động Việt Nam” (1995-2005) của Tổng cục thống kê đó là những dự báo về tình hình phát triển dân số nước ta, theo đó là sự thay đổi về cơ cấu và chất lượng lao động ở Việt Nam.
VS Phạm Minh Hạc với “Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa của thế kỷ XXI”, Nhà xuất bản CTQG, 1999. Tác giả đã phân tích đánh giá những yêu cầu thách thức, những khó khăn và triển vọng của giáo dục Việt Nam thế kỷ XXI. Những công trình nghiên cứu dự báo giáo dục hầu hết tập trung ở tầm vĩ mô. Song những năm gần đây các công trình nghiên cứu dự báo giáo dục ở các địa phương cũng đã bắt đầu được quan tâm.
Một số Luận văn học vị Thạc sĩ đã nghiên cứu về dự báo và quy hoạch phát triển giáo dục : - Xây dựng quy hoạch phát triển giáo dục Tiểu học và Trung học cơ sở huyện Nghĩa Đàn đến năm 2010. Thái Thị Lan, 2000. - Xây dựng quy hoạch phát triển giáo dục Tiểu học và Trung học cơ sở huyện Cẩm Xuyên đến năm 2010. Đặng Quốc Hiền, 2002.
- Dự báo nhu cầu giáo viên Trung học phổ thông tỉnh Nghệ An đến năm 2010. Ngô Minh Thanh, 2004. - Dự báo nhu cầu đội ngũ giáo viên Tiểu học huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc đến năm 2015. - Quy hoạch phát triển giáo dục Trung học phổ thông huyện Triệu Sơn tỉnh Thanh Hóa đến năm 2015.
Nguyễn Quang Huy, 2007. Tuy nhiên, các đề tài trên nghiên cứu cho dự báo và quy hoạch giáo dục cho một địa phương cụ thể, riêng dự báo nhu cầu phát triển đội ngũ giáo viên THCS Thị xã Phúc Yên thì chưa có đề tài nào được nghiên cứu. Tỉnh uỷ Vĩnh Phúc đặc biệt quan tâm chú ý việc định hướng quy hoạch 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển sự nghiệp GD-ĐT bằng Nghị quyết số 06-NQ/TU về phát triển nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2007–2015, định hướng đến 2020. Thị xã Phúc Yên đã triển khai tổ chức đánh giá và dự kiến kế hoạch về quy mô trường, lớp; kế hoạch này đã giúp UBND thị xã xây dựng được Đề án chiến lược phát triển giáo dục thị xã Phúc Yên đến năm 2010 và những năm tiếp theo.
Song có thể nói việc đi sâu vào nghiên cứu về nhu cầu giáo viên THCS và các biện pháp nâng cao chất lượng giáo viên nhằm đáp ứng với nhu cầu ngày càng cao của sự nghiệp GD-ĐT còn chưa thường xuyên, chưa cụ thể và tính khoa học thấp. Qua việc khái quát về dự báo, kết quả của công tác dự báo nói chung và dự báo giáo dục nói riêng, của Quốc tế cũng như Việt Nam chúng ta thấy: Dự báo và dự báo giáo dục đã được nhiều nước quan tâm. ở nước ta đây là lĩnh vực còn mới mẻ và ít được quan tâm nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn, có lẽ do chưa nhận thấy được tầm quan trọng của công tác dự báo trong việc lập kế hoạch, quy hoạch các vấn đề kinh tế, xã hội, giáo dục… nên chưa có sự đầu tư thích đáng cho việc nghiên cứu lý luận và triển khai nghiên cứu ứng dụng cụ thể trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm về dự báo 1. Khái niệm dự báo Theo từ điển Tiếng Việt, dự báo là “Báo trước về tình hình có nhiều khả năng sẽ xảy ra, dựa trên cơ sở những số liệu, những thông tin đã có” [45]. Dự báo là những kiến giải có căn cứ khoa học về các trạng thái khả dĩ của đối tượng dự báo trong tương lai, về các con đường khác nhau, thời hạn khác nhau để đạt tới trạng thái tương lai ở các thời điểm khác nhau. Dự báo dựa trên sơ sở nhận thức những quy luật vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy.
Dự báo là khâu quan trọng nối liền giữa lý luận 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và thực tiễn. Dự báo gắn liền với một khái niệm quan trọng là sự tiên đoán. Với nghĩa hẹp, sự tiên đoán là nói lên cái gì có thể xảy ra, trong khi dự báo là nói lên cái gì có thể xảy ra với những điều kiện nhất định. Nếu các điều kiện thay đổi thì sự dự báo cũng thay đổi theo.
Căn cứ vào mức độ cụ thể và đặc điểm tác động của dự báo đến sự phát triển của hiện tượng hoặc quá trình được nghiên cứu, ta có thể chia làm ba cấp độ tiên đoán sau: Giả thuyết: Là sự tiên đoán khoa học ở cấp độ lý luận chung. Cơ sở để xây dựng các giả thuyết là lí luận về một lĩnh vực nào đó có hàm chứa đối tượng được nghiên cứu và các tính quy luật được phát hiện trên cơ sở lí luận này, cũng như các mối quan hệ nhân quả qui định hoạt động và phát triển của đối tượng đó. Như vậy, trên bình diện giả thuyết, chúng ta có được các đặc tính, biểu thị tính quy luật của hành vi đối tượng được nghiên cứu. Dự báo: So với giả thuyết, dự báo có tính xác định cao hơn, vì nó dựa trên không chỉ những tham số định tính mà cả các tham số định lượng.
Vì vậy, dự báo cho phép xác định các trạng thái tương lai của đối tượng cả về mặt định lượng. Dự báo là sự tiên đoán ở cấp độ lí luận ứng dụng cụ thể. Như vậy, dự báo khác biệt với giả thuyết ở mức độ bất định thấp, ở mức độ khả dụng trực tiếp. Nhưng mặt khác, dự báo không xác lập những liên hệ chặt, đơn trị cho đối tượng dự báo.
Dự báo có đặc trưng xác suất. Kế hoạch: Là việc xác định những mục tiêu cụ thể và chính xác, là sự tiên đoán những sự kiện cụ thể chi tiết của trạng thái tương lai. Đó chính là hệ thống nhiệm vụ cần thực hiện để đạt được những mục đích nhất định. Kế hoạch chỉ rõ con đường, phương tiện, phương pháp phát triển phù hợp với những nhiệm vụ đề ra.
Kế hoạch có kế hoạch chiến lược (chiến lược phát triển – kế hoạch dài hạn) và kế hoạch hành động (kế hoạch ngắn hạn). Khác với dự báo, kế hoạch là sự tổ chức sắp xếp theo một mô hình nhất định.