Đóng góp của gia tộc Lê Lai trong khởi nghĩa Lam Sơn và vương triều Lê Sơ (1418-1527)

Luận văn phân tích chi tiết đóng góp của gia tộc Lê Lai trong khởi nghĩa Lam Sơn và vương triều Lê Sơ, đặc biệt là sự hy sinh của anh hùng Lê Lai.

• Tác giả: Vũ Hồng Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quang Hồng
• Trường học: Trường đại học vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Đóng góp của gia tộc Lê Lai trong khởi nghĩa Lam Sơn và vương triều Lê Sơ (1418 – 1527)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lịch sử
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Vinh

Tóm tắt

I. Gia tộc Lê Lai và bối cảnh lịch sử

Gia tộc Lê Lai là một trong những gia tộc danh gia nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XV. Xuất phát từ vùng Ngọc Lặc - đất cù lao của các anh hùng, gia tộc này đã tạo nên những dấu ấn lịch sử quan trọng. Với điều kiện tự nhiên khó khăn nhưng tinh thần đấu tranh mạnh mẽ, gia tộc Lê Lai dần trở thành một thế lực quan trọng trong phong trào giải phóng dân tộc. Giai đoạn từ 1418-1527 là thời kỳ vàng son của gia tộc này, khi họ liên tục đóng góp cho Khởi nghĩa Lam Sơn và sau đó cho Vương triều Lê Sơ. Lịch sử gia tộc Lê Lai gắn liền với sự hình thành của nhà nước độc lập Việt Nam.

1.1. Điều kiện tự nhiên và xã hội của Ngọc Lặc

Vùng Ngọc Lặc nằm ở miền Tây Thanh Hóa, là vùng đất hẻo lánh nhưng giàu tiềm lực. Điều kiện tự nhiên khó khăn đã rèn luyện nên tinh thần chiến đấu của dân cư địa phương. Gia tộc Lê Lai tại đây phát triển và trở thành lực lượng quan trọng trong cộng đồng dân cư, sẵn sàng cho cuộc khởi nghĩa giải phóng dân tộc.

1.2. Sự hình thành và phát triển của gia tộc

Từ giai đoạn định cư ban đầu, gia tộc Lê Lai dần phát triển và xây dựng nên một cơ sở kinh tế mạnh mẽ. Sự tích lũy của tài nguyên và nhân lực giúp gia tộc có khả năng tham gia vào các phong trào chính trị lớn. Qua các thế hệ, gia tộc này nuôi dưỡng truyền thống anh hùng và tinh thần độc lập.

II. Đóng góp của gia tộc Lê Lai trong Khởi nghĩa Lam Sơn

Khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427) được phát động bởi Lê Lợi là một phong trào giải phóng dân tộc chống lại sự xâm lược của giặc Minh. Trong cuộc khởi nghĩa này, gia tộc Lê Lai đã thể hiện sự tận tâm và hy sinh. Lê Lai, con trai của gia tộc, đã xả thân vì sự nghiệp chung của dân tộc, trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và dũng cảm. Gia tộc này không chỉ cung cấp nhân lực chiến đấu mà còn hỗ trợ kinh tế cho cuộc khởi nghĩa. Với năm thành viên tham gia trực tiếp vào cuộc đấu tranh, gia tộc Lê Lai đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử giải phóng dân tộc.

2.1. Giai đoạn hoạt động ở miền Tây Thanh Hóa 1418 1424

Trong giai đoạn đầu khởi nghĩa Lam Sơn, gia tộc Lê Lai được công nhận là một lực lượng chủ chốt. Tại vùng Tây Thanh Hóa, các thành viên gia tộc này tích cực tham gia vào các hoạt động quân sự và vận động quần chúng. Sự hiện diện mạnh mẽ của gia tộc giúp Lê Lợi nhận được sự ủng hộ từ nhân dân địa phương.

2.2. Giai đoạn chuyển vào Nghệ An 1424 1427

Khi khởi nghĩa Lam Sơn chuyển sang giai đoạn phát triển toàn diện, gia tộc Lê Lai tiếp tục đóng vai trò quan trọng. Cuộc chiến chuyển vào Nghệ An với sự tham gia mạnh mẽ của gia tộc này. Sự hy sinh và dũng cảm của Lê Lai trong giai đoạn này đã được Lê Lợi và cộng sự ghi nhớ mãi mãi, trở thành tấm gương anh hùng cho thế hệ sau.

III. Đóng góp của gia tộc Lê Lai đối với Vương triều Lê Sơ

Sau khi Khởi nghĩa Lam Sơn giành được thắng lợi hoàn toàn (1427), vương triều Lê Sơ được thành lập dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi - Lê Thái Tổ. Gia tộc Lê Lai tiếp tục đóng góp trong các lĩnh vực chính trị-xã hội, quân sự-bang giao, và văn hóa-giáo dục. Các thành viên gia tộc được phong chức cao, nhận sắc thưởng từ vua Lê Thái Tổ. Lê Lai được truy tặng chức Thiếu uý và có hai đạo thơ được Nguyễn Trãi viết để ghi nhớ công đức. Sự trọng dụng này không chỉ là công nhân riêng cho gia tộc mà còn thể hiện chính sách của vương triều đối với những người có công.

3.1. Đóng góp trong lĩnh vực chính trị và xã hội

Các thành viên gia tộc Lê Lai được bổ nhiệm vào các vị trí quan trọng trong hành chính và quân quyền. Họ tham gia vào công cuộc xây dựng nhà nước độc lập và ổn định xã hội sau chiến tranh. Sự hiểu biết sâu sắc về tình hình nhân dân địa phương giúp gia tộc này trở thành cầu nối tốt giữa nhà vua và người dân.

3.2. Ân điển và vinh dự từ vương triều

Vương triều Lê Sơ dành ra nhiều ân điển lớn cho gia tộc Lê Lai. Ngoài chức phong cao còn có đất đai và tư cách quý tộc. Phong tục dân gian còn lưu truyền câu 'Hai mét Lê Lai - hai hai Lê Lợi', phản ánh sự tôn kính mà Lê Thái Tổ dành cho gia tộc này. Quy định lệ giỗ hàng năm thể hiện sự ghi nhớ vĩnh viễn của vương triều.

IV. Ý nghĩa lịch sử của gia tộc Lê Lai

Gia tộc Lê Lai là một biểu tượng tiêu biểu của tinh thần yêu nước và hy sinh của dân tộc Việt Nam. Trong suốt giai đoạn từ 1418 đến 1527, gia tộc này không chỉ tham gia vào đấu tranh quân sự mà còn góp phần xây dựng nền tảng cho nhà nước độc lập. Câu chuyện về Lê Lai xả thân vì sự nghiệp chung đã trở thành huyền thoại vàng trong lịch sử dân tộc. Sự ghi nhận và tôn vinh từ vương triều Lê Sơ chứng tỏ vai trò quan trọng của gia tộc này. Cho đến ngày nay, gia tộc Lê Lai vẫn được các nhà sử học công nhận là một gia tộc danh gia đóng góp to lớn cho lịch sử độc lập dân tộc Việt Nam cách đây hơn 6 thế kỷ.

4.1. Gia tộc Lê Lai trong dân gian và truyền thống

Gia tộc Lê Lai được tôn thờ và ghi nhớ trong đời sống tâm linh của nhân dân. Các đền thờ và di tích lịch sử liên quan đến gia tộc này được bảo vệ và duy trì. Những câu chuyện truyền miệng về sự hy sinh của Lê Lai tiếp tục được truyền dạy cho các thế hệ trẻ, giữ gìn thế hệ cảm hứng từ gia tộc anh hùng.

4.2. Giá trị tham khảo cho nghiên cứu lịch sử

Lịch sử gia tộc Lê Lai cung cấp tài liệu quý báu cho các nhà nghiên cứu lịch sử. Qua gia tộc này, ta có thể hiểu rõ hơn về xã hội thế kỷ XV, cơ chế vận động nhân dân và bản chất của phong trào giải phóng dân tộc. Sự ghi lại chi tiết về hoạt động của gia tộc giúp làm sáng tỏ những trang sử còn mơ hồ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr-êng ®¹i häc vinh vò hång t©m §ãNg GãP CñA gia téc L£ LAI trong khëi nghÜa lam s¬n vµ v-¬ng triÒu lª s¬ (1418 – 1527) LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc lÞch sö 1 Vinh - 2009 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr-êng ®¹i häc vinh vò hång t©m §ãNg GãP CñA gia téc L£ LAI trong khëi nghÜa lam s¬n vµ v-¬ng triÒu lª s¬ (1418 – 1527) Chuyªn ngµnh: lÞch sö ViÖt Nam M· sè: 60.54 LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc lÞch sö Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: TS. NguyÔn quang hång Vinh - 2009 Lêi c¶m ¬n Trong qu¸ tr×nh t×m kiÕm, s-u tÇm, t×m hiÓu, nghiªn cøu vµ hoµn thµnh ®Ò tµi nµy, t«i ®· nhËn ®-îc sù gióp ®ì tËn t×nh, ®ãng gãp nhiÒu ý kiÕn quý b¸u cña nhiÒu tËp thÓ vµ c¸ nh©n c¸c cÊp, ban, ngµnh. §Æc biÖt, t«i xin ®-îc bµy tá lßng biÕt ¬n ch©n thµnh s©u s¾c tíi TS. NguyÔn Quang Hång - ng-êi ®· nhiÖt t©m h-íng dÉn ®Ò tµi khoa häc, gióp ®ì, ®éng viªn b¶n th©n t«i trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu vµ hoµn thµnh luËn v¨n nµy.

Còng nh©n dÞp nµy, t«i xin tr©n träng c¶m ¬n PGS. TS NguyÔn Träng V¨n - Khoa §µo t¹o Sau §¹i Häc, BCN, CBGV Khoa Sö chuyªn ngµnh lÞch sö ViÖt Nam Tr-êng §¹i häc Vinh, còng nh- sù gióp ®ì tËn t×nh vÒ mÆt t- liÖu cña Ban qu¶n lÝ khu di tÝch LÞch sö Lam Kinh, ®Òn thê Trung Tóc V-¬ng Lª Lai vµ Gia téc hä Lª - §Òn thê An L¹c Ho»ng H¶i, Ho»ng Ho¸. Cuèi cïng t«i xin bµy tá lßng biÕt ¬n ch©n thµnh ®èi víi b¹n bÌ, gia ®×nh vµ ng-êi th©n ®· t¹o mäi ®iÒu kiÖn trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp, rÌn luyÖn, tu d-ìng t¹i Khoa vµ Nhµ tr-êng. Vinh, th¸ng 12 n¨m 2009 T¸c gi¶ Vò Hång T©m Môc lôc Trang Më ®Çu.

§èi t-îng, nhiÖm vô vµ ph¹m vi nghiªn cøu. Nguån t- liÖu vµ ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu. §ãng gãp cña luËn v¨n. Bè côc cña luËn v¨n.

Ngäc LÆc - vïng ®Êt Gia Téc Lª Lai ®Þnh c-.1 Vµi nÐt vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ x· héi. §iÒu kiÖn tù nhiªn. Qu¸ tr×nh ®Þnh c- vµ ph¸t triÓn cña Gia téc Lª Lai trªn ®Êt Ngäc LÆc. 17 TiÓu kÕt ch-¬ng 1.

§ãng gãp cña Gia téc Lª Lai trong khëi nghÜa Lam S¬n (1418 - 1427). Khëi nghÜa Lam S¬n - ®Ønh cao cña phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc ®Çu thÕ kû XV. §ãng gãp cña Lª Lai trong khëi nghÜa Lam S¬n. Lª Lai trong nh÷ng ngµy ®Çu cña cuéc khëi nghÜa.

Lª Lai x¶ th©n v× sù nghiÖp chung. §ãng gãp cña Gia téc Lª Lai trong khëi nghÜa Lam S¬n. Giai ®o¹n ë miÒn T©y Thanh Ho¸ (1418-1424). Giai ®o¹n chuyÓn vµo NghÖ An cho ®Õn lóc cuéc khëi nghÜa th¾ng lîi hoµn toµn (1424 - 1427).

54 TiÓu kÕt ch-¬ng 2. §ãng gãp cña Gia téc Lª Lai ®èi víi v-¬ng triÒu Lª S¬ (1428 - 1527). Trong lÜnh vùc ChÝnh trÞ - X· héi. Trong lÜnh vùc Qu©n sù - Bang giao.

Trong lÜnh vùc V¨n ho¸ - Gi¸o dôc. ¢n ®iÓn cña v-¬ng triÒu Lª S¬ ®èi víi Gia téc Lª Lai. §èi víi con ch¸u Lª Lai. 92 TiÓu kÕt ch-¬ng 3.

105 Tµi liÖu tham kh¶o. 110 Phô lôc 1 Më §ÇU 1. Phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc ®Çu thÕ kû XV mµ ®Ønh cao lµ cuéc khëi nghÜa Lam S¬n do Lª Lîi (Lª Th¸i Tæ) khëi x-íng vµ l·nh ®¹o më ra mét trang sö oanh liÖt, ®¸nh ®Êu mèc chãi läi trong lÞch sö ®¸nh giÆc cøu n-íc cña d©n téc ta. Tõ trong khÝ thÕ ®Êu tranh ®ã, cïng víi Lª Lîi - vÞ anh hïng gi¶i phãng d©n téc, NguyÔn Tr·i - biÓu t-îng cho tinh hoa khÝ ph¸ch non s«ng, lÞch sö n-íc ta còng ®· s¶n sinh, hun ®óc nªn rÊt nhiÒu ng-êi con -u tó, nh÷ng gia ®×nh danh gia vâ t-íng, nh÷ng anh hïng, c¸c hµo kiÖt, nh÷ng ng-êi mµ phÈm chÊt, tµi n¨ng, khÝ ph¸ch vµ sù hy sinh cao c¶ lµ biÓu t-îng sinh ®éng, ®iÓn h×nh t« th¾m cho phÈm chÊt anh hïng cña mét d©n téc anh hïng.

Trong rÊt nhiÒu sù hy sinh cho phong trµo gi¶i phãng d©n téc ë thÕ kû XV do Th¸i Tæ Cao Hoµng §Õ Lª Lîi l·nh ®¹o lµ tÊm g-¬ng hy sinh cao c¶, anh dòng “LiÒu m×nh cøu chóa” cña Lª Lai gãp phÇn vµo th¾ng lîi cña khëi nghÜa Lam S¬n vµ nh÷ng ®ãng gãp cña Gia téc «ng trong c«ng cuéc phôc h-ng vÜ ®¹i cña d©n téc ta trong thÕ kû XV, ®-a ®Õn sù thÞnh ®¹t cña v-¬ng triÒu Lª S¬ vµo bËc nhÊt cña lÞch sö chÕ ®é qu©n chñ ViÖt Nam. Khëi nghÜa Lam S¬n chèng giÆc Minh x©m l-îc ®-îc Lª Lîi ph¸t ®éng tõ nói rõng miÒn T©y Thanh Ho¸. NÐt ®éc ®¸o cña cuéc khëi nghÜa nµy lµ ngoµi viÖc thu hót ®«ng ®¶o c¸c anh hïng nghÜa sÜ trong n-íc n« nøc vÒ tùu nghÜa cßn ®-îc sù ñng hé trùc tiÕp vµ m¹nh mÏ cña nh©n d©n t¹i chç, tõ ng-êi Kinh ®Õn c¸c d©n téc thiÓu sè. Tr-êng hîp tiªu biÓu lµ Gia téc Lª Lai, c¶ Gia téc nhµ Lª Lai ®· cã tíi n¨m ng-êi tham gia cuéc khëi nghÜa, mµ ®Æc biÖt ®ã lµ sù hy sinh cao c¶ cña Lª Lai ®Ó më ®-êng sèng cho cuéc khëi nghÜa.

V× vËy, sau ngµy toµn th¾ng «ng ®-îc phong lµm c«ng thÇn h¹ng nhÊt, truy tÆng chøc ThiÕu uý, Lª Lîi cßn sai NguyÔn Tr·i viÕt hai ®¹o ‚Tiªn -íc thÖ tõ ‚ vµ ‚Lai c«ng thÖ tõ‛ cÊt giÊu trong tñ vµng ®Ó m·i m·i ghi nhí c«ng 2 ¬n cña Lª Lai. H¬n thÕ n÷a, tr-íc khi qua ®êi, Lª Lîi cßn c¨n dÆn con ch¸u nhµ Lª bao giê còng lµm giç Lª Lai vµo ngµy h«m tr-íc ngµy giç cña Lª Lîi (22. V× thÕ, trong nh©n d©n cßn l-u truyÒn c©u ‚Hai mèt Lª Lai - hai hai Lª Lîi‛. Víi nh÷ng ®ãng gãp to lín Êy, Lª Lai cïng Gia téc cña «ng xøng ®¸ng víi nh÷ng ©n ®iÓn mµ vua Lª Th¸i Tæ vµ v-¬ng triÒu Lª S¬ ®· dµnh cho Gia téc cña «ng.

MÆc dï Lª Lai vµ gia téc cña «ng cã nh÷ng ®ãng gãp to lín cho c«ng cuéc gi¶i phãng d©n téc c¸ch ®©y h¬n 5 thÕ kû, nh-ng tíi nay sö häc n-íc ta vÉn ch-a cã mét c«ng tr×nh khoa häc trän vÑn nµo ®¸nh gi¸ mét c¸ch ®óng ®¾n toµn diÖn sù hy sinh cao c¶, nh÷ng ®ãng gãp to lín cña c¸ nh©n Lª Lai còng nh- Gia téc «ng trong khëi nghÜa Lam S¬n vµ v-¬ng triÒu Lª S¬ sau nµy. Nghiªn cøu vÒ nh÷ng ®ãng gãp cña c¸ nh©n Lª Lai vµ Gia téc «ng trong khëi nghÜa Lam S¬n vµ v-¬ng triÒu Lª S¬ lµ gãp phÇn nghiªn cøu vÒ cuéc khëi nghÜa Lam S¬n vµ mét trong nh÷ng v-¬ng triÒu phong kiÕn ph¸t triÓn nhÊt trong lÞch sö h×nh thµnh vµ tån t¹i cña chÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam. Ngoµi ra ®Ò tµi cßn dµnh mét phÇn ®Ó nghiªn cøu nh÷ng ©n ®iÓn cña v-¬ng triÒu Lª S¬ ®èi víi gia téc Lª Lai trong thÕ kû XV còng nh- nh÷ng v-¬ng triÒu sau nµy. §©y lµ mét nÐt míi khi tiÕp cËn nghiªn cøu vÒ nh÷ng Gia téc ®· gãp phÇn cïng c¶ d©n téc viÕt lªn trang sö hµo hïng trong lÞch sö chèng ngo¹i x©m vµ hiÓu râ h¬n vÒ chÝnh s¸ch ®·i ngé ®èi víi c¸c c«ng thÇn cña nhµ n-íc Lª S¬ mµ ®øng ®Çu lµ c¸c vÞ vua tõ Lª Th¸i Tæ cho ®Õn khi v-¬ng triÒu nµy sôp ®æ còng nh- nh÷ng v-¬ng triÒu phong kiÕn sau nµy.

Trªn c¶ hai ph-¬ng diÖn Êy, c«ng viÖc cña chóng t«i gãp phÇn thiÕt thùc vµo viÖc nghiªn cøu vÒ khëi nghÜa Lam S¬n vµ v-¬ng triÒu Lª S¬, còng nh- nh÷ng ®ãng gãp cña Gia téc Lª Lai ®èi víi quèc gia d©n téc lµ mét viÖc cÇn thiÕt. Ngµy nay, khi ®Êt n-íc b-íc sang thÕ kû XXI, ®ang cã nh÷ng b-íc chuyÓn m×nh tiÕn lªn trªn con ®-êng ®æi míi, th× sù nghiÖp b¶o vÖ ®éc lËp chñ 3 quyÒn thèng nhÊt vµ toµn vÑn l·nh thæ ®Êt n-íc còng lu«n ®Æt ra mét yªu cÇu mang tÝnh cÊp thiÕt. §ã lµ nh÷ng tÊm g-¬ng, nh÷ng cèng hiÕn x-¬ng m¸u cho ®éc lËp tù do vµ x©y dùng ®Êt n-íc mµ ®iÓm s¸ng lµ ®øc hy sinh cao c¶ cña ng-êi anh hïng Lª Lai nh»m më lèi tho¸t cho sù tån t¹i cña nghÜa qu©n Lam S¬n. §Ò tµi lµ mét lêi tri ©n, tri nghÜa vµ còng lµ mét th«ng ®iÖp göi tíi thÕ hÖ trÎ h«m nay r»ng h·y kh¾c ghi nh÷ng cèng hiÕn, ®ãng gãp to lín cña «ng cha ta trong sù nghiÖp b¶o vÖ vµ x©y dùng ®Êt n-íc trong nh÷ng thÕ kû tr-íc vµ giai ®o¹n hiÖn nay.

ChÝnh v× lÏ ®ã mµ chóng t«i chän ®Ò tµi: “§ãng gãp cña Gia téc Lª Lai trong Khëi NghÜa Lam S¬n vµ V-¬ng triÒu Lª S¬ (1418 - 1527)”, lµm ®Ò tµi luËn v¨n tèt. LÞch sö vÊn ®Ò Khi nghiªn cøu vÒ c¸c danh t-íng Lam S¬n nãi chung vµ Lª Lai nãi riªng th× nh÷ng ®ãng gãp cña c¸ nh©n «ng cïng Gia téc trong khëi nghÜa còng nh- ®èi víi v-¬ng triÒu Lª S¬ tõ l©u ®· ®-îc nhiÒu häc gi¶ trong vµ ngoµi n-íc quan t©m. V× vËy, khi quyÕt ®Þnh lùa chän ®Ò tµi nµy, chóng t«i gÆp ph¶i nhiÒu khã kh¨n lín ®ã lµ nguån t- liÖu. Song, trong qu¸ tr×nh thu thËp, t×m tßi, víi nç lùc cña b¶n th©n vµ víi sù gióp ®ì cña c¸c c¬ quan v¨n ho¸, chóng t«i thÊy vÊn ®Ò néi dung ®Ò tµi tËp trung nghiªn cøu ®· ®-îc mét sè cuèn s¸ch, bµi viÕt ®Ò cËp nh-: Bµi viÕt cña «ng Hå §¾c Duy “Ai giÕt Lª Lai? T¹i sao §¹i viÖt sö ký toµn th­ kh«ng chÐp chuyÖn ‚Lª Lai liÒu m×nh‛ ®¨ng trªn T¹p chÝ X-a & Nay sè 52 th¸ng 7.1998, TiÕp ®Õn lµ bµi viÕt cña §ç §øc Hïng ‚Vµi ý kiÕn trao ®æi víi «ng Hå §¾c Duy vÒ c«ng thÇn b×nh Ng« khai quèc Lª Lai‛ ®¨ng trªn T¹p chÝ nghiªn cøu LÞch sö sè 2.

Bµi viÕt cña Gi¸o s- §inh Xu©n L©m ‚VÒ Danh t­íng Lª NiÖm (1416 - 1485)‛ ®¨ng trªn T¹p chÝ nghiªn cøu LÞch sö sè 2. 4 Cuèn ‚Khëi NghÜa Lam S¬n‛ do hai Gi¸o s- Phan Huy Lª - Phan §¹i Do·n ®ång chñ biªn ®-îc Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc x· héi Ên hµnh n¨m 1977. Cuèn s¸ch nµy tæng hîp, ph©n tÝch kh¸i qu¸t toµn bé phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc cña nh©n d©n ta thêi kú giÆc Minh x©m l-îc, ®ãng gãp cña Lª Lai vµ Gia téc cña «ng còng ®-îc ®Ò cËp trong cuèn nµy. Nhµ nghiªn cøu NguyÔn Kh¾c ThuÇn cã bé “Danh t-íng ViÖt Nam” trong ®ã «ng dµnh riªng tËp 2 nãi vÒ “Danh t-íng khëi nghÜa Lam S¬n” ®­îc Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ph¸t hµnh n¨m 2000.

Trong c«ng tr×nh nghiªn cøu nµy t¸c gi¶ cã ®Ò cËp tíi danh t-íng Lª Lai.