Đặt vấn đề Cùng với quá trình thực hiện chính sách đổi mới vào cuối những năm 80, sức sản xuất ở khu vực nông nghiệp và nông thôn được giải phóng, sản lượng và cơ cấu các sản phẩm nông nghiệp không ngừng được tăng lên và mở rộng. Vấn đề tiêu thụ các sản phẩm nông nghiệp đang trở thành chủ để đáng quan tâm đối với Chính phủ và các cấp lãnh đạo địa phương nhằm giảm sức ép do tăng cung các mặt hàng nông sản và duy trì sự phát triển ổn định tại các vùng. Điều này không chỉ có vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế đất nước, mà còn có ý nghĩa chính trị và xã hội sâu sắc. Vì vậy, trong nhiều năm gần đây, Chính phủ đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.
Trong đó, việc đầu tư phát triển chợ nói chung và chợ đầu mối nói riêng được xem là cơ sở quan trọng để thúc đẩy và mở rộng tiêu thụ nông sản (Đỗ Kim Chi và cộng sự, 2006) Khi đất nước càng phát triển, nhu cầu của đời sống con người ngày càng tăng lên thì những khu trung tâm thương mại cũng ngày càng nhiều, tuy nhiên đối với người Việt Nam thì “chợ” vẫn luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống của nhân dân. Chợ là một trong những thành phần có vai trò quan trọng trong hệ thống thương mại và dịch vụ của đô thị, đóng góp một phần đáng kể nguồn thu cho ngân sách nhà nước, góp phần giải quyết nhu cầu việc làm của hàng ngàn người trong và ngoài đô thị. Chính vì thế nhiều người lao động nông nghiệp từ các tỉnh thành lân cận với đời sống khó khăn, trình độ học vấn thấp, không có trình độ chuyên môn, nên không thể có nhiều loại hình kinh tế nào tại các khu đô thị đáp ứng nhu cầu của họ. Chính vì vậy, việc họ lựa chọn tham gia vào bộ phận “kinh tế chợ đầu mối” một bộ phận của khu vực kinh tế phi chính thức có thể nói là giải quyết tốt tình trạng thiếu việc làm, thu nhập bấp bênh, góp phần đáng kể vào đời sống của những người kinh doanh nó cũng như góp phần 2 vào phát triển xã hội.
Nghiên cứu của tổng cục Thống kê và Viện Nghiên cứu phát triển công bố tại hội thảo quốc tế về khu vực phi chính thức và việc làm phi chính thức chỉ ra rằng khu vực kinh tế phi chính thức đã thu hút 11 triệu lao động trong tổng số 46 triệu lao động và ước tính đóng góp 20% GDP (Trần Minh Đức, 2011). Điều này nói lên tầm quan trọng của kinh tế phi chính thức nói chung và kinh doanh buôn bán tại chợ đầu mối nói riêng nói riêng. Qua đó, những năm gần đây, số lượng chợ trong cả nước có xu hướng tăng lên. Nhiều chợ đầu mối được đầu tư xây dựng rất tốn kém nhưng lại chưa phát huy được vai trò tròn việc thu hút, tập trung nguồn hàng và mở rộng phạm vi tiêu thụ cho các sản phẩm nông (Vũ Viết Tuỵ, 2017).Theo báo cáo của Vụ thị trường trong nước, đến hết năm 2017, cả nước có 8.539 chợ, trong đó có 83 chợ đầu mối, chiếm 0,97% tổng số chợ của cả nước (Trần Tuấn Anh, 2018).
Hiện nay, nguồn thực phẩm tại các chợ đầu mối khá đa dạng, từ rau, củ, quả cho đến thịt, tôm, cá và cả các thực phẩm khô. Song song với sự phát triển của mô hình bán lẻ hiện đại, chợ đầu mối hiện vẫn là kênh tiêu thụ hiệu quả, kết nối sản xuất với phân phối và tiêu dùng và góp phần nâng cao năng lực kinh doanh của các nhà bán buôn, bán lẻ. Đây chính là thành phần kinh tế mang lại nguồn sống chủ yếu cho đa số bộ phận người dân không có trình độ còn khó khăn trong đời sống sinh hoạt, góp phần nâng cao kinh tế hộ gia đình. Để nâng cao chất lượng đời sống chi tiêu trang trải thường ngày của những người kinh doanh thì họ phụ thuộc nhiều vào hoạt động buôn bán đang thực hiện.
Dù các hoạt động buôn bán đã trở lại bình thường và dần ổn định hơn trước nhiều nhưng để duy trì và phát triển, bên cạnh đó với cơn “bão giá” đời sống tiểu thương tại đây phải đối mặt không ít những khó khăn. Thu nhập giảm hơn trước nhưng các công việc sinh hoạt hàng ngày ăn uống, sinh hoạt, học hành của con cái vẫn diễn ra, chưa kể hàng hoá buôn bán gì cũng tăng giá và áp lực bởi khoản phí thuê mặt bằng, phí thuế. Ngoài ra phải kể đến việc tích kiệm trong đời sống của người dân kinh doanh từ những nơi khác đến để có phần dư tiền gửi về quê. Và để duy trì kinh doanh tại chợ đầu mối luôn cần có một sức khoẻ 3 tốt và dẻo dai, vậy việc tham gia của người dân kinh doanh trong việc thăm khám và chăm sóc cho bản thân về tinh thần đã có sự cải thiện và thay đổi gì hay chưa? Chính vì vậy mà đời sống vật chất và đời sống tinh thần của các tiểu thương kinh doanh tại chợ đầu mối ngày càng cần quan tâm và chú trọng.
Chợ đầu mối Long Biên - một trong những chợ đầu mối lớn nhất Hà Nội được xây dựng và đi vào hoạt động năm 1992. Vì là thách thức lớn về nhiều mặt trong đó có cơ sở hạ tầng đô thị, công tác quản lý và đặc biệt phải kể đến đời sống của những người kinh doanh tại chợ còn nhiều vấn đề bất cập, với tình trạng kinh doanh buôn bán tràn lan của người dân từ các nơi đổ về như hiện nay, cuộc sống và bản thân họ đã thay đổi như thế nào khi bắt đầu lựa chọn kinh doanh buôn bán tại nơi này? Chính vì vậy mà nghiên cứu này được thực hiện để nhằm làm rõ thực trạng đời sống của những người dân kinh doanh tại chợ đầu mối cả về vật chất và tinh thần. Nhận thức được tính cấp thiết của vấn đề và xuất phát từ những lý do trên em thực hiện nghiên cứu đề tài làm khóa luận tốt nghiệp: “Thực trạng đời sống của người dân kinh doanh tại Chợ đầu mối Long Biên, Thành phố Hà Nội. Mục tiêu nghiên cứu 1.
Mục tiêu chung Tìm hiểu thực trạng đời sống của người dân kinh doanh tại chợ đầu mối Long Biên. Mục tiêu cụ thể. - Tìm hiểu đặc điểm nhân khẩu – xã hội của người dân kinh doanh và thực trạng kinh doanh tại chợ Long Biên. - Tìm hiểu đời sống vật chất của người dân kinh doanh tại chợ Long Biên.
- Tìm hiểu đời sống tinh thần của người dân kinh doanh tại chợ Long Biên. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu - Đề tài tập trung nghiên cứu đời sống của người dân kinh doanh ở khu vực chợ Long Biên – Hà Nội. Khách thể nghiên cứu - Những chủ cửa hàng đang hoạt động có thời gian kinh doanh tại chợ Long Biên – Hà Nội từ 1- <5 năm và từ 5 năm trở lên.
Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại chợ Long Biên – Hà Nội. - Phạm vi thời gian: thời gian nghiên cứu từ tháng 1/2022-6/2022, và thời gian kinh doanh của người dân từ 1- <5 năm và từ 5 năm trở lên. - Phạm vi nội dung: Trong nhiều hướng nghiên cứu về thực trạng kinh doanh buôn bán tại chợ đầu mối, tác giả thường quan tâm chủ yếu tới đời sống của những người dân kinh doanh. Đời sống lại là một chủ đề rộng, thường được nghiên cứu ở 2 góc độ: vật chất và tinh thần nên trong đề tài này được tập trung khai thác đời sống vật chất (gồm: thu nhập, chi tiêu và tiện nghi sinh hoạt) và đời sống tinh thần (gồm: giải trí và hoạt động cộng đồng) của những người kinh doanh tại chợ đầu mối Long Biên.
5 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Các lý thuyết nền cho đề tài nghiên cứu 2. Lý thuyết nhu cầu của Abraham Maslow Nhu cầu là đòi hỏi, mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển. Tùy theo trình độ nhận thức, môi trường sống, những đặc điểm tâm sinh lý, mỗi người có những nhu cầu khác nhau.
Nhu cầu của con người là vô hạn, khi nhu cầu này thoả mãn thì nhu cầu khác lại xuất hiện. Nhu cầu với tư cách là một hiện tượng tâm lý xã hội của con người, nó chi phối một cách mãnh liệt đến đời sống tâm lý nói chung và đến hành vi của con người nói riêng (Nguyễn Thị Anh Thư, 2020) Maslow đã đưa ra 5 mức độ nhu cầu cơ bản của con người: - Nhu cầu sinh lý: bao gồm các nhu cầu cơ bản của con người như ăn, uống, ngủ, nghỉ đây là những nhu cầu cơ bản nhất và mạnh nhất của con người. - Nhu cầu an toàn: thể hiện trong cả thể chất lẫn tinh thần. Con người cần có một môi trường sống an toàn, sức khỏe để bảo đảm sự tồn tại của họ.
- Nhu cầu về xã hội: nhu cầu này còn được gọi là nhu cầu về tình cảm, tình thương. Sau khi nhu cầu sinh lý và nhu cầu an toàn được thỏa mãn. - Nhu cầu được tôn trọng: nhu cầu được người khác quý mến, nể trọng thông qua các thành quả của bản thân. - Nhu cầu thể hiện mình: Maslow xem đây là nhu cầu cao nhất trong cách phân cấp về nhu cầu của ông.
Đó là sự mong muốn để đạt tới, làm cho tiềm năng của một cá nhân đạt tới mức độ tối đa và hoàn thành được mục tiêu nào đó. (Bùi Thị Lan, 2016) Trong đề tài nghiên cứu này, lý thuyết nhu cầu của Maslow được áp dụng nhằm đánh giá phân tích những nhu cầu của những người dân mong muốn khi tham gia vào kinh doanh từ đó làm rõ thực trạng đời sống vật chất và tinh thần của người dân làm việc hoạt động tại chợ đầu mối. Giúp lý giải đời sống vật chất và tinh thần như một yếu tố thoả mãn các nhu cầu của cá nhân được xã hội chấp 6 nhận. Đồng thời định nghĩa được những yếu tố thuận lợi và khó khăn trong cuộc sống của những người dân kinh doanh tại chợ đầu mối hiện nay.
Như vậy, nhu cầu của những người dân kinh doanh tại chợ đầu mối Long Biên khá phong phú. Ở từng thời điểm, nhu cầu này có thể trội hơn, mang tính cấp bách hơn nhu cầu kia. Nhưng nhìn chung người dân kinh doanh tại chợ có ba nhu cầu nổi trội ở họ là nhu cầu về thu nhập, nhu cầu làm việc và nhu cầu nhận thức.