Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LIÊM CHÍNH TƢ PHÁP VÀ SỰ ĐỘC LẬP CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG TƢ PHÁP 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LIÊM CHÍNH TƢ PHÁP VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC ĐẢM BẢO LIÊM CHÍNH TƢ PHÁP 1. Khái niệm, đặc điểm và nội dung của liêm chính tƣ pháp 1. Khái niệm liêm chính Thuật ngữ “liêm chính” đƣợc hiểu dựa trên ý nghĩa của hai phạm trù “liêm”, “chính”.
Hiểu theo nghĩa của từ vựng thì “liêm” là trong sạch, “chính” là ngay thẳng [21]. Theo quan niệm của Tổ chức minh bạch quốc tế (TI) “liêm chính” đƣợc hiểu là “các hành vi và hành động phù hợp với các nguyên tắc và tiêu chuẩn về đạo đức được các cá nhân, tổ chức chấp nhận, tạo ra rào cản đối với tham nhũng”. Trong bài “ Cần, kiệm, liêm, chính” đƣợc Chủ tịch Hồ Chí Minh viết vào năm 1949 đã đƣa ra quan niệm dễ hiểu nhất về vấn đề này, Ngƣời viết liêm là trong sạch, không tham lam. Ngày xƣa trong chế độ phong kiến những ngƣời làm quan không đƣợc đục khoét của dân gọi là liêm “chính có nghĩa là không tà, nghĩa là thẳng thắn, đúng đắn.
Điều gì không thẳng thắn, đứng đắn tức là tà” [25; tr. Nhƣ vậy, liêm chính ở đây đƣợc hiểu nhƣ một chuẩn mực đạo đức, một chuẩn mực cho hành vi của con ngƣời phù hợp với đòi hỏi của xã hội của loài ngƣời ở bất cứ giai đoạn phát triển nào. Liêm chính là đạo đức con ngƣời có quyền lực luôn thể hiện minh bạch và xử lý đúng pháp luật những mối quan hệ trong xã hội [20]. Ngoài ra cũng có thể tìm hiểu liêm chính thông qua nội dung một khái niệm đối trọng với nó, đó là tham nhũng.
Tham nhũng là lợi dụng quyền hành để gây phiền hà, khó khăn và lấy của dân, lạm dụng những quyền hành đƣợc giao phó vì lợi ích của cá nhân. Đối trọng với tham nhũng là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liêm chính nghĩa là làm những việc ích nƣớc, lợi dân trong phạm vi quyền hạn của mình. Khái niệm liêm chính tư pháp Tư pháp đƣợc xem xét ở nhiều khía cạnh và hiện nay có rất nhiều các quan điểm khác nhau về vấn đề này. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học “Tư pháp là việc xét xử các hành vi phạm pháp và các vụ kiện tụng trong nhân dân” [28].
Một quan điểm khác nhận định rằng: “tư pháp là một lĩnh vực quyền lực nhà nước, được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn. tính hợp pháp của các hành vi, các quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật” [13]. Có những học giả lại nhìn nhận tƣ pháp ở rất nhiều các khía cạnh khác nhau nhƣ: Về khía cạnh pháp lý, tƣ pháp đƣợc quan niệm nhƣ là một ý tƣởng cao đẹp về một nền công lý, giải quyết các tranh chấp trong xã hội đúng với pháp luật, hợp lẽ công bằng; các biểu hiện của một giá trị về lòng tin của nhân dân vào pháp luật. Về khía cạnh thể chế nhà nƣớc, tƣ pháp đƣợc sử dụng để chỉ một quyền lực trong ba quyền lực: quyền lập pháp, quyền hành pháp, quyền tƣ pháp.
Trong việc xác định ba quyền, quyền tƣ pháp đƣợc xem là đồng nghĩa với quyền xét xử, một hoạt động duy nhất chỉ do Tòa án thực hiện. Theo khía cạnh khoa học tổ chức, tƣ pháp đƣợc sử dụng để nói về tổ chức tƣ pháp, một tập hợp nhiều cơ quan, nhiều tổ chức, nhiều chức danh liên hệ đến công tác xét xử [2]. Dù đƣợc tiếp cận ở khía cạnh nào thì tất cả các quan điểm về tƣ pháp đều đồng nhất ở một điểm đó là nhân danh công lý thực hiện hoạt động xét xử và có thể hiểu tƣ pháp là một hoạt động nhân danh công lý của tòa án để giải quyết, xét xử các tranh chấp trong xã hội đúng với pháp luật, hợp lẽ công bằng [51]. Xét xử khách quan và đảm bảo công bằng thể hiện bản chất của tƣ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp nhằm bảo vệ các giá trị xã hội cao quý nhất.
Công bằng và công lý đồng nghĩa với khách quan và trong sạch, bởi vậy vấn đề trong sạch trong tƣ pháp là vô cùng quan trọng. Tất cả những điều này tựu chung lại trong khái niệm liêm chính tƣ pháp là thái độ tích cực của cán bộ , công chức ngành tư pháp , thực thi chính xác theo yêu cầ u của pháp luật , thể hiê ̣n tính trung thực và tư cách đạo đức trong quá trình thực hiện các hoạt động tư pháp nhằ m mang lại lợi ích cho nhân dân. Liêm chính tƣ pháp chính là một nền tƣ pháp trong sạch, minh bạch và tiến tới loại bỏ tham nhũng, đòi hỏi một loạt những thái độ tích cực của đội ngũ cán bộ ngành tƣ pháp, thực thi chính xác các yêu cầu của Pháp luật, nhằm tăng cƣờng tính trung thực và tƣ cách đạo đức của các cán bộ tƣ pháp trong thừa hành công việc cùng với phƣơng pháp làm việc có hiệu quả mang lại lợi ích cho xã hội. Liêm chính tƣ pháp không chỉ là một khái niệm mà còn là những đòi hỏi về phẩm chất một nền tƣ pháp nhằm thực hiện tốt sứ mệnh duy trì, bảo vệ lẽ phải và công lý của mình đáp ứng đƣợc yêu cầu của xã hội và mục tiêu cải cách tƣ pháp đƣợc đƣa ra tại Nghị quyết số 49- NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị về chiến lƣợc cải cách tƣ pháp đến năm 2020.
Đặc điểm của liêm chính tư pháp Thứ nhất, tính công bằng, nghiêm minh của tư pháp: Vai trò của tƣ pháp là bảo vệ công lý hay chính là bảo vệ sự công bằng, bình đẳng. Khi nói đến liêm chính tƣ pháp tức là ta nói đến một nền tƣ pháp vì lẽ công bằng, không thiên lệch, hết mực công tâm không vì lợi ích của bất cứ bên nào, một nền tƣ pháp chỉ dựa vào pháp luật để xét xử một cách khách quan mang lại sự công bằng tối đa nhất cho mỗi con ngƣời. Dựa trên pháp luật hiện hành, tƣ pháp thực hiện quyền xét xử và áp dụng những biện pháp xử phạt tƣơng ứng đối với những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật, hoặc đƣa ra những phán quyết buộc mỗi bên phải bồi thƣờng thiệt hại cho bên kia để đảm bảo lợi ích 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của các bên không bị xâm hại trái pháp luật. Việc tƣ pháp thực thi đúng vai trò của mình xét xử đúng ngƣời, đúng tội thể hiện tính nghiêm minh và bảo vệ đƣợc sự công bằng, đây chính là biểu hiện của việc “phụng công, thủ pháp, chí công, vô tƣ” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh thƣờng nhắc tới khi nói đến sự liêm chính, và ở đây cũng là đặc điểm nổi bật của liêm chính tƣ pháp.
Thứ hai, tính minh bạch của tư pháp: Hoạt động tƣ pháp tập trung ở xét xử để giải quyết các vụ việc phát sinh, mong muốn có đƣợc một phán quyết công bằng có giá trị cao trong việc bảo vệ công lý thì đòi hỏi hoạt động tƣ pháp phải thật rõ ràng, tƣờng minh, các quy trình phải cụ thể công khai, không che đậy để cán bộ tƣ pháp hay ngƣời dân đều có thể thực hiện và kiểm tra đƣợc. Tƣ pháp độc lập ở mức độ nào đó phụ thuộc vào sự minh bạch của nền tƣ pháp. Minh bạch là một trong những giá trị cốt lõi, cơ bản để có đƣợc một bản án trung thực, đúng pháp luật. Minh bạch là công khai về tài sản, về thông tin quy trình tƣ pháp, về quan hệ, chức trách phận sự của các cán bộ tƣ pháp.
Công khai minh bạch không chỉ là một phƣơng pháp nâng cao năng lực trình độ làm việc của thẩm phán mà còn là một biểu hiện của việc trong sạch trong hoạt động của mình. Để đảm bảo tƣ pháp liêm chính trong sạch và ngay thẳng thì quyền lực phải đƣợc kiểm soát và cách thức kiểm soát quyền lực phòng, chống tham nhũng chính là tiến hành minh bạch và công khai. Thứ ba, tính trách nhiệm: Liêm chính tƣ pháp thể hiện một đội ngũ cán bộ tƣ pháp đặc biệt là các thẩm phán sử dụng đúng thẩm quyền của mình bằng năng lực và trách nhiệm nghề nghiệp của mình để giải quyết vụ việc nhằm bảo vệ công lý và xã hội. Tính chất khó khăn của hoạt động tƣ pháp là yêu cầu hoạt động đó phải đạt tới độ chính xác cao nhất nên để có đƣợc một phán quyết đúng đắn thì các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền tƣ pháp phải nâng cao tinh thần trách nhiệm của mình chống lại các tác động và ảnh hƣởng xấu từ bên ngoài.
Trách nhiệm ở đây không những đƣợc hiểu là thái độ tích cực của mỗi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời cán bộ tƣ pháp trong việc thực hiện bổn phận, nghĩa vụ của mình mà còn thể hiện các giá trị đạo đức trong hoạt động của họ nhằm bảo vệ công lý trong đó có giá trị về mặt liêm chính. Nói một thẩm phán có trách nhiệm có nghĩa là thẩm phán đó ý thức đƣợc công việc của mình làm, dám chịu trách nhiệm về các hành vi của mình và điều quan trọng là tự giác thực hiện công việc đƣợc giao theo đúng lƣơng tâm. Ngƣời thẩm phán thực hiện trách nhiệm nghề nghiệp thể hiện sự tận tụy trong công việc, sự chu đáo, cẩn trọng khi thực hiện hành vi tố tụng, họ ý thức đƣợc rằng hành vi của mình không chỉ liên quan đến một ngƣời, một tổ chức mà còn có thể liên quan đến nhiều ngƣời, nhiều gia đình, nhiều tổ chức trong xã hội. Tính trách nhiệm trong nghề tƣ pháp tăng ý thức, thái độ công bằng trong hoạt động của các cán bộ tƣ pháp, từ đó đƣa ra các quyết định công bằng, liêm chính vì lợi ích của cộng đồng.
Thứ tư, tính khách quan và trung thực: Không một ngành nào cần khách quan và trung thực hơn tƣ pháp, bởi xét xử là sứ mệnh của tƣ pháp, và để có một bản án đúng pháp luật thì điều đầu tiên cần đến đó là sự khách quan và trung thực của các thẩm phán. Bởi vậy đây là một đặc điểm cốt lõi của liêm chính tƣ pháp.