Luận Án Tiến Sĩ Về Doanh Nghiệp Xã Hội Tại Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp

Luận án tiến sĩ pháp luật về doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn trong lĩnh vực này.

• Tác giả: Phùng Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Doanh Nghiệp Xã Hội Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Doanh Nghiệp Xã Hội Ở Việt Nam Khái Niệm Và Đặc Điểm

Doanh nghiệp xã hội (DNXH) là một mô hình kinh doanh đặc biệt, được hình thành nhằm giải quyết các vấn đề xã hội. Tại Việt Nam, DNXH đã bắt đầu xuất hiện từ những năm 1990, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc nhận thức và phát triển. Mô hình này không chỉ tạo ra lợi nhuận mà còn hướng tới mục tiêu xã hội, như tạo việc làm cho người khuyết tật hay hỗ trợ cộng đồng nghèo. DNXH có ba đặc điểm chính: mục tiêu xã hội, hoạt động kinh doanh và tái phân bổ lợi nhuận cho cộng đồng.

1.1. Khái Niệm Doanh Nghiệp Xã Hội Định Nghĩa Và Vai Trò

Khái niệm DNXH được hiểu là những doanh nghiệp hoạt động không vì lợi nhuận tối đa mà nhằm giải quyết các vấn đề xã hội. Vai trò của DNXH trong nền kinh tế thị trường ngày càng được công nhận, đặc biệt trong việc tạo ra việc làm và cải thiện đời sống cho cộng đồng.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Doanh Nghiệp Xã Hội Tại Việt Nam

DNXH tại Việt Nam có những đặc điểm nổi bật như: hoạt động vì lợi ích cộng đồng, sử dụng các phương thức kinh doanh để đạt được mục tiêu xã hội, và tái đầu tư lợi nhuận vào các hoạt động xã hội. Điều này giúp DNXH trở thành một phần quan trọng trong việc phát triển bền vững.

II. Thực Trạng Doanh Nghiệp Xã Hội Ở Việt Nam Những Thách Thức Hiện Tại

Mặc dù DNXH đã có những bước phát triển, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Nhận thức của xã hội về DNXH còn hạn chế, dẫn đến việc thiếu sự hỗ trợ từ chính sách. Ngoài ra, việc tiếp cận nguồn vốn và các cơ hội hợp tác cũng gặp nhiều khó khăn. Các DNXH thường phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp thương mại truyền thống.

2.1. Nhận Thức Của Xã Hội Về Doanh Nghiệp Xã Hội

Nhận thức của xã hội về DNXH còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc thiếu sự hỗ trợ từ cộng đồng và chính phủ. Nhiều người vẫn chưa hiểu rõ về vai trò và lợi ích của DNXH trong việc giải quyết các vấn đề xã hội.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Nguồn Vốn

Nhiều DNXH gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn vay từ ngân hàng và các tổ chức tài chính. Điều này ảnh hưởng đến khả năng mở rộng và phát triển của họ. Các chính sách hỗ trợ tài chính cho DNXH vẫn còn thiếu và chưa đồng bộ.

III. Giải Pháp Phát Triển Doanh Nghiệp Xã Hội Ở Việt Nam Hướng Đi Mới

Để phát triển DNXH, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Cần tăng cường nhận thức về DNXH trong cộng đồng, đồng thời xây dựng các chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho DNXH. Việc kết nối giữa DNXH và các tổ chức, doanh nghiệp khác cũng rất quan trọng để tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ lẫn nhau.

3.1. Tăng Cường Nhận Thức Về Doanh Nghiệp Xã Hội

Cần có các chương trình tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về DNXH. Việc này không chỉ giúp tăng cường sự ủng hộ mà còn khuyến khích các cá nhân tham gia vào các hoạt động của DNXH.

3.2. Xây Dựng Chính Sách Hỗ Trợ Tài Chính Cho DNXH

Chính phủ cần xây dựng các chính sách hỗ trợ tài chính cho DNXH, bao gồm các quỹ đầu tư, tín dụng ưu đãi và các chương trình hỗ trợ khác. Điều này sẽ giúp DNXH có thêm nguồn lực để phát triển và mở rộng hoạt động.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Doanh Nghiệp Xã Hội Ở Việt Nam Kết Quả Đạt Được

Nhiều DNXH đã đạt được những kết quả tích cực trong việc giải quyết các vấn đề xã hội. Các mô hình DNXH như Nhà hàng KOTO hay Mai Handicrafts đã tạo ra hàng ngàn việc làm cho người khuyết tật và người có hoàn cảnh khó khăn. Những kết quả này không chỉ giúp cải thiện đời sống cho nhiều người mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

4.1. Các Mô Hình Doanh Nghiệp Xã Hội Thành Công

Nhà hàng KOTO và Mai Handicrafts là những ví dụ điển hình về DNXH thành công tại Việt Nam. Những mô hình này không chỉ tạo ra việc làm mà còn nâng cao nhận thức về trách nhiệm xã hội trong cộng đồng.

4.2. Tác Động Của Doanh Nghiệp Xã Hội Đến Cộng Đồng

DNXH đã có tác động tích cực đến cộng đồng, giúp cải thiện đời sống cho nhiều người. Các hoạt động của DNXH không chỉ tạo ra việc làm mà còn góp phần vào việc nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững.

V. Kết Luận Tương Lai Của Doanh Nghiệp Xã Hội Ở Việt Nam

Tương lai của DNXH ở Việt Nam phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm chính sách hỗ trợ từ chính phủ, nhận thức của cộng đồng và khả năng kết nối giữa các DNXH. Với những giải pháp đúng đắn, DNXH có thể trở thành một phần quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội bền vững tại Việt Nam.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Doanh Nghiệp Xã Hội

DNXH có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai, đặc biệt khi nhận thức của xã hội ngày càng được nâng cao. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của DNXH.

5.2. Vai Trò Của Chính Phủ Trong Việc Phát Triển DNXH

Chính phủ cần có những chính sách cụ thể để hỗ trợ DNXH, từ việc tạo điều kiện về pháp lý đến việc cung cấp nguồn vốn và hỗ trợ kỹ thuật. Điều này sẽ giúp DNXH phát triển bền vững và đóng góp tích cực vào sự phát triển của xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHÙNG THỊ YẾN PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội, 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHÙNG THỊ YẾN PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Ngành: Luật kinh tế Mã số: 9 38 01 07 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS BÙI NGUYÊN KHÁNH Hà Nội, 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu, trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, chính xác và đã được công bố. Những kết luận khoa học của luận án là mới và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào. Nghiên cứu sinh Phùng Thị Yến i LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin bày tỏ lời cám ơn sâu sắc nhất, chân thành nhất tới PGS, TS Bùi Nguyên Khánh, một nhà khoa học nhiệt huyết đã tận tình hướng dẫn tôi nghiên cứu, học tập, và động viên khích lệ tôi hoàn thành luận án tiến sỹ này. Tôi xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Ngoại Thương, Khoa Luật đã luôn tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án. Tôi vô cùng biết ơn những người thân trong gia đình, những đồng nghiệp, bạn bè luôn khuyến khích, động viên, cảm thông, chia sẻ cả về thời gian và các nguồn lực khác trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Nghiên cứu sinh Phùng Thị Yến ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU . 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT . Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án . Tình hình nghiên cứu liên quan đến khái niệm, đặc điểm, vai trò của Doanh nghiệp xã hội . Tình hình nghiên cứu về pháp luật về doanh nghiệp xã hội, hình thức pháp lý, nội dung quan hệ pháp luật doanh nghiệp xã hội . Một số nghiên cứu khác có liên quan đến luận án: . Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án . Cơ sở lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu . Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu . 19 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 . 20 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÀ PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI . Tổng quan về doanh nghiệp xã hội . Quan niệm về doanh nghiệp xã hội . Chức năng, đặc điểm và vai trò của doanh nghiệp xã hội . Các loại hình tổ chức của doanh nghiệp xã hội . Nhu cầu phát triển của doanh nghiệp xã hội trong nền kinh tế thị trường . Pháp luật về Doanh nghiệp xã hội . Sự cần thiết phải điều chỉnh pháp luật về doanh nghiệp xã hội . Khái niệm pháp luật về doanh nghiệp xã hội . Nội dung pháp luật về Doanh nghiệp xã hội . 60 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 . 71 iii Chƣơng 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY .1 Thực trạng pháp luật về doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay . Về khái niệm doanh nghiệp xã hội . Về thành lập doanh nghiệp xã hội . Các vấn đề pháp lý về hoạt động của doanh nghiệp xã hội . Các vấn đề về giải thể và tổ chức lại doanh nghiệp xã hội . Thực tiễn thi hành pháp luật về doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay . Tổng quan doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay. Thực tiễn thi hành pháp luật về doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam . 119 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 . 124 Chƣơng 4: PHƢƠNG HƢỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI Ở VIỆT NAM . Phƣơng hƣớng hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay . Giải pháp hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện nay . Nhóm giải pháp về hoàn thiện pháp luật về Doanh nghiệp xã hội . Nhóm giải pháp về nâng cao chất lượng thực thi . 145 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 . 152 DANH MỤC CÁC C NG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƢ C C NG . 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO . 166 iv DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Công ty Cổ phần CTCP Công ty Trách nhiệm hữu hạn CTTNHH Doanh nghiệp DN Doanh nghiệp xã hội DNXH Doanh nhân xã hội DNhXH Hợp tác xã HTX Luật Doanh nghiệp LDN Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp TNXHCDN Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng CSIP (tên Tiếng Anh là: Centre for Social Innitiatives Promotion) v DANH MỤC ẢNG – IỂU – SƠ ĐỒ Bảng 3. Số lượng DNXH ở Việt Nam từ 2015-2018.2: Số lượng các DNXH có cụm từ “xã hội” trong tên riêng . Các loại hình pháp lý của DNXH ở Việt Nam .4: Địa bàn hoạt động của các DNXH ở Việt Nam.5: Lĩnh vực hoạt động của các DNXH .6: Quy mô vốn chủ sở hữu của các DNXH năm 2019 .7: Cơ cấu nguồn vốn vay và tài trợ của các DNXH ở Việt Nam . Tình hình kinh doanh của các DNXH ở Việt Nam .9: Số lượng việc làm trong các DNXH ở Việt Nam giai đoạn 2015-2019 .1 Các khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn vay của DNXH .2: Các mục tiêu xã hội mà DNXH ở Việt Nam hướng tới .3: Tỷ lệ các DNXH nhận hỗ trợ từ các chương trình hỗ trợ DNXH . Vị trí của DNXH đối với tổ chức lai và doanh nghiệp thương mại theo cách định nghĩa của Ofer Eldar. Quan hệ pháp luật DNXH [120] .60 vi MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Cùng với phong trào bảo vệ người tiêu dùng, DNXH là một trong loại hình doanh nghiệp đặc biệt được hình thành từ những năm 60 của thế kỷ trước. Mặc dù vậy, DNXH vẫn tiếp tục đặt ra những thách thức về nhận thức, về vai trò của nó trong nền kinh tế thị trường cũng như các giải pháp thúc đẩy sự phát triển của nó trong xã hội hiện đại. Tuy còn có sự khác biệt trong pháp luật của mỗi quốc gia, song từ phương diện pháp lý, DNXH được tiếp cận là loại hình doanh nghiệp được hình thành từ các sáng kiến xã hội, trên nền tảng nhu cầu giải quyết một vấn đề xã hội cụ thể của cộng đồng, được dẫn dắt bởi tinh thần doanh nhân của những người sáng lập. Tính tự phát, năng động đặc thù này khiến cho nhận thức của xã hội luôn bị bỏ lại rất xa so với thực tiễn sinh động của mô hình doanh nghiệp xã hội. Từ phương diện mục tiêu, DNXH được hiểu đơn giản hơn là những doanh nghiệp hoạt động không vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, được hình thành để giải quyết một vấn đề xã hội nào đó mà doanh nghiệp đó theo đuổi, phần lớn lợi nhuận thu được dùng để phục vụ các mục tiêu xã hội và môi trường. Thực tiễn phong phú của các DNXH cũng làm cho các quan điểm về khái niệm về doanh nghiệp xã hội rất đa dạng, nhiều chiều. Tuy nhiên, dù ở cách tiếp cận nào thì DNXH cũng mang ba đặc điểm then chốt đó là: Có mục tiêu, sứ mệnh xã hội được đặt lên hàng đầu, ngay từ khi thành lập; sử dụng các hoạt động kinh doanh, cạnh tranh bình đẳng như một phương tiện để đạt mục tiêu xã hội đó; Tái phân bổ phần lớn lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh trở lại cho tổ chức, cộng đồng và mục tiêu xã hội. DNXH là một hiện tượng mới trong môi trường kinh doanh ở Việt Nam. Trong giai đoạn trước đổi mới, Việt Nam cũng đã có một số mô hình có thể được coi là các DNXH, đó là các Hợp tác xã tạo việc làm cho người khuyết tật. Sau năm 1986, đường lối đổi mới và chính sách mở cửa của Nhà nước đã thực sự tạo điều kiện phát triển mạnh mẽ các doanh nghiệp thuộc nhiều thành phần kinh tế, các tổ chức từ thiện, phát triển cộng đồng trong và ngoài nước. Từ giữa những năm 1990, một số DNXH thực thụ đã bắt đầu xuất hiện như trường Hoa Sữa, Nhà hàng KOTO tại Hà Nội, Mai Handicrafts tại thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, nhận thức xã hội vẫn in đậm sự tách bạch giữa hai loại hình doanh nghiệp vì lợi nhuận và các tổ chức không vì lợi nhuận, do đó, các DNXH chỉ mới phát triển ở mức độ đơn lẻ, quy mô hạn chế. Từ năm 2010, Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình thấp, dòng vốn tài trợ có xu hướng giảm, không ít tổ chức phi lợi nhuận đã chuyển đổi thành DNXH để tìm 1 hướng đi mới cho mình. Mặc dù ở thời điểm sau khi Luật Doanh nghiệp Việt Nam mới được ban hành, chính thức được thông qua ngày 26 tháng 11 năm 2014, trên cả nước đã có ít nhất 200 tổ chức [55] được cho là đang hoạt động đúng theo mô hình DNXH1 và một trong các DNXH điển hình và tiên phong được biết đến rộng rãi là Nhà hàng KOTO được thành lập ở Hà Nội từ năm 1999. Rõ ràng, nhiều tổ chức được thành lập và hoạt động mà không biết bản thân mình là một DNXH, do đó số lượng DNXH thực tế ở nước ta còn có thể lớn hơn rất nhiều con số trên. Bên cạnh đó, trước khi Luật doanh nghiệp 2014 chính thức được thông qua, Việt Nam chưa có một văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh các hoạt động của DNXH cũng như chưa có một loại hình doanh nghiệp hay một địa vị pháp lý dành riêng cho DNXH. Các loại hình tổ chức pháp lý của DNXH đến thời điểm hiện nay chia làm hai nhóm chính là Doanh nghiệp hoạt động theo Luật doanh nghiệp; và Tổ chức xã hội (NGO) hoạt động theo một số văn bản dưới luật điều chỉnh các loại hình tổ chức tự nguyện của nhân dân, các hội, các quỹ từ thiện, quỹ xã hội, các tổ chức khoa học công nghệ [21]. Vì thế, việc lựa chọn đi theo một khung khổ pháp lý nhất định là Doanh nghiệp hoặc tổ chức NGO cho một thực thể tổ chức mang đặc tính hỗn hợp của DNXH gây nên nhiều trở ngại trong quá trình thành lập, vận hành và phát triển của các DNXH. Thực tế, ở Việt Nam, Nhà nước vẫn chưa đủ nguồn lực để giải quyết tất cả những vấn đề xã hội. Báo cáo của Ngân hàng thế giới năm 2012 cho thấy, Việt Nam đã đạt tiến độ đáng kể trong lĩnh vực xóa đói giảm nghèo. Tỷ lệ đói nghèo giảm từ 60% xuống còn 20,7% trong vòng 20 năm [42]. Tuy nhiên, với tỷ lệ 20,7% dân số đói nghèo vẫn là một con số cao.