Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong tiến trình đổi mới kinh tế từ Đại hội Đảng lần thứ VI (1986) và triển khai Cương lĩnh xây dựng đất nước (1991), thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam từng bước được củng cố. Đại hội XIII của Đảng tiếp tục khẳng định định hướng phát triển khu vực doanh nghiệp trở thành lực lượng nòng cốt của nền kinh tế. Đăng ký thành lập doanh nghiệp là thủ tục pháp lý có ý nghĩa xác lập tư cách chủ thể và tính hợp pháp cho các tổ chức kinh tế gia nhập thị trường. Thực tiễn sau đại dịch Covid-19 cho thấy nhu cầu khởi sự kinh doanh gia tăng; theo số liệu từ Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, số lượng doanh nghiệp thành lập mới trong 3 tháng đầu năm 2022 lần lượt đạt 13.004 doanh nghiệp (tháng 1), 7.284 doanh nghiệp (tháng 2) và 14.302 doanh nghiệp (tháng 3). Từ bối cảnh trên, đề tài khóa luận "Pháp luật về thành lập doanh nghiệp – Thực tiễn tư vấn tại Công ty TNHH tư vấn AZLAW" được thực hiện nhằm làm rõ các quy định pháp luật hiện hành và đánh giá việc áp dụng trong thực tiễn cung cấp dịch vụ pháp lý.
Mục tiêu nghiên cứu:
Làm rõ các vấn đề lý luận và quy định pháp luật thực định về đăng ký thành lập doanh nghiệp; phân tích thực tiễn thực hiện tư vấn tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW giai đoạn 2019–2022 nhằm chỉ ra những kết quả đạt được, vướng mắc phát sinh; từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng hoạt động tư vấn.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu hệ thống lý luận chung của pháp luật về đăng ký thành lập doanh nghiệp (khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, cơ sở ban hành, nội dung và các nguyên tắc cơ bản).
- Phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật về thành lập doanh nghiệp ở Việt Nam và thực tiễn thực hiện tư vấn tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW trên địa bàn thành phố Hà Nội.
- Đề xuất phương hướng, kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thành lập doanh nghiệp và các khuyến nghị đối với hoạt động tư vấn của Công ty TNHH Tư vấn AZLAW.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về đăng ký doanh nghiệp và thực tiễn áp dụng tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW.
- Phạm vi nội dung: Hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động đăng ký thành lập doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp qua các thời kỳ (trọng tâm là Luật Doanh nghiệp năm 2020), Luật Đầu tư và các văn bản pháp luật chuyên ngành có liên quan.
- Phạm vi không gian và thời gian: Thực tiễn thực hiện pháp luật đăng ký doanh nghiệp từ năm 2019 đến năm 2022 tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW trên địa bàn Hà Nội.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước Việt Nam về quyền tự do kinh doanh và quản lý doanh nghiệp:
- Cơ sở pháp lý trung tâm: Điều 33 Hiến pháp năm 2013; Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 (thay thế Luật Doanh nghiệp năm 2014); Nghị định số 01/2021/NĐ-CP ngày 04/01/2021 về đăng ký doanh nghiệp; Nghị định số 122/2020/NĐ-CP ngày 15/10/2020 về phối hợp, liên thông thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp, chi nhánh, văn phòng đại diện, khai trình việc sử dụng lao động, cấp mã số đơn vị tham gia bảo hiểm xã hội, đăng ký sử dụng hóa đơn; Thông tư số 01/2021/TT-BKHĐT ngày 16/03/2021 hướng dẫn về đăng ký doanh nghiệp; Nghị định số 130/2018/NĐ-CP hướng dẫn Luật Giao dịch điện tử về chữ ký số; Bộ luật Dân sự năm 2015; Luật Đầu tư năm 2020; Bộ luật Hình sự.
- Tổng quan nghiên cứu kế thừa:
- Nghiên cứu quốc tế: Báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2011) về đơn giản hóa thủ tục hành chính tại Việt Nam.
- Nghiên cứu trong nước: Báo cáo tổng kết thi hành Luật Doanh nghiệp của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2005); công trình “Tự do kinh doanh và vấn đề đảm bảo quyền con người tại Việt Nam” của Mai Hồng Quỳ (2012); bài viết của Hoàng Thanh Tuấn (2015) trên Cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia về điểm mới của Luật Doanh nghiệp 2014.
Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp phân tích – tổng hợp và phương pháp thống kê: Áp dụng trong Chương 1 và Chương 2 nhằm hệ thống hóa khái niệm, đặc điểm lý luận, tổng hợp số liệu doanh nghiệp gia nhập thị trường và số liệu hồ sơ tư vấn.
- Phương pháp luật học so sánh: Áp dụng trong Chương 2 để đối chiếu các quy định pháp luật giữa Luật Doanh nghiệp 2014 và Luật Doanh nghiệp 2020 về điều kiện thành lập, thủ tục con dấu, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp.
- Phương pháp hệ thống liên ngành: Xem xét tác động qua lại giữa quy định pháp luật và các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội, công nghệ thông tin.
- Phương pháp dự báo khoa học: Áp dụng trong Chương 3 để xây dựng hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách.
- Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, các văn bản quy phạm pháp luật, giáo trình, công trình khoa học đã công bố; dữ liệu thực tế thu thập từ hồ sơ, báo cáo hoạt động giai đoạn 2019–2022 tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Những vấn đề lý luận chung của pháp luật về thành lập doanh nghiệp
Chương 1 làm rõ nguồn gốc thuật ngữ "doanh nghiệp" xuất hiện từ Sắc lệnh số 104/SL ngày 01/01/1948, trải qua các giai đoạn Luật Công ty 1990, Luật Doanh nghiệp 1999, 2005, 2014 và hiện nay là Khoản 10 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020. Tác giả phân tích 3 đặc điểm cơ bản của doanh nghiệp (tính hợp pháp; tư cách thực thể pháp lý có tên riêng, tài sản, trụ sở; chức năng chính là kinh doanh) và các tiêu chí phân loại tổ chức kinh tế (theo hình thức pháp lý, chế độ trách nhiệm vô hạn/hữu hạn, tư cách pháp nhân).
Về bản chất thành lập doanh nghiệp, văn bản tiếp cận dưới hai góc độ: kinh tế (chuẩn bị vốn, cơ sở vật chất, công nghệ, nhân sự) và pháp lý (thủ tục hành chính tại cơ quan có thẩm quyền để khai sinh thực thể). Ý nghĩa của thủ tục này được luận giải toàn diện trên 3 bình diện:
- Đối với Nhà nước: Là công cụ quản lý hành chính, nắm bắt thông tin chủ thể, điều tiết và định hướng phát triển kinh tế vĩ mô.
- Đối với chủ thể thành lập: Xác lập quyền sở hữu tên doanh nghiệp, mã số doanh nghiệp, tài khoản ngân hàng riêng biệt, bảo đảm sự tách bạch tài sản và giao dịch.
- Đối với xã hội: Phát huy nguồn lực đầu tư, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng.
Chương này cũng xác định 3 nguyên tắc nền tảng của pháp luật thành lập doanh nghiệp: đảm bảo quyền tự do kinh doanh (Điều 33 Hiến pháp 2013); đảm bảo quyền bình đẳng giữa các chủ thể; đảm bảo tính công khai, minh bạch. Ngoài ra, tác giả phân tích các nguyên tắc vận hành thủ tục như: người thành lập tự kê khai và tự chịu trách nhiệm về tính trung thực, chính xác; cơ quan đăng ký kinh doanh chịu trách nhiệm về tính hợp lệ của hồ sơ mà không chịu trách nhiệm về các vi phạm trước/sau đăng ký của doanh nghiệp và không giải quyết tranh chấp nội bộ.
Chương 2: Thực trạng pháp luật về thành lập doanh nghiệp và thực tiễn áp dụng tại Công ty TNHH tư vấn AZLAW
Chương 2 phân tích các nhân tố tác động đến pháp luật thành lập doanh nghiệp bao gồm: sự bảo đảm quyền tự do kinh doanh, môi trường chính trị ổn định, chính sách kinh tế vĩ mô, các chuẩn mực văn hóa – đạo đức kinh doanh, và hạ tầng công nghệ thông tin trong triển khai đăng ký trực tuyến.
Nội dung trọng tâm của chương đi sâu rà soát quy định thực định theo Luật Doanh nghiệp 2020:
- Chủ thể có quyền thành lập: Khoản 1 Điều 17 ghi nhận quyền của mọi tổ chức, cá nhân; đồng thời Khoản 2 Điều 17 liệt kê chi tiết các nhóm đối tượng bị cấm (cơ quan nhà nước/lực lượng vũ trang dùng tài sản công thu lợi riêng; cán bộ, công chức, viên chức; sĩ quan, quân nhân, công nhân công an; cán bộ quản lý doanh nghiệp nhà nước; người chưa thành niên, người bị mất/hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức; người đang chấp hành án phạt tù, bị truy cứu trách nhiệm hình sự; pháp nhân thương mại bị cấm kinh doanh). Quy định hạn chế cá nhân chỉ được lập 1 doanh nghiệp tư nhân/1 hộ kinh doanh hoặc làm thành viên hợp danh của 1 công ty hợp danh cũng được nêu rõ.
- Điều kiện cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp: Tác giả phân tích chi tiết điều kiện về tên doanh nghiệp (cấu trúc 2 thành tố loại hình và tên riêng, viết bằng chữ cái La-tinh, điều cấm đặt tên trùng/gây nhầm lẫn theo Điều 37, 39); điều kiện ngành nghề kinh doanh (tự do kinh doanh ngành nghề luật không cấm, đáp ứng điều kiện với ngành nghề kinh doanh có điều kiện); điều kiện trụ sở và vốn điều lệ.
- Trình tự, thủ tục và phương thức nộp hồ sơ: Gồm 3 hình thức: nộp trực tiếp tại Phòng Đăng ký kinh doanh, gửi qua bưu chính, hoặc nộp qua mạng điện tử tại Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Thời hạn xử lý hồ sơ là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ hợp lệ.
- Điểm mới của Luật Doanh nghiệp 2020: Bãi bỏ thủ tục thông báo mẫu dấu, công nhận chữ ký số là con dấu doanh nghiệp (theo Nghị định 130/2018/NĐ-CP); bổ sung quy định cho phép chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty TNHH, công ty cổ phần, công ty hợp danh (Điều 205); liên thông thủ tục bảo hiểm xã hội, lao động, hóa đơn (Nghị định 122/2020/NĐ-CP).
Phần nghiên cứu thực tế tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW (đơn vị có hơn 15 năm kinh nghiệm) chỉ ra:
- Thành tựu: Giai đoạn 2019–2022, công ty đã tư vấn và hoàn thành thủ tục đăng ký cho nhiều khách hàng, tư vấn lựa chọn loại hình, cơ cấu vốn, ngành nghề, hỗ trợ tư vấn thuế và thương hiệu; 100% khách hàng hài lòng với dịch vụ tư vấn thành lập doanh nghiệp.
- Hạn chế: Vướng mắc phát sinh từ phía khách hàng (đặt tên trùng, gửi thông tin căn cước công dân mới nhưng nộp bản sao chứng thực của chứng minh nhân dân cũ dẫn đến chậm trễ nộp hồ sơ); tác động của dịch Covid-19 làm thiếu hụt nhân sự trực tổng đài; sơ suất nghiệp vụ cá biệt trong giải thích rủi ro phân định tài sản cho khách hàng.
Chương 3: Một số kiến nghị và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về thành lập doanh nghiệp tại Công ty TNHH tư vấn AZLAW
Chương 3 xác lập 4 định hướng hoàn thiện pháp luật gắn với bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội 10 năm 2021–2030: xây dựng cơ chế linh hoạt cho khởi nghiệp sáng tạo; có chính sách đặc thù tạo động lực đầu tư; giảm thiểu rủi ro pháp lý; thiết lập cơ chế bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp hiệu quả, công bằng.
Từ các định hướng trên, tác giả đưa ra các nhóm kiến nghị:
- Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật và quản lý nhà nước:
- Quy định rõ ràng tiêu chí cá nhân có quyền thành lập doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là quyền và điều kiện áp dụng đối với cá nhân nước ngoài.
- Sửa đổi Khoản 2 Điều 80 Nghị định số 01/2021/NĐ-CP theo hướng mở rộng cho phép một cá nhân/thành viên hộ gia đình được đăng ký nhiều hơn một hộ kinh doanh nhằm phát triển kinh doanh.
- Hoàn thiện chế định công ty TNHH một thành viên: rà soát quy định ngành nghề, định mức vốn để giảm rủi ro cho chủ nợ; cho phép chuyển đổi linh hoạt sang các loại hình khác và đơn giản hóa thủ tục phát hành trái phiếu để mở rộng khả năng huy động vốn.
- Nâng cấp Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp: niêm yết biểu mẫu rõ ràng, có ví dụ cụ thể, bố trí cán bộ trực tuyến hướng dẫn kê khai, cập nhật liên tục thông tin thay đổi nội dung đăng ký.
- Tăng cường kiểm tra, rà soát, quản lý hậu kiểm nhằm ngăn chặn việc thành lập doanh nghiệp ma, khai sai trụ sở để lừa đảo trục lợi.
- Khuyến nghị hoàn thiện tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW:
- Tăng cường công tác bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ tư vấn viên.
- Nghiên cứu, đánh giá sâu rủi ro kinh doanh của khách hàng trước khi thành lập để tư vấn các phương án phòng ngừa dài hạn thay vì xử lý tình huống đơn thuần.
- Rà soát, nhắc nhở khách hàng chi tiết về tính đồng bộ của giấy tờ tùy thân (CCCD/CMND) và chuẩn hóa thông tin hồ sơ để tránh chậm trễ quy trình đăng ký.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đã tổng hợp và so sánh một số nội dung căn bản trong quy định pháp luật qua bảng đối chiếu sau:
| Tiêu chí |
Luật Doanh nghiệp 2014 |
Luật Doanh nghiệp 2020 |
| Quy định về con dấu |
Doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục thông báo mẫu dấu trước khi sử dụng. |
Bãi bỏ thủ tục thông báo mẫu con dấu; công nhận chữ ký số là hình thức dấu doanh nghiệp. |
| Chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân |
Chỉ cho phép chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty TNHH. |
Cho phép chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty TNHH, công ty cổ phần, hoặc công ty hợp danh (Điều 205). |
| Đối tượng cấm thành lập/quản lý |
Quy định chung về cán bộ, công chức, người mất/hạn chế năng lực hành vi dân sự. |
Bổ sung: người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; công nhân công an; pháp nhân thương mại bị cấm kinh doanh theo Bộ luật Hình sự. |
| Hình thức nộp hồ sơ |
Nộp trực tiếp, bưu chính; bắt đầu thí điểm nộp qua mạng. |
Luật hóa và tối ưu hóa nộp trực tuyến qua Cổng thông tin quốc gia; liên thông thủ tục lao động, BHXH, hóa đơn (Nghị định 122/2020/NĐ-CP). |
Đóng góp của khóa luận:
- Hệ thống hóa toàn diện các điểm mới của Luật Doanh nghiệp 2020 và các văn bản hướng dẫn (Nghị định 01/2021/NĐ-CP, Nghị định 122/2020/NĐ-CP, Thông tư 01/2021/TT-BKHĐT).
- Phản ánh trung thực các vướng mắc pháp lý và sai sót thực tế phát sinh trong quá trình tư vấn dịch vụ đăng ký doanh nghiệp tại một doanh nghiệp tư vấn luật (AZLAW).
- Đề xuất các giải pháp lập pháp cụ thể, bao gồm việc kiến nghị điều chỉnh quy định về số lượng hộ kinh doanh cá nhân được đăng ký tại Điều 80 Nghị định 01/2021/NĐ-CP và mở rộng quyền huy động vốn cho công ty TNHH một thành viên.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi một đơn vị tư vấn cụ thể (Công ty TNHH Tư vấn AZLAW) tại địa bàn Hà Nội trong giai đoạn 2019–2022, chưa mở rộng khảo sát so sánh với các đơn vị tư vấn pháp lý khác hoặc trên các địa bàn liên tỉnh.
- Hướng nghiên cứu mở rộng được tác giả đặt ra:
- Đánh giá tác động của việc cắt giảm thủ tục hành chính đến nguy cơ gia tăng tình trạng thành lập doanh nghiệp ồ ạt, gây khó khăn cho công tác quản lý của cơ quan đăng ký kinh doanh.
- Nghiên cứu cơ chế kiểm soát và chế tài xử lý hiện tượng lợi dụng sự thông thoáng của thủ tục thành lập để lập "công ty ma" nhằm mục đích lừa đảo, chiếm đoạt tài sản.
- Xây dựng các giải pháp tăng cường hiệu quả công tác hậu kiểm, kiểm tra địa điểm trụ sở thực tế so với địa chỉ đăng ký trên hồ sơ doanh nghiệp.
Giá trị tham khảo
- Đối tượng tham khảo: Sinh viên ngành Luật kinh tế, Quản trị kinh doanh, chuyên viên tư vấn pháp lý tại các công ty luật, tổ chức tư vấn doanh nghiệp và các nhà đầu tư chuẩn bị khởi sự kinh doanh.
- Nội dung giá trị nhất:
- Phần phân tích chi tiết điều kiện cấm thành lập, điều kiện đặt tên doanh nghiệp, hồ sơ và quy trình đăng ký doanh nghiệp trực tuyến trong Chương 2.
- Các bài học kinh nghiệm xử lý hồ sơ thực tế tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW (lưu ý về giấy tờ tùy thân, tra cứu tên doanh nghiệp, tư vấn tách bạch tài sản).
- Hệ thống kiến nghị sửa đổi bổ sung quy định về hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân trong Chương 3.
Câu hỏi thường gặp
1. Theo Luật Doanh nghiệp 2020, những đối tượng mới nào được bổ sung vào danh mục cấm thành lập và quản lý doanh nghiệp so với trước đây?
Luật Doanh nghiệp 2020 (Khoản 2 Điều 17) bổ sung thêm các đối tượng: người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; công nhân công an trong các cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân Việt Nam (trừ người đại diện phần vốn nhà nước); và tổ chức là pháp nhân thương mại bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định theo Bộ luật Hình sự.
2. Luật Doanh nghiệp 2020 và các văn bản hướng dẫn có quy định mới gì về con dấu doanh nghiệp?
Luật Doanh nghiệp 2020 chính thức bãi bỏ thủ tục thông báo mẫu con dấu với cơ quan đăng ký kinh doanh trước khi sử dụng. Đồng thời, luật công nhận dấu doanh nghiệp tồn tại dưới 2 hình thức: dấu khắc truyền thống và dấu dưới hình thức chữ ký số theo quy định pháp luật về giao dịch điện tử (Nghị định 130/2018/NĐ-CP).
3. Thời hạn giải quyết cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp của cơ quan đăng ký kinh doanh là bao lâu?
Theo quy định, trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ hợp lệ, cơ quan đăng ký kinh doanh có trách nhiệm cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Trường hợp hồ sơ chưa hợp lệ hoặc từ chối, cơ quan phải thông báo bằng văn bản nêu rõ lý do trong thời hạn này.
4. Tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW giai đoạn 2019–2022, sai sót phổ biến nào từ phía khách hàng dẫn đến việc chậm trễ nộp hồ sơ?
Khách hàng thường gặp lỗi gửi thông tin căn cước công dân mới nhưng lại cung cấp bản sao chứng thực của chứng minh nhân dân cũ, dẫn đến sự không trùng khớp dữ liệu trong hồ sơ đăng ký. Ngoài ra, việc lựa chọn tên doanh nghiệp bị trùng hoặc gây nhầm lẫn cũng là nguyên nhân phổ biến khiến hồ sơ phải chỉnh sửa.
5. Tác giả kiến nghị sửa đổi điểm gì tại Khoản 2 Điều 80 Nghị định số 01/2021/NĐ-CP về hộ kinh doanh?
Tác giả kiến nghị điều chỉnh quy định "Cá nhân, thành viên hộ gia đình chỉ được đăng ký một hộ kinh doanh trong phạm vi toàn quốc" theo hướng nới lỏng, tạo cơ chế quản lý phù hợp để người dân có thể đăng ký nhiều hộ kinh doanh nhằm mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Lan Anh đã làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản và nội dung quy định của Luật Doanh nghiệp 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành về thành lập doanh nghiệp. Thông qua thực tiễn tư vấn giai đoạn 2019–2022 tại Công ty TNHH Tư vấn AZLAW, đề tài đã chỉ ra những điểm tích cực trong việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, đồng thời nhận diện các hạn chế phát sinh trong áp dụng pháp luật và vận hành dịch vụ pháp lý. Các kiến nghị và định hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất có giá trị thực tiễn đối với công tác hoàn thiện thể chế kinh tế cũng như nâng cao chất lượng tư vấn pháp luật cho doanh nghiệp.