Chương 1: Đề tài đô thị trong văn học Việt Nam hiện đại và tiểu thuyết của Đỗ Phấn Chương 2: Bức tranh cuộc sống và con người đô thị trong tiểu thuyết của Đỗ Phấn Chương 3: Một số phương thức thể hiện đề tài đô thị trong tiểu thuyết của Đỗ Phấn 13 CHƢƠNG 1 ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI VÀ TIỂU THUYẾT CỦA ĐỖ PHẤN 1. Ảnh hƣởng của đô thị hóa đến văn hóa xã hội Việt Nam 1.1 Đô thị hóa ở Việt Nam Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam, “Đô thị là một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong khu vực kinh tế phi nông nghiệp” [36, tr. Đô thị được hình thành khi nhu cầu sống của con người ngày càng cao, những lao động nông nghiệp trước đây chuyển sang làm tiểu thủ công nghiệp, thương mai, dịch vụ. Đô thị bao gồm thành phố, thị xã, thị trấn… Cũng có thể hình dung đô thị là trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa của mỗi địa phương, mỗi quốc gia, là khu vực hành chính với cơ sở hạ tầng, kinh tế, văn hóa, phát triển, tập trung mật độ dân cư lớn.
Đô thị được hình thành trên thế giới cách đây hàng ngàn năm, bắt đầu từ những thành phố cổ Jerusalem (Isarel) hay Athens (Hy Lạp)… Ở Việt Nam, đô thị được hình thành sớm cùng với sự hình thành của các quốc gia cổ đại như Văn Lang, Âu Lạc. Đến thời phong kiến, cùng với Thăng Long, những Phố Hiến, Hội An lần lượt ra đời, không ngừng mở rộng từ Bắc vào Nam. Tuy nhiên, các đô thị thời phong kiến chủ yếu là các trung tâm chính trị, văn hóa hơn là trung tâm kinh tế. Sau khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, do chương trình khai thác thuộc địa và chính sách chia để trị, mạng lưới đô thị tăng lên nhanh chóng.
Cùng với đó, lối sống thị dân phương Tây du nhập vào Việt Nam, tác động mạnh mẽ đến đời sống vật chất, văn hóa của thị dân. Bộ mặt đô thị thời kỳ này có nhiều khác biệt so với thời phong kiến. 14 Đến khi thống nhất đất nước, đặc biệt sau 1986, nhờ chính sách mở cửa, xây dựng nền kinh tế thị trường nhiều thành phần của Nhà nước, hệ thống đô thị ở Việt Nam phát triển một cách toàn diện. Nhiều trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế lớn mọc lên ở cả ba miền.
Đặc biệt, do chủ trương phát triển kinh tế làm trọng tâm, tốc độ đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh và có chiều hướng phức tạp. Dù vậy, đô thị ở Việt Nam với xuất phát điểm từ nền kinh tế nông nghiệp lâu đời, vẫn còn mang nhiều đặc tính của vùng nông thôn, với tính chất của “phố làng”, “phố huyện”. Quá trình đô thị hóa có thể hiểu là một quá trình phát triển về dân số đô thị, số lượng và quy mô đô thị cũng như về các điều kiện sống ở đô thị hoặc theo kiểu đô thị. Trong quá trình đô thị hóa đều có sự phát triển về lượng và chất ở các đô thị cũng như các điểm dân cư nông thôn (về cơ cấu kinh tế, cơ cấu dân cư, cơ cấu tổ chức xã hội và không gian quy hoạch – kiến trúc, hình thái xây dựng,.
Bản chất của quá trình đô thị hóa là quá trình chuyển dịch lao động từ hoạt động sơ khai nhằm khai thác tài nguyên thiên nhiên như nông, lâm nghiệp, khai khoáng trên diện tích rộng khắp toàn quốc sang những hoạt động tập trung hơn như công nghiệp chế biến, sản xuất, xây dựng cơ bản, vận tải, sửa chữa, dịch vụ thương mại, tài chính, văn hóa – xã hội, khoa học – kỹ thuật,. Hay nói cách khác là chuyển dịch từ hoạt động nông nghiệp phân tán sang hoạt động phi nông nghiệp tập trung trên một số địa bàn thích hợp gọi là đô thị. Các nước phát triển (như tại châu Âu, Mĩ hay Úc) thường có mức độ đô thị hóa cao (trên 80%) hơn nhiều so với các nước đang phát triển (như Việt Nam hay Trung Quốc) (khoảng 35%). Tỷ lệ dân số đô thị ở nước ta gia tăng dần theo thời gian.
Năm 1990 cả nước mới có khoảng 500 đô thị, năm 2000 con số này là 649, năm 2003: 656, năm 2010: 755, trong đó có 02 đô thị đặc 15 biệt là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Theo dự báo của Liên hợp quốc đến năm 2050 Việt Nam sẽ có hơn 65,8 triệu dân sống ở các đô thị, với tỷ lệ đô thị hoá là 59% [43]. Dù các đô thị được hình thành khắp đất nước nhưng nói chung quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra không đồng đều. Các vùng phía Bắc có tỷ lệ dân số đô thị ít hơn so với vùng phía Nam.
Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, quá trình đô thị hoá ở nước ta sẽ tiếp tục phát triển nhanh. Trong đó, các loại hình đô thị vừa và nhỏ sẽ vẫn chiếm ưu thế. Điều đó đồng nghĩa với việc các vùng nông thôn sẽ bị xé vụn bởi sự xuất hiện của những đô thị vừa và nhỏ, tạo nên sự giao thoa giữa văn hóa nông thôn và thành thị, tạo nên những “phố làng”, “phố huyện”.2 Tác động của đô thị hóa tới văn hóa xã hội Việt Nam Có thể nói, đô thị hóa là quá trình tất yếu đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Nền kinh tế càng phát triển thì quá trình đô thị hóa diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh.
Đô thị hóa góp phần đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng, đời sống nhân dân. Tuy nhiên, sự phát triển dân số đô thị quá nhanh ở nước ta đã gây ra vô vàn vấn đề nan giải trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, chính trị - văn hóa và môi trường như cung cấp nhà ở, cung cấp nước, vệ sinh môi trường, tạo công ăn việc làm, giải quyết giao thông đô thị, ảnh hưởng đến sinh thái - kinh tế, tác động xấu đến sự phân hóa xã hội, gây ra nhiều vấn đề như suy đồi giá trị đạo đức, mai một truyền thống tốt đẹp. Là một phần tạo nên văn hóa xã hội, văn học nghệ thuật cũng phản ánh sâu sắc cuộc sống thực tại của con người. Các tác giả luôn theo sát những nhu cầu của thời đại, phản ánh hiện thực theo góc nhìn riêng để khám phá được 16 mọi giá trị, cảm xúc, khao khát của con người trong mỗi thời kì lịch sử khác nhau.
Đứng trước quá trình đô thị hóa của đất nước, mỗi người có một cảm xúc, thái độ, tư thế khác nhau. Người hồ hởi lao vào lòng đô thị để tìm kiếm những cơ hội đang rộng mở. Người nhẹ nhàng lánh xa đô thị vì sợ cái xô bồ, đông đúc, bụi bặm, bon chen. Đô thị là một lòng chảo dung chứa cả những điều tốt đẹp và cả những thứ tù đọng, xấu xa… Đề tài đô thị ở đây, được hiểu là một phạm vi hiện thực được các tác giả “nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm” [5, tr.
Họ trăn trở với mái ngói, tường nâu, cao ốc chung cư, siêu thị, nhà máy, và cung cách ứng xử của con người phố thị. Qua đề tài này, các nhà văn Việt Nam đã thể hiện được năng lực quan sát, phân tích và cách tiếp nhận hiện thực của mình. Đây là những trải nghiệm không kém phần sâu sắc so với các đề tài khác trong văn học. Nó khác với đề tài nông thôn được phản ánh trong văn học những năm trước 1975 với sự lưỡng phân tốt – xấu khá rõ ràng, con người và không gian đều bình lặng, giản dị, chất phác.
Có chăng một vài bon chen, toan tính, cũng chỉ là toan tính của người nông dân vương lại chút tư tưởng phong kiến. Trong những năm gần đây, kinh tế xã hội của đất nước có nhiều bước phát triển mạnh mẽ, cuộc sống ở các đô thị trở nên sôi động và phức tạp hơn. Lối sống, văn hóa đô thị theo nhà máy, xí nghiệp, khu vui chơi giải trí tràn vào các miền quê. Những vấn đề xã hội của con người nảy sinh ngày một nhiều.
Sự biến đổi tâm lý của cư dân đô thị cũng ngày một lớn. Văn học dành khá nhiều trang viết để phản ánh hiện thực ở đô thị. Không ít nhà văn quan ngại về sự tha hóa của con người trong vòng xoáy bạc tiền đô thị, hay làm sao để gìn giữ văn hóa truyền thống của thị thành. Đề tài đô thị hẳn sẽ là một đề tài được khai thác nhiều hơn nữa trong những năm tiếp theo của thế kỷ XXI.2 Đề tài đô thị trong văn học Việt Nam hiện đại 1.1 Đề tài đô thị trong văn học Việt Nam những năm 1930 - 1945 Từ những năm đầu thế kỷ, tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách đã đề cập đến cuộc sống nơi đô thị của Tố Tâm và Đạm Thủy.
Trong giai đoạn khuôn khổ của lễ giáo đã ngấm sâu vào văn hóa Việt, những tư tưởng, ảnh hưởng của lối sống phương Tây cũng bắt đầu du nhập vào Việt Nam. Nó tạo nên những tư tưởng mới về quyền tự do, tình yêu và hạnh phúc của con người. Hồ Biểu Chánh cũng có nhiều tác phẩm: Cay đắng mùi đời, Tiền bạc - bạc tiền, Thầy thông ngôn, Kẻ làm người chịu tái hiện lại bức tranh đô thị với nhiều tầng lớp người khác nhau, từ giới giang hồ ở nhà ga, bến xe tới những trí thức tân học. Sang những năm ba mươi, Nguyễn Bính - một nhà thơ lãng mạn đã dành không ít giấy mực để nói về cảnh quan, nếp sống đô thị: Chẳng đợi mà xuân vẫn cứ sang Phồn hoa thôi hết mộng huy hoàng Sớm nay sực tỉnh sầu đô thị (Sao chẳng về đây - Nguyễn Bính) Phần nhiều nghệ sĩ vừa thích thú với đô thị lung linh, hào hoa, vừa sầu cái cô đơn, giả dối ở nơi bon chen ồn ào: Ghét những cảnh sửa sang tầm thường giả dối Hoa chăm cỏ xén, lối phẳng cây trồng Dải nước đen giả suối chẳng thông dòng….
(Nhớ rừng - Thế Lữ) Hai trào lưu văn học lãng mạn và hiện thực trong giai đoạn này đều quan tâm tới cuộc sống thị dân ở những phương diện tích cực và tiêu cực của nó. Khi nhóm Tự lực văn đoàn được thành lập, các tác giả tiếp nhận mạnh mẽ nền văn minh đến từ phương Tây. Không chỉ viết về cuộc sống yên ả chốn 18 thôn quê, họ còn hướng ngòi bút đến các đô thị lớn. Nhân vật ở chốn phồn hoa này phong phú, tiến bộ, mạnh mẽ và có cá tính hơn.