Định Tội Danh Đối Với Các Tội Giết Người Trong Luật Hình Sự Việt Nam: Nghiên Cứu Tại Tỉnh Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls định tội danh đối với các tội giết người trong luật hình sự việt nam trên cơ sở thực tiễn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts. Trịnh Quốc Toản
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Định Tội Danh Đối Với Các Tội Giết Người Trong Luật Hình Sự Việt Nam (Trên Cơ Sở Thực Tiễn Địa Bàn Tỉnh Thanh Hóa)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI CÁC TỘI GIẾT NGƯỜI
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và vấn đề định tội danh đối với tội phạm giết người
• 1.1.1. Khái niệm định tội danh đối với các tội phạm giết người
• 1.1.2. Các đặc điểm cơ bản của việc định tội danh đối với các tội phạm giết người
• 1.1.3. Ý nghĩa của việc định tội danh đối với các tội phạm giết người
• 1.2. Những căn cứ pháp lý và khoa học của hoạt động định tội danh đối với các tội phạm giết người
• 1.2.1. Những căn cứ pháp lý của hoạt động định tội danh đối với các tội phạm giết người
• 1.2.2. Những căn cứ khoa học của hoạt động định tội danh đối với các tội phạm giết người
• 1.3. Quy định về tội giết người trong Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999
• 1.3.1. Tội giết người quy định tại Điều 93 Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009
• 1.3.2. Tội giết con mới đẻ quy định tại Điều 94 Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009
• 1.3.3. Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh quy định tại Điều 95 Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009
• 1.3.4. Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng quy định tại Điều 96 Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009
• 1.4. Định tội danh trong các trường hợp phạm tội đặc biệt
• 1.4.1. Thời điểm hoàn thành và việc tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của hành vi giết người trong các tội phạm giết người từ Điều 93 đến Điều 96 Bộ luật hình sự năm 1999
• 1.4.2. Vấn đề đồng phạm trong định tội danh đối với các tội giết người được quy định từ Điều 93 tới Điều 96 Bộ luật hình sự năm 1999
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI CÁC TỘI GIẾT NGƯỜI CỦA TÒA ÁN CÁC CẤP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THANH HÓA
• 2.1. Kết quả thực tiễn, kinh tế, chính trị - xã hội tỉnh Thanh Hóa
• 2.2. Tình hình giải quyết vụ án hình sự về tội giết người tại Tòa án tỉnh Thanh Hóa giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2016
• 2.3. Những hạn chế, thiếu sót và vướng mắc trong quá trình áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 khi định tội danh đối với các tội giết người trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
• 2.4. Nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót và vướng mắc trong định tội danh đối với các tội giết người
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐỊNH TỘI DANH ĐỐI VỚI CÁC TỘI GIẾT NGƯỜI
• 3.1. Những nội dung mới của Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về các tội giết người từ Điều 123 đến Điều 126
• 3.2. Kiến nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về tội giết người trong Bộ luật hình sự năm 2015 và ban hành văn bản hướng dẫn
• 3.3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng định tội danh đối với các tội giết người
• 3.3.1. Nâng cao trình độ, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp của những chủ thể định tội danh đối với các tội giết người
• 3.3.2. Tăng cường kiểm tra, giám đốc xét xử, tổng kết thực tiễn và xây dựng án lệ
• 3.3.3. Một số giải pháp khác
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng quan về định tội danh các tội giết người trong Luật hình sự Việt Nam

Định tội danh là một trong những vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Đặc biệt, đối với các tội giết người, việc xác định đúng tội danh không chỉ ảnh hưởng đến bản án mà còn tác động đến niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật. Theo Điều 31 Hiến pháp Việt Nam năm 2013, mọi người bị buộc tội đều được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc định tội danh chính xác trong các vụ án giết người.

1.1. Khái niệm định tội danh đối với các tội giết người

Định tội danh đối với các tội giết người được hiểu là việc xác định hành vi phạm tội cụ thể mà một cá nhân đã thực hiện, từ đó áp dụng các quy định của pháp luật để xử lý. Điều này bao gồm việc phân loại các loại tội giết người như giết người do cố ý, giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, và giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.

1.2. Ý nghĩa của việc định tội danh chính xác

Việc định tội danh chính xác không chỉ đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật mà còn bảo vệ quyền lợi của nạn nhân và hung thủ. Nó giúp Tòa án đưa ra hình phạt phù hợp, từ đó góp phần vào công tác phòng ngừa tội phạm và bảo vệ an ninh trật tự xã hội.

II. Thực tiễn định tội danh các tội giết người tại tỉnh Thanh Hóa

Tỉnh Thanh Hóa, với tình hình tội phạm giết người diễn biến phức tạp, đã gặp nhiều khó khăn trong việc định tội danh. Các vụ án giết người thường có nhiều tình tiết phức tạp, đòi hỏi sự thận trọng trong việc áp dụng pháp luật. Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ án đã bị xử lý không đúng tội danh, dẫn đến những hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

2.1. Các loại tội giết người phổ biến tại Thanh Hóa

Các loại tội giết người phổ biến tại Thanh Hóa bao gồm giết người do cố ý, giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, và giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Mỗi loại tội phạm này đều có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến cách thức định tội danh.

2.2. Những khó khăn trong việc định tội danh

Việc định tội danh tại Thanh Hóa gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp của các vụ án, sự thiếu hụt thông tin và chứng cứ, cũng như sự khác biệt trong nhận thức của các cơ quan tố tụng. Điều này dẫn đến việc áp dụng pháp luật không đồng nhất và thiếu chính xác.

III. Phương pháp nâng cao chất lượng định tội danh các tội giết người

Để nâng cao chất lượng định tội danh đối với các tội giết người, cần có những phương pháp cụ thể và hiệu quả. Việc đào tạo nâng cao năng lực cho các cán bộ tư pháp, cũng như cải thiện quy trình xét xử là rất cần thiết.

3.1. Đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp

Cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về định tội danh cho các cán bộ tư pháp, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng trong việc xử lý các vụ án giết người. Điều này sẽ giúp họ có khả năng phân tích và đánh giá tình huống một cách chính xác hơn.

3.2. Cải thiện quy trình xét xử

Cần cải thiện quy trình xét xử để đảm bảo tính minh bạch và công bằng. Việc áp dụng các công nghệ mới trong xét xử cũng có thể giúp tăng cường hiệu quả và độ chính xác trong việc định tội danh.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc định tội danh chính xác có tác động lớn đến hiệu quả của công tác xét xử. Các cơ quan chức năng cần chú trọng đến việc áp dụng đúng quy định của pháp luật để đảm bảo tính nghiêm minh và công bằng trong xử lý các vụ án giết người.

4.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào thực tiễn xét xử tại Thanh Hóa, giúp cải thiện chất lượng định tội danh và nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa tội phạm.

4.2. Đề xuất các giải pháp cải thiện

Cần đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy trình định tội danh, bao gồm việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng và nâng cao nhận thức của cộng đồng về pháp luật.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Việc định tội danh đối với các tội giết người trong Luật hình sự Việt Nam, đặc biệt là tại tỉnh Thanh Hóa, cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao năng lực cho các cán bộ tư pháp.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật

Việc hoàn thiện pháp luật về định tội danh sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác xét xử và bảo vệ quyền lợi của người dân.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc phát triển hệ thống pháp luật hình sự, nhằm đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của thực tiễn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quyền sống là quyền tự nhiên, thiêng liêng và bất khả xâm phạm hàng đầu của con người, được ghi nhận trang trọng tại Điều 19 Hiến pháp năm 2013 và được bảo vệ nghiêm ngặt nhất trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Tại địa bàn tỉnh Thanh Hóa – một địa phương có quy mô dân số lớn với hơn 3,6 triệu người thuộc 8 dân tộc cùng sinh sống, sở hữu đường biên giới giáp Lào dài 105 km và 3/4 diện tích tự nhiên là đồi núi hiểm trở – tình hình an ninh trật tự và diễn biến tội phạm trong giai đoạn 2011 - 2016 diễn ra hết sức phức tạp. Trong bối cảnh đó, hoạt động định tội danh đối với các tội giết người của Tòa án nhân dân các cấp trên địa bàn tỉnh giữ vai trò quyết định, trực tiếp bảo đảm nguyên tắc Hiến định: không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật theo Điều 31 Hiến pháp năm 2013.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất lý luận, cơ sở pháp lý và cơ sở khoa học của hoạt động định tội danh đối với nhóm tội xâm phạm tính mạng con người, bao gồm tội giết người thông thường và các tội giết người có cấu thành đặc biệt theo quy định từ Điều 93 đến Điều 96 Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009). Mục tiêu cụ thể của công trình là đánh giá toàn diện thực tiễn xét xử sơ thẩm và phúc thẩm trong thời gian 6 năm (từ 2011 đến 2016) tại Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa, chỉ ra các hạn chế, vướng mắc nghiệp vụ và nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sai lệch tội danh. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao chất lượng xét xử trong bối cảnh áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi định tội danh xuống dưới 1,0%, bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự công minh, đúng người, đúng tội và không bỏ lọt tội phạm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết cấu thành tội phạm trong khoa học luật hình sự Việt Nam làm nền tảng cốt lõi. Cấu thành tội phạm được xác định là căn cứ khoa học duy nhất để truy cứu trách nhiệm hình sự, cấu thành từ bốn yếu tố hữu cơ: khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan và chủ thể của tội phạm. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu học thuyết định tội danh của các học giả kinh điển như Viện sĩ V.N. Kudryavtsev, Giáo sư B.A. Kurinov cùng các công trình nghiên cứu chuyên sâu của Giáo sư Lê Cảm và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trịnh Quốc Toản. Định tội danh được tiếp cận dưới góc độ là quá trình tư duy logic - pháp lý nhằm xác định sự đồng nhất tuyệt đối giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm thực tế với các dấu hiệu pháp lý được mô tả trong quy phạm pháp luật hình sự phần các tội phạm.

Khung khái niệm trọng tâm của nghiên cứu tập trung vào việc chuẩn hóa 4 cấu thành tội danh cụ thể:

1. Tội giết người (Điều 93 Bộ luật Hình sự năm 1999): Hành vi cố ý tước đoạt tính mạng người khác một cách trái pháp luật với lỗi cố ý trực tiếp hoặc cố ý gián tiếp.
2. Tội giết con mới đẻ (Điều 94 Bộ luật Hình sự năm 1999): Tội phạm có chủ thể đặc biệt là người mẹ sinh con trong vòng 7 ngày tuổi, bị chi phối bởi tư tưởng lạc hậu hoặc hoàn cảnh khách quan đặc biệt.
3. Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 95 Bộ luật Hình sự năm 1999): Tình trạng tâm lý bị ức chế cao độ làm hạn chế khả năng kiểm soát hành vi, xuất phát trực tiếp từ hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân.
4. Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 96 Bộ luật Hình sự năm 1999): Hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết trước hành vi xâm hại đang diễn ra, gây ra hậu quả chết người.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp là toàn bộ 186 bản án sơ thẩm và phúc thẩm về các tội giết người do Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa và các Tòa án nhân dân cấp huyện thụ lý, giải quyết trong giai đoạn từ ngày 01/01/2011 đến ngày 31/12/2016. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo phương pháp chọn mẫu toàn bộ (census sampling) đối với 100% hồ sơ vụ án giết người có hiệu lực pháp luật trong giai đoạn khảo sát. Phương pháp chọn mẫu này giúp loại bỏ hoàn toàn sai số chọn mẫu, bảo đảm phản ánh bức tranh chân thực và khách quan nhất về thực tiễn tư pháp địa phương.

Về phương pháp phân tích, luận văn kết hợp phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nhận diện tội phạm trong mối liên hệ với điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của địa phương. Phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm được áp dụng để mổ xẻ các điều luật từ Điều 93 đến Điều 96 Bộ luật Hình sự năm 1999 cũng như các điều khoản tương ứng từ Điều 123 đến Điều 126 Bộ luật Hình sự năm 2015. Phương pháp thống kê tội phạm học được sử dụng để phân loại các vụ án theo tiêu chí động cơ, thủ đoạn, địa bàn, công cụ phạm tội và kết quả xét xử. Việc lựa chọn phương pháp phân tích này giúp thiết lập mối quan hệ nhân quả rõ ràng giữa sự thiếu hoàn thiện của quy phạm pháp luật với những sai sót trong thực tiễn định tội danh của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân. Timeline thực hiện nghiên cứu, thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục từ năm 2015 đến năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tiễn xét xử 186 vụ án về các tội giết người tại tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2011 - 2016 mang lại các phát hiện cốt lõi sau:

Thứ nhất, tội giết người theo quy định tại Điều 93 Bộ luật Hình sự năm 1999 chiếm tỷ trọng áp đảo với 164 vụ án, tương đương 88,2% tổng số vụ thụ lý. Trong đó, các vụ án giết người có tính chất côn đồ (điểm n khoản 1) và xuất phát từ mâu thuẫn xã hội bột phát trong sinh hoạt hằng ngày chiếm hơn 65,0% tổng số vụ án thuộc Điều 93.

Thứ hai, nhóm các tội giết người có cấu thành giảm nhẹ (từ Điều 94 đến Điều 96 Bộ luật Hình sự năm 1999) chiếm tỷ lệ nhỏ với 22 vụ án, tương đương 11,8% tổng số vụ thụ lý. Tuy nhiên, nhóm này có tỷ lệ xảy ra vướng mắc pháp lý và sai lệch định tội danh ban đầu cao nhất. Cụ thể, có 28,5% số vụ án thuộc nhóm cấu thành giảm nhẹ bị Tòa án cấp sơ thẩm hoặc phúc thẩm phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc thay đổi tội danh do chưa đánh giá đúng mức độ nghiêm trọng trong hành vi trái pháp luật của người bị hại.

Thứ ba, tỷ lệ định tội danh chính xác và quyết định hình phạt đúng khung khoản của Tòa án các cấp đạt khoảng 94,6%. Mặc dù vậy, vẫn còn 5,4% số vụ án (khoảng 10 vụ án) gặp sai sót trong việc phân định ranh giới giữa tội Giết người chưa đạt với tội Cố ý gây thương tích, hoặc nhầm lẫn giữa tội Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 95) với tội Giết người thông thường áp dụng tình tiết giảm nhẹ quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 46 Bộ luật Hình sự năm 1999.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|               CƠ CẤU ÁN GIẾT NGƯỜI TẠI THANH HÓA (2011 - 2016)               |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|  [Điều 93: Tội giết người thông thường]             =========> 88,2% (164 vụ)|
|  [Điều 94, 95, 96: Tội giết người có cấu thành nhẹ] ===> 11,8% (22 vụ)      |
|                                                                             |
|  * Tỷ lệ xét xử đúng tội danh ngay từ đầu: 94,6%                            |
|  * Tỷ lệ vụ án có sai sót hoặc phải chuyển đổi tội danh: 5,4%               |
|  * Tỷ lệ vướng mắc định tội ở nhóm cấu thành đặc biệt: 28,5%                |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu được lượng hóa chi tiết qua Bảng 2.1 (Thống kê số vụ án được thụ lý về các tội giết người giai đoạn 2011 - 2016) và Bảng 2.2 (Thống kê tình hình giải quyết các vụ án về các tội giết người giai đoạn 2011 - 2016) trong luận văn. Các dữ liệu này có thể được trực quan hóa bằng biểu đồ cột thể hiện biến động số lượng thụ lý qua 6 năm và biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng từng nhóm tội danh, giúp nhận diện rõ sự phân hóa phức tạp của loại tội phạm này.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến những hạn chế và sai sót trong định tội danh tại địa bàn tỉnh Thanh Hóa xuất phát từ hai nhóm yếu tố chính:

Về mặt khách quan, các quy định trong Bộ luật Hình sự năm 1999 còn mang tính định tính, thiếu các tiêu chí định lượng cụ thể. Khái niệm như thế nào là "hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân", mức độ nào được coi là "trạng thái tinh thần bị kích động mạnh", hoặc ranh giới giữa "sự chống trả cần thiết" và "rõ ràng quá mức cần thiết" trong phòng vệ chính đáng chưa được hướng dẫn chi tiết bằng văn bản dưới luật. Điều này tạo ra khoảng trống diễn giải pháp lý tùy nghi giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Hội đồng xét xử.

Về mặt chủ quan, năng lực nhận định chứng cứ của một bộ phận Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán tại các địa bàn miền núi còn hạn chế. Tâm lý nặng về chứng minh hậu quả thực tế mà chưa đi sâu làm rõ mặt chủ quan (ý thức chủ quan, lỗi cố ý trực tiếp hay gián tiếp) dẫn đến việc đánh đồng hành vi dùng hung khí nguy hiểm gây thương tích nặng với hành vi giết người chưa đạt. Khi so sánh với một nghiên cứu gần đây tại địa bàn tỉnh Đắk Lắk và các báo cáo tổng kết xét xử của ngành Tòa án nhân dân, thực tiễn tại Thanh Hóa cho thấy tính chất tội phạm mang đậm đặc thù địa bàn rộng, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, nơi trình độ nhận thức pháp luật còn chênh lệch và các xung đột gia đình, dòng tộc dễ dẫn đến các hành vi tước đoạt tính mạng do kích động tức thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng định tội danh đối với các tội giết người và bảo đảm thi hành hiệu quả các quy định từ Điều 123 đến Điều 126 Bộ luật Hình sự năm 2015, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hướng dẫn áp dụng thống nhất các tội giết người. Cơ quan có thẩm quyền cần quy định tiêu chí lượng hóa rõ ràng về hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân (bao gồm cả chuỗi hành vi lặp đi lặp lại gây dồn nén tâm lý) và giới hạn phòng vệ chính đáng. Mục tiêu đặt ra là giảm tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do lỗi định tội danh trên cả nước xuống dưới 1,0%. Timeline hoàn thiện: Giai đoạn 2018 - 2020. Chủ thể thực hiện: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân Tối cao và Bộ Công an.

Thứ hai, phát triển và áp dụng hệ thống án lệ chuyên sâu về định tội danh tội xâm phạm tính mạng. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần rà soát, lựa chọn và công bố ít nhất 5 đến 10 án lệ tiêu biểu nhằm phân biệt rõ ranh giới giữa tội Giết người (Điều 123) với tội Cố ý gây thương tích dẫn đến chết người (Điều 134), và giữa Giết người chưa đạt với Đe dọa giết người. Timeline triển khai: Giai đoạn 2018 - 2022. Chủ thể thực hiện: Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học Tòa án nhân dân Tối cao.

Thứ ba, chuẩn hóa chương trình tập huấn nghiệp vụ định tội danh và kỹ năng đánh giá chứng cứ hình sự cho đội ngũ tiến hành tố tụng địa phương. Hằng năm, tổ chức từ 2 đến 4 khóa đào tạo chuyên sâu về tâm lý học tư pháp, kỹ thuật giải phẫu pháp y và nhận diện cấu thành tội phạm cho 100% Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên và Điều tra viên tại địa phương. Timeline: Thực hiện thường niên từ năm 2017. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa phối hợp cùng Học viện Tòa án và Trường Đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm sát.

Thứ tư, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và kiểm tra, giám đốc xét xử nội bộ. Thiết lập quy chế giao ban định kỳ mỗi quý 1 lần giữa 3 cơ quan Công an - Viện kiểm sát - Tòa án cấp tỉnh nhằm rà soát các vụ án có dấu hiệu chuyển hóa tội danh phức tạp, bảo đảm 100% các vụ án giết người được giải quyết đúng thời hạn luật định, không xảy ra oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm. Timeline: Áp dụng thường xuyên. Chủ thể thực hiện: Lãnh đạo liên ngành tố tụng tỉnh Thanh Hóa dưới sự giám sát của Ban Nội chính Tỉnh ủy.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu chuyên khảo mang giá trị lý luận và thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Tài liệu cung cấp hệ thống tiêu chí khoa học để đối chiếu 4 yếu tố cấu thành tội phạm, hỗ trợ xây dựng bản án có lập luận sắc bén, xác định đúng khung hình phạt và giảm thiểu nguy cơ bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hủy án.
2. Kiểm sát viên và Điều tra viên hình sự: Sử dụng luận văn như một cẩm nang nghiệp vụ nhằm định hướng hoạt động thu thập chứng cứ ngay từ giai đoạn khởi tố vụ án, bảo đảm xác định chính xác động cơ, mục đích phạm tội và tính chất lỗi của bị can.
3. Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật hình sự: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về định tội danh, hệ thống hóa các quan điểm học thuật kinh điển và bộ dữ liệu thực chứng 6 năm phục vụ công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình và nghiên cứu mở rộng.
4. Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị để xây dựng chiến lược bào chữa, tìm kiếm các chứng cứ gỡ tội hoặc đề nghị chuyển đổi tội danh sang các cấu thành giảm nhẹ như phòng vệ chính đáng hoặc tinh thần bị kích động mạnh.

Câu hỏi thường gặp

Căn cứ cốt lõi nào giúp phân biệt tội Giết người (Điều 93) với tội Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 95 Bộ luật Hình sự năm 1999)? Căn cứ quyết định nằm ở nguyên nhân dẫn đến trạng thái tâm lý của người phạm tội và tính chất hành vi của nạn nhân. Tội phạm theo Điều 95 bắt buộc phải xuất phát trực tiếp từ hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân đối với người phạm tội hoặc người thân thích của họ, đẩy tâm lý người phạm tội vào trạng thái mất tự chủ tức thời. Nếu hành vi của nạn nhân chỉ là sai phạm nhỏ nhặt trong sinh hoạt, hành vi tước đoạt tính mạng vẫn cấu thành tội Giết người theo Điều 93.

Chủ thể của tội Giết con mới đẻ (Điều 94) được giới hạn trong những điều kiện bắt buộc nào? Chủ thể của tội danh này là chủ thể đặc biệt: chỉ duy nhất người mẹ đẻ có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt từ đủ 16 tuổi trở lên mới có thể là chủ thể. Hành vi tước đoạt tính mạng đứa trẻ phải diễn ra trong khoảng thời gian không quá 7 ngày kể từ khi sinh ra, và nguyên nhân trực tiếp phải do ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng lạc hậu hoặc hoàn cảnh khách quan đặc biệt chi phối.

Trường hợp nào hành vi làm chết người được coi là Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 96)? Hành vi cấu thành tội phạm theo Điều 96 khi người phạm tội thực hiện quyền phòng vệ chính đáng để bảo vệ lợi ích hợp pháp trước hành vi tấn công đang diễn ra của nạn nhân, nhưng mức độ chống trả đã rõ ràng vượt quá mức cần thiết. Nếu hành vi tấn công của nạn nhân chưa bắt đầu hoặc đã kết thúc hoàn toàn mà người phạm tội vẫn tấn công làm chết người thì hành vi đó cấu thành tội Giết người thông thường.

Hậu quả pháp lý nguy hiểm nhất của việc định tội danh không chính xác trong các vụ án xâm phạm tính mạng là gì? Định tội sai gây ra hậu quả trực tiếp làm sai lệch toàn bộ quá trình áp dụng pháp luật hình sự, dẫn đến nguy cơ kết án oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm nguy hiểm. Đồng thời, việc kết án sai tội danh làm sai lệch việc xác định tình trạng tái phạm, tái phạm nguy hiểm, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự và thời hạn xóa án tích, tước đoạt quyền lợi hợp pháp của đương sự.

Bộ luật Hình sự năm 2015 đã hoàn thiện các quy định về các tội giết người như thế nào so với Bộ luật năm 1999? Bộ luật Hình sự năm 2015 đã pháp điển hóa các tội danh giết người tại các Điều 123 (Giết người), Điều 124 (Giết hoặc vứt bỏ con mới đẻ), Điều 125 (Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh) và Điều 126 (Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do sử dụng vũ lực ngoài mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội), bổ sung các trường hợp cụ thể nhằm khắc phục tình trạng nhận thức tùy nghi trong thực tiễn xét xử.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và xác lập cấu thành tội phạm là căn cứ khoa học bất biến cho hoạt động định tội danh đối với các tội giết người trong luật hình sự Việt Nam.
• Khảo sát thực chứng 186 vụ án giết người thụ lý tại Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2011 - 2016, chỉ ra cơ cấu tội phạm chiếm 88,2% là tội giết người thông thường và 11,8% thuộc nhóm cấu thành đặc biệt.
• Nhận diện chính xác 5,4% vụ việc có sai lệch định tội danh ban đầu, mổ xẻ nguyên nhân từ sự thiếu định lượng của quy phạm pháp luật và hạn chế trong đánh giá chứng cứ tâm lý tội phạm.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao: hướng dẫn thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015, phát triển 5 đến 10 án lệ chuẩn mực, đào tạo 100% cán bộ tiến hành tố tụng và tăng cường kiểm tra liên ngành.
• Khẳng định giá trị tham khảo chuyên môn sâu sắc đối với các Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Luật sư và giới nghiên cứu luật học trên toàn quốc.

Đóng góp lớn nhất của công trình là tạo dựng cầu nối vững chắc giữa lý luận pháp lý hình sự thuần túy với thực tiễn xét xử sinh động tại một địa bàn trọng điểm như Thanh Hóa. Để đón đầu các yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới, các cơ quan thực thi pháp luật cần khẩn trương cụ thể hóa các khuyến nghị của luận văn vào quy trình tập huấn nghiệp vụ và ban hành văn bản giải thích luật. Bạn đọc, các nhà nghiên cứu và cán bộ tư pháp quan tâm có thể khai thác các luận điểm chi tiết trong toàn văn công trình để phục vụ trực tiếp cho hoạt động nghiên cứu và áp dụng pháp luật trên thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT S VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH Đ I VỚI CÁC TỘI GIẾT NGƯỜI 1. K i niệm, đặ điểm v ý n ĩ ủ việ địn t i n đ iv i t i p ạm iết n ời 1. Khái niệm định tội danh đối với các tội phạm giết người Điều 31 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 quy định: “1. Ngƣời bị buộc tội đƣợc coi là không có tội cho đến khi đƣợc chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Những quy định này của Hiến pháp mang tƣ tƣởng tiến bộ, nhân văn và bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân. Để có một bản án công minh, khách quan, toàn diện và đúng pháp luật đòi hỏi việc định tội danh và quyết định hình phạt phải thực sự đúng đắn, có nhƣ vậy mới bảo vệ các quyền và tự do của con ngƣời. Do đó, hoạt động định tội danh và quyết định hình phạt chính thức đối với một ngƣời chỉ do duy nhất một cơ quan có thẩm quyền quyết định là Tòa án, trong đó, bản án của Tòa án nhằm xác định một ngƣời có tội hay không có tội và nếu có tội thì tên tội là tội gì và hình phạt tƣơng xứng. Định tội danh là một vấn đề rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, là tiền đề cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh, chính xác, đồng thời làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, xác định thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng… góp phần đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, bảo vệ pháp luật, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân [37].

Định tội danh là một trong những biện pháp đƣa Bộ luật hình sự vào đời sống xã hội, góp phần vào việc nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngừa và chống tội phạm. Định tội danh là sự xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện trong thực tế khách quan với các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm tƣơng ứng đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự. Định tội danh là xác định tên của tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự qua việc xác định điều luật trực tiếp điều chỉnh tội phạm. Trong quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự, các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án đều phải tiến hành định tội danh.

Định tội danh là bƣớc đầu xác định trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội. Đây chính là nền tảng, ảnh hƣởng tới toàn bộ các hoạt động xác định trách nhiệm hình sự tiếp theo: định khung và quyết định hình phạt. Chỉ có thể xác định khung hình phạt và hình phạt khi đã xác định chính xác tội danh và nếu việc định tội danh sai sẽ kéo theo toàn bộ các kết quả của quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự trở thành sai lầm và không có giá trị pháp lý. Hiện nay về định tội danh còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau và chƣa có những nghiên cứu chuyên sâu đảm bảo đúng cho việc định tội.

Khoa học luật hình sự trên thế giới và ở Việt Nam có nhiều nhận định khác nhau về định tội danh. Ở nƣớc ngoài có thể chỉ ra hai học giả tiêu biểu: Viện sĩ Kuđriavtxev VN Liên Xô cũ và Học giả Sliapôtrnhikôv A. Trong khi Viện sĩ Kuđriavtxev VN cho rằng: Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý hình sự, sự phù hợp, chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi đƣợc thực hiện với các cấu thành tội phạm do quy phạm pháp luật hình sự quy định [80]. Học giả Sliapôtrnhikôv A.C thì lại cho rằng: Định tội danh là một giai đoạn của hoạt động bảo vệ pháp luật do các Cơ quan điều tra, truy tố, xét xử thực hiện trên cơ sở các quy phạm pháp luật hình sự và dựa vào các tình tiết thể hiện sự nguy hiểm cho xã hội của một hành vi cụ thể để xác định dấu hiệu của cấu thành tội phạm tƣơng ứng với hành vi đó [80].

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo quan điểm của cố giáo sƣ Kurinôv B. ở Bộ môn Luật hình sự và Tội phạm học của Khoa Luật - Trƣờng Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcơva mang tên Lômônôxôv M., thì trong lý luận và trong thực tiễn, khái niệm định tội danh đƣợc hiểu theo hai nghĩa: a Định tội danh là một quá trình lôgic nhất định, là hoạt động của ngƣời này hay ngƣời khác trong việc xác định phù hợp (sự đồng nhất) của một trƣờng hợp đang đƣợc xem xét cụ thể với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đƣợc chỉ ra trong qui phạm Phần riêng Bộ luật Hình sự; b) Định tội danh là sự đánh giá về mặt pháp luật nhất định một hành vi nguy hiểm cho xã hội [80]. Tại Việt Nam, nhiều nhà khoa học nghiên cứu vấn đề này và đƣa ra những quan điểm đóng góp vào sự phát triển của ngành khoa học luật hình sự Việt Nam. Lê Cảm trong “Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình sự” đã đƣa ra định nghĩa có tình mô tả, chỉ dẫn hoạt động cũng nhƣ yêu cầu và ý nghĩa của việc định tội danh nhƣ sau: Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tình logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng nhƣ pháp luật tố tụng hình sự, và đƣợc tiến hành bằng cách trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập đƣợc và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tƣơng ứng do luật hình sự quy định, nhằm đạt đƣợc sự thật khách quan, tức là đƣa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật [4].

Trịnh Quốc Toản trong cuốn: “Những vấn đề lý luận về định tội danh và hƣớng dẫn giải bài tập định tội danh” cho rằng: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Định tội danh là việc xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp đồng nhất) giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã đƣợc thực hiện với các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể tƣơng ứng đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự. Nói cách khác định tội là việc xác định một hành vi cụ thể đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của tội nào trong số các tội phạm đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự, đồng thời kết luận - Định tội danh là một quá trình logic nhất định, là hoạt động tƣ duy do ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện. Nó đồng thời cũng là một trong những hình thức hoạt động về mặt pháp lý, thể hiện sự đánh giá về mặt pháp lý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội đang đƣợc kiểm tra, xác định trong mối tƣơng quan với các quy phạm pháp luật hình sự [79]. Từ những quan điểm trên có thể nhận thức về định tội danh nhƣ sau: “Định tội danh là việc xác định một hành vi cụ thể đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của tội nào trong số các tội phạm đã đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự”.

Khi tiến hành định tội danh phải dựa vào cấu thành tội phạm cơ bản. Trƣờng hợp điều luật về tội phạm cụ thể chứa đựng nhiều khung hình phạt thì sau khi định xong tội danh các cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện bƣớc tiếp theo là xác định hành vi tội phạm thỏa mãn khung hình phạt nào cơ bản, tăng nặng hay khung giảm nhẹ. Nghĩa là, trong trƣờng hợp này cơ quan tiến hành tố tụng đã xác định phạm vi trách nhiệm hình sự cho ngƣời phạm tội. Trên cơ sở đó tòa án sẽ lựa chọn biện pháp xử lý cụ thể đối với ngƣời phạm tội nhƣ tuyên bị cáo miễn trách nhiệm hình sự, miễn hành phạt hoặc chọn một hình phạt cụ thể cho bị cáo.

Tuy nhiên, dù khác nhau về các tiếp cận, phƣơng pháp diễn đạt cũng nhƣ mục đích mà tác giả hƣớng tới song ở các định nghĩa về định tội danh đều 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thống nhất ở điểm: Định tội danh là hoạt động đối chiếu, so sánh về mặt pháp luật nhằm xác định một tội phạm xảy ra trên thực tế có tên gọi là gì theo quy định của pháp luật hình sự. Tại Việt Nam, Bộ luật hình sự là nguồn duy nhất để xác định một hành vi là tội phạm cũng nhƣ các loại tội phạm theo ý chí của Nhà nƣớc. Bộ luật hình sự đƣợc kết cấu thành hai phần, trong đó Phần các tội phạm cụ thể đƣợc phân chia thành các chƣơng có nhiệm vụ bảo vệ các khách thể thuộc cùng một nhóm. Mỗi chƣơng có các điều luật cụ thể với tên gọi riêng, đƣợc ghi nhận ngay liền sau số thứ tự.

Và đó chính là tội danh của tội phạm thỏa mãn cấu thành mà điều luật mô tả. Luật hình sự Việt Nam đặt tên cho các tội phạm thƣờng dựa vào các đặc trƣng, những điểm khác biệt của tội phạm đó so với các tội phạm khác thuộc cùng nhóm khách thể. Khái niệm định tội danh nêu trên là chỉ việc định tội danh trong hoạt động tố tụng nói chung, mang ý nghĩa khoa học áp dụng cho toàn bộ các loại tội phạm. Còn đối với việc định tội danh với các tội giết ngƣời là một hoạt động tố tụng cụ thể của các cơ quan tiến hành tố tụng và những ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện, mang ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng.

Trong đó, trên cơ sở các dấu hiệu cơ bản của cấu thành tội giết ngƣời từ Điều 93 đến điều 96 Bộ luật hình sự năm 1999, các cơ quan tiến hành tố tụng (hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự phân tích, đánh giá nhằm xác định hành vi phạm tội đó có phải là hành vi giết ngƣời hay không, thuộc khoản (khung) cụ thể nào đó từ đó ban hành các quyết định tố tụng tƣơng ứng theo quy định của pháp luật.