Chương 1 MỘT S VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH Đ I VỚI CÁC TỘI GIẾT NGƯỜI 1. K i niệm, đặ điểm v ý n ĩ ủ việ địn t i n đ iv i t i p ạm iết n ời 1. Khái niệm định tội danh đối với các tội phạm giết người Điều 31 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 quy định: “1. Ngƣời bị buộc tội đƣợc coi là không có tội cho đến khi đƣợc chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Những quy định này của Hiến pháp mang tƣ tƣởng tiến bộ, nhân văn và bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân. Để có một bản án công minh, khách quan, toàn diện và đúng pháp luật đòi hỏi việc định tội danh và quyết định hình phạt phải thực sự đúng đắn, có nhƣ vậy mới bảo vệ các quyền và tự do của con ngƣời. Do đó, hoạt động định tội danh và quyết định hình phạt chính thức đối với một ngƣời chỉ do duy nhất một cơ quan có thẩm quyền quyết định là Tòa án, trong đó, bản án của Tòa án nhằm xác định một ngƣời có tội hay không có tội và nếu có tội thì tên tội là tội gì và hình phạt tƣơng xứng. Định tội danh là một vấn đề rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, là tiền đề cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh, chính xác, đồng thời làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, xác định thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng… góp phần đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, bảo vệ pháp luật, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân [37].
Định tội danh là một trong những biện pháp đƣa Bộ luật hình sự vào đời sống xã hội, góp phần vào việc nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngừa và chống tội phạm. Định tội danh là sự xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện trong thực tế khách quan với các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm tƣơng ứng đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự. Định tội danh là xác định tên của tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự qua việc xác định điều luật trực tiếp điều chỉnh tội phạm. Trong quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự, các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án đều phải tiến hành định tội danh.
Định tội danh là bƣớc đầu xác định trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội. Đây chính là nền tảng, ảnh hƣởng tới toàn bộ các hoạt động xác định trách nhiệm hình sự tiếp theo: định khung và quyết định hình phạt. Chỉ có thể xác định khung hình phạt và hình phạt khi đã xác định chính xác tội danh và nếu việc định tội danh sai sẽ kéo theo toàn bộ các kết quả của quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự trở thành sai lầm và không có giá trị pháp lý. Hiện nay về định tội danh còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau và chƣa có những nghiên cứu chuyên sâu đảm bảo đúng cho việc định tội.
Khoa học luật hình sự trên thế giới và ở Việt Nam có nhiều nhận định khác nhau về định tội danh. Ở nƣớc ngoài có thể chỉ ra hai học giả tiêu biểu: Viện sĩ Kuđriavtxev VN Liên Xô cũ và Học giả Sliapôtrnhikôv A. Trong khi Viện sĩ Kuđriavtxev VN cho rằng: Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý hình sự, sự phù hợp, chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi đƣợc thực hiện với các cấu thành tội phạm do quy phạm pháp luật hình sự quy định [80]. Học giả Sliapôtrnhikôv A.C thì lại cho rằng: Định tội danh là một giai đoạn của hoạt động bảo vệ pháp luật do các Cơ quan điều tra, truy tố, xét xử thực hiện trên cơ sở các quy phạm pháp luật hình sự và dựa vào các tình tiết thể hiện sự nguy hiểm cho xã hội của một hành vi cụ thể để xác định dấu hiệu của cấu thành tội phạm tƣơng ứng với hành vi đó [80].
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo quan điểm của cố giáo sƣ Kurinôv B. ở Bộ môn Luật hình sự và Tội phạm học của Khoa Luật - Trƣờng Đại học Tổng hợp Quốc gia Maxcơva mang tên Lômônôxôv M., thì trong lý luận và trong thực tiễn, khái niệm định tội danh đƣợc hiểu theo hai nghĩa: a Định tội danh là một quá trình lôgic nhất định, là hoạt động của ngƣời này hay ngƣời khác trong việc xác định phù hợp (sự đồng nhất) của một trƣờng hợp đang đƣợc xem xét cụ thể với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đƣợc chỉ ra trong qui phạm Phần riêng Bộ luật Hình sự; b) Định tội danh là sự đánh giá về mặt pháp luật nhất định một hành vi nguy hiểm cho xã hội [80]. Tại Việt Nam, nhiều nhà khoa học nghiên cứu vấn đề này và đƣa ra những quan điểm đóng góp vào sự phát triển của ngành khoa học luật hình sự Việt Nam. Lê Cảm trong “Các nghiên cứu chuyên khảo về Phần chung luật hình sự” đã đƣa ra định nghĩa có tình mô tả, chỉ dẫn hoạt động cũng nhƣ yêu cầu và ý nghĩa của việc định tội danh nhƣ sau: Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tình logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng nhƣ pháp luật tố tụng hình sự, và đƣợc tiến hành bằng cách trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập đƣợc và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tƣơng ứng do luật hình sự quy định, nhằm đạt đƣợc sự thật khách quan, tức là đƣa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật [4].
Trịnh Quốc Toản trong cuốn: “Những vấn đề lý luận về định tội danh và hƣớng dẫn giải bài tập định tội danh” cho rằng: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Định tội danh là việc xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp đồng nhất) giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã đƣợc thực hiện với các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể tƣơng ứng đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự. Nói cách khác định tội là việc xác định một hành vi cụ thể đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của tội nào trong số các tội phạm đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự, đồng thời kết luận - Định tội danh là một quá trình logic nhất định, là hoạt động tƣ duy do ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện. Nó đồng thời cũng là một trong những hình thức hoạt động về mặt pháp lý, thể hiện sự đánh giá về mặt pháp lý đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội đang đƣợc kiểm tra, xác định trong mối tƣơng quan với các quy phạm pháp luật hình sự [79]. Từ những quan điểm trên có thể nhận thức về định tội danh nhƣ sau: “Định tội danh là việc xác định một hành vi cụ thể đã thực hiện thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm của tội nào trong số các tội phạm đã đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự”.
Khi tiến hành định tội danh phải dựa vào cấu thành tội phạm cơ bản. Trƣờng hợp điều luật về tội phạm cụ thể chứa đựng nhiều khung hình phạt thì sau khi định xong tội danh các cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện bƣớc tiếp theo là xác định hành vi tội phạm thỏa mãn khung hình phạt nào cơ bản, tăng nặng hay khung giảm nhẹ. Nghĩa là, trong trƣờng hợp này cơ quan tiến hành tố tụng đã xác định phạm vi trách nhiệm hình sự cho ngƣời phạm tội. Trên cơ sở đó tòa án sẽ lựa chọn biện pháp xử lý cụ thể đối với ngƣời phạm tội nhƣ tuyên bị cáo miễn trách nhiệm hình sự, miễn hành phạt hoặc chọn một hình phạt cụ thể cho bị cáo.
Tuy nhiên, dù khác nhau về các tiếp cận, phƣơng pháp diễn đạt cũng nhƣ mục đích mà tác giả hƣớng tới song ở các định nghĩa về định tội danh đều 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống nhất ở điểm: Định tội danh là hoạt động đối chiếu, so sánh về mặt pháp luật nhằm xác định một tội phạm xảy ra trên thực tế có tên gọi là gì theo quy định của pháp luật hình sự. Tại Việt Nam, Bộ luật hình sự là nguồn duy nhất để xác định một hành vi là tội phạm cũng nhƣ các loại tội phạm theo ý chí của Nhà nƣớc. Bộ luật hình sự đƣợc kết cấu thành hai phần, trong đó Phần các tội phạm cụ thể đƣợc phân chia thành các chƣơng có nhiệm vụ bảo vệ các khách thể thuộc cùng một nhóm. Mỗi chƣơng có các điều luật cụ thể với tên gọi riêng, đƣợc ghi nhận ngay liền sau số thứ tự.
Và đó chính là tội danh của tội phạm thỏa mãn cấu thành mà điều luật mô tả. Luật hình sự Việt Nam đặt tên cho các tội phạm thƣờng dựa vào các đặc trƣng, những điểm khác biệt của tội phạm đó so với các tội phạm khác thuộc cùng nhóm khách thể. Khái niệm định tội danh nêu trên là chỉ việc định tội danh trong hoạt động tố tụng nói chung, mang ý nghĩa khoa học áp dụng cho toàn bộ các loại tội phạm. Còn đối với việc định tội danh với các tội giết ngƣời là một hoạt động tố tụng cụ thể của các cơ quan tiến hành tố tụng và những ngƣời tiến hành tố tụng thực hiện, mang ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng.
Trong đó, trên cơ sở các dấu hiệu cơ bản của cấu thành tội giết ngƣời từ Điều 93 đến điều 96 Bộ luật hình sự năm 1999, các cơ quan tiến hành tố tụng (hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự phân tích, đánh giá nhằm xác định hành vi phạm tội đó có phải là hành vi giết ngƣời hay không, thuộc khoản (khung) cụ thể nào đó từ đó ban hành các quyết định tố tụng tƣơng ứng theo quy định của pháp luật.