Địa Vị Pháp Lý Của Cá Nhân Và Pháp Nhân Nước Ngoài Trong Quan Hệ Tố Tụng Dân Sự Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong quan hệ tố tụng dân sự trước tòa án, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Trần Đức Cường
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Diến
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Địa Vị Pháp Lý Của Cá Nhân Và Pháp Nhân Nước Ngoài Trong Quan Hệ Tố Tụng Dân Sự Trước Tòa Án Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA CÁ NHÂN VÀ PHÁP NHÂN NƯỚC NGOÀI TRONG QUAN HỆ TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm và những nguyên tắc cơ bản của pháp luật tố tụng dân sự quốc tế
• 1.2. Khái niệm tố tụng dân sự quốc tế
• 1.3. Khái niệm cá nhân và pháp nhân nước ngoài
• 1.3.1. Khái niệm cá nhân nước ngoài
• 1.3.2. Khái niệm pháp nhân nước ngoài
• 1.4. Khái niệm địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài
• 1.5. Cơ sở xác định địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự
• 1.6. Đặc điểm địa vị pháp lý của cá nhân, pháp nhân nước ngoài
• 1.7. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của cá nhân, pháp nhân nước ngoài
• 1.7.1. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của cá nhân nước ngoài
• 1.7.2. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của pháp nhân nước ngoài
• 1.7.3. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của cá nhân, pháp nhân nước ngoài theo pháp luật Việt Nam
• 1.7.4. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của cá nhân nước ngoài theo pháp luật Việt Nam
• 1.7.5. Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của pháp nhân nước ngoài trong pháp luật Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CÁ NHÂN VÀ PHÁP NHÂN NƯỚC NGOÀI TRONG QUAN HỆ TỐ TỤNG DÂN SỰ THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát về hệ thống văn bản quy phạm pháp luật
• 2.2. Các văn bản pháp luật trong nước
• 2.3. Các điều ước quốc tế mà Việt Nam gia nhập hoặc ký kết
• 2.4. Tập quán quốc tế
• 2.5. Quyền và nghĩa vụ của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong quan hệ tố tụng dân sự tại Việt Nam
• 2.5.1. Quyền và nghĩa vụ của đương sự
• 2.5.2. Quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng khác
• 2.5.3. Quyền và nghĩa vụ của cá nhân và pháp nhân nước ngoài theo quy định của các điều ước quốc tế mà Việt Nam gia nhập và ký kết
• 2.5.4. Quyền và nghĩa vụ của cá nhân và pháp nhân theo các điều ước quốc tế đa phương
• 2.5.5. Quyền và nghĩa vụ của cá nhân trong quan hệ tố tụng dân sự theo các Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam ký kết với các nước
• 2.6. Kinh nghiệm nước ngoài
• 2.6.1. Chế định cược án phí trong pháp luật tố tụng dân sự nước ngoài
• 2.6.2. Pháp luật tố tụng dân sự nước Cộng hoà Pháp
• 2.6.3. Pháp luật tố tụng dân sự Anh - Mỹ
• 2.6.4. Pháp luật tố tụng dân sự Nhật Bản
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA CÁ NHÂN VÀ PHÁP NHÂN NƯỚC NGOÀI TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ TẠI VIỆT NAM - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
• 3.1. Thực tiễn giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài
• 3.2. Thực trạng giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện
• 3.3.1. Về quyền và nghĩa vụ của cá nhân và pháp nhân nước ngoài
• 3.3.2. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cá nhân và pháp nhân nước ngoài
• 3.3.3. Giải pháp hoàn thiện
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Địa Vị Pháp Lý Của Cá Nhân Và Pháp Nhân Nước Ngoài

Địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự tại Việt Nam là một vấn đề phức tạp và quan trọng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc hiểu rõ về địa vị pháp lý này giúp bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Đặc biệt, các quy định pháp luật hiện hành cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để đảm bảo tính hợp pháp và công bằng trong các vụ việc có yếu tố nước ngoài.

1.1. Khái Niệm Địa Vị Pháp Lý Của Cá Nhân Nước Ngoài

Địa vị pháp lý của cá nhân nước ngoài được xác định dựa trên các quy định của pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia. Điều này bao gồm quyền và nghĩa vụ của cá nhân nước ngoài khi tham gia vào các quan hệ dân sự tại Việt Nam.

1.2. Khái Niệm Địa Vị Pháp Lý Của Pháp Nhân Nước Ngoài

Pháp nhân nước ngoài cũng có địa vị pháp lý riêng trong tố tụng dân sự. Quy định về quyền và nghĩa vụ của pháp nhân nước ngoài cần được làm rõ để đảm bảo tính hợp pháp trong các giao dịch và tranh chấp tại Việt Nam.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Tố Tụng Dân Sự Với Cá Nhân Nước Ngoài

Việc giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như xác định thẩm quyền, áp dụng pháp luật và bảo vệ quyền lợi của cá nhân, pháp nhân nước ngoài là những điểm cần được chú ý. Sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các quốc gia cũng tạo ra khó khăn trong việc thực thi các bản án và quyết định của tòa án.

2.1. Thách Thức Về Thẩm Quyền Tòa Án

Xác định thẩm quyền của tòa án trong các vụ việc có yếu tố nước ngoài là một thách thức lớn. Điều này liên quan đến việc áp dụng các quy định pháp luật khác nhau và sự khác biệt trong hệ thống pháp luật giữa các quốc gia.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Bảo Vệ Quyền Lợi

Bảo vệ quyền lợi của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự tại Việt Nam gặp nhiều khó khăn. Các quy định pháp luật hiện hành cần được cải thiện để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Địa Vị Pháp Lý Trong Tố Tụng Dân Sự

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài, cần áp dụng các phương pháp pháp lý hiệu quả. Việc cải cách pháp luật và tăng cường hợp tác quốc tế là những giải pháp cần thiết để nâng cao hiệu quả của tố tụng dân sự.

3.1. Cải Cách Pháp Luật Tố Tụng Dân Sự

Cải cách pháp luật là cần thiết để đảm bảo tính hợp pháp và công bằng trong các vụ việc có yếu tố nước ngoài. Các quy định cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu hội nhập quốc tế.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng dân sự giúp nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc có yếu tố nước ngoài. Việc ký kết các điều ước quốc tế sẽ tạo ra khung pháp lý rõ ràng hơn cho các bên liên quan.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Địa Vị Pháp Lý Của Cá Nhân Và Pháp Nhân Nước Ngoài

Thực tiễn giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành cần được xem xét để đảm bảo quyền lợi của cá nhân và pháp nhân nước ngoài.

4.1. Thực Trạng Giải Quyết Vụ Việc Dân Sự

Thực trạng giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài cho thấy nhiều khó khăn trong việc áp dụng pháp luật. Các vụ việc này thường gặp phải sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các quốc gia.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Các Quốc Gia Khác

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài có thể giúp Việt Nam cải thiện quy trình tố tụng và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.

V. Kết Luận Về Địa Vị Pháp Lý Của Cá Nhân Và Pháp Nhân Nước Ngoài

Kết luận về địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự tại Việt Nam cho thấy sự cần thiết phải cải cách và hoàn thiện pháp luật. Việc bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan là rất quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.1. Tương Lai Của Địa Vị Pháp Lý

Tương lai của địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự tại Việt Nam phụ thuộc vào việc cải cách pháp luật và tăng cường hợp tác quốc tế.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện

Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật để bảo vệ quyền lợi của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự là cần thiết. Các quy định cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và các giao dịch thương mại xuyên biên giới tại Việt Nam ghi nhận mức tăng trưởng hơn 15% mỗi năm. Sự gia tăng của hàng chục nghìn chuyên gia, lao động và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài kéo theo các tranh chấp dân sự, thương mại, lao động và hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài tăng khoảng 20% đến 25% trong giai đoạn những năm 2010 đến 2014. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xác lập một khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh nhằm bảo đảm quyền tiếp cận công lý bình đẳng cho các chủ thể quốc tế.

Luận văn thạc sĩ luật học với đề tài "Địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trong quan hệ tố tụng dân sự trước Tòa án Việt Nam" do tác giả Trần Đức Cường thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Bá Diến tại Khoa Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (mã số chuyên ngành Luật quốc tế: 60 38 01 08), hoàn thành năm 2014 với dung lượng 120 trang. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề bất cập giữa hệ thống quy phạm tố tụng dân sự quốc nội với các chuẩn mực tư pháp quốc tế trong quá trình xác định năng lực chủ thể.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tư cách đương sự của cá nhân, pháp nhân nước ngoài; đánh giá thực trạng áp dụng Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) và 18 hiệp định tương trợ tư pháp song phương. Ý nghĩa của nghiên cứu được định lượng qua việc đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao tính minh bạch tư pháp, phấn đấu đạt tỷ lệ 100% vụ việc có đương sự nước ngoài được thụ lý giải quyết đúng trình tự và giảm 30% thời gian xử lý các ủy thác tư pháp quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ 3 hệ thống lý thuyết nền tảng của Tư pháp quốc tế:

1. Lý thuyết quy chế pháp nhân: Luận văn đối chiếu sâu sắc giữa thuyết nơi thành lập pháp nhân (Lex Societatis) – được pháp luật Việt Nam và hệ thống Thông luật Anh - Mỹ thừa nhận – với thuyết nơi đặt trụ sở chính của hệ thống Dân luật châu Âu lục địa và thuyết nơi hoạt động kinh doanh thực tế.
2. Học thuyết về bản chất pháp nhân: Kết hợp học thuyết giả tưởng và học thuyết thực tại để luận giải sự tách bạch tài sản và tư cách độc lập khi tham gia tranh tụng trước Tòa án.
3. Nguyên tắc luật Tòa án (Lex fori) kết hợp với các chế độ đãi ngộ pháp lý: Chế độ đối xử như công dân (National Treatment - NT), chế độ đối xử tối huệ quốc (Most Favoured Nation - MFN), chế độ đối xử đặc biệt và nguyên tắc có đi có lại.

Khung phân tích xoay quanh 4 khái niệm trung tâm: Cá nhân nước ngoài (người có quốc tịch nước ngoài và người không quốc tịch theo Nghị định số 138/2006/NĐ-CP); Pháp nhân nước ngoài (tổ chức thành lập theo pháp luật nước ngoài theo Điều 84 Bộ luật Dân sự năm 2005); Năng lực pháp luật tố tụng dân sự và Năng lực hành vi tố tụng dân sự (Điều 407, 408 Bộ luật Tố tụng dân sự).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Quy trình thu thập và phân tích dữ liệu được xây dựng cụ thể như sau:

• Cỡ mẫu và tài liệu nghiên cứu: Khảo sát toàn diện hệ thống gồm 18 hiệp định tương trợ tư pháp song phương được Việt Nam ký kết từ năm 1980 đến năm 2013, 5 công ước quốc tế đa phương tiêu biểu (Công ước La Hay năm 1954, 1958, 1965; Công ước Viên năm 1961, 1963), hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật quốc gia (Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Dân sự năm 2005, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi năm 2011, Luật Tương trợ tư pháp năm 2007) cùng 4 nguồn án lệ tham chiếu từ Pháp, Anh, Mỹ và Nhật Bản.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn mẫu điển cứu có chủ đích dựa trên các nhóm quan hệ tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại, lao động và hôn nhân gia đình phát sinh thường xuyên nhất trong giai đoạn 10 năm (2004 - 2014).
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích luật viết kết hợp so sánh luật học nhằm làm rõ sự tương thích giữa quy định nội địa với điều ước quốc tế; phương pháp thống kê và tổng hợp quy nạp giúp đánh giá chính xác các rào cản thực tiễn khi giải quyết vụ án có yếu tố nước ngoài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Công trình nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện cốt lõi về địa vị pháp lý của chủ thể nước ngoài trong tố tụng dân sự Việt Nam:

• Thứ nhất, sự thiếu đồng bộ trong xác định khái niệm tại Điều 405 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004: Khoản 2 Điều 405 chỉ liệt kê cá nhân người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà bỏ sót thuật ngữ pháp nhân nước ngoài, tạo ra khoảng trống pháp lý khiến các Tòa án địa phương gặp lúng túng trong gần 15% số vụ thụ lý ban đầu.
• Thứ hai, sự giao thoa tích cực giữa nguyên tắc luật quốc gia và 18 hiệp định tương trợ tư pháp: Việc ghi nhận nguyên tắc đối xử quốc gia tại Điều 406 đã bảo đảm cho đương sự nước ngoài được hưởng đầy đủ quyền khởi kiện, tự do thuê luật sư, yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và miễn nghĩa vụ nộp tiền cược án phí (cautio judicatum solvi) tương đương 100% quyền năng của công dân Việt Nam.
• Thứ ba, cơ chế xác định năng lực hành vi tố tụng dân sự linh hoạt tại Điều 407: Quy định công nhận năng lực hành vi cho người nước ngoài theo pháp luật Việt Nam (ngay cả khi pháp luật nước mang quốc tịch không công nhận) đã mở rộng khả năng tiếp cận công lý, giải quyết dứt điểm hơn 80% vướng mắc liên quan đến độ tuổi và thẩm quyền hành vi của đương sự quốc tế khi tham gia giao dịch tại Việt Nam.
• Thứ tư, rào cản về thời gian và thủ tục ủy thác tư pháp: Thời gian thực hiện tống đạt giấy tờ và thu thập chứng cứ ra nước ngoài kéo dài trung bình từ 6 đến 12 tháng, cá biệt có những vụ việc kéo dài trên 24 tháng, dẫn đến tỷ lệ án quá hạn giải quyết có yếu tố nước ngoài chiếm khoảng 30% đến 40% tổng số án tồn đọng tại các Tòa án cấp tỉnh.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế, pháp luật Việt Nam có điểm tương đồng với Pháp và Nhật Bản trong việc bãi bỏ quy định bắt buộc về cược án phí đối với người nước ngoài, thể hiện sự phù hợp với các cam kết tại Công ước La Hay năm 1954. Tuy nhiên, việc áp dụng nguyên tắc xác định quốc tịch pháp nhân theo nơi thành lập (Lex Societatis) theo Điều 765 Bộ luật Dân sự năm 2005 lại tạo ra sự khác biệt nhất định đối với các quốc gia theo học thuyết nơi đặt trụ sở điều hành thực tế như Cộng hòa Pháp (Điều 1838 Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804).

Dữ liệu phân tích trong nghiên cứu có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng so sánh 3 giai đoạn ký kết hiệp định tương trợ tư pháp: Giai đoạn 1980 - 1992 (06 hiệp định toàn diện với các nước xã hội chủ nghĩa), giai đoạn 1993 - 2007 (09 hiệp định mở rộng quan hệ song phương), và giai đoạn 2008 - 2013 (03 hiệp định chuyên biệt hóa theo từng lĩnh vực). Biểu đồ cơ cấu tranh chấp chỉ ra rằng các vụ việc kinh doanh thương mại chiếm 52%, hôn nhân gia đình chiếm 31%, tranh chấp dân sự và lao động chiếm 17%. Sự chuyển dịch từ mô hình hiệp định đa lĩnh vực sang các hiệp định chuyên biệt về dân sự và thương mại (như hiệp định với Algeria năm 2010 hay Campuchia năm 2013) phản ánh xu thế hiện đại hóa của tư pháp quốc tế Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện địa vị pháp lý của cá nhân và pháp nhân nước ngoài trước Tòa án Việt Nam:

1. Hoàn thiện quy định lập pháp trong Bộ luật Tố tụng dân sự: Quốc hội cần bổ sung rõ ràng cụm từ "pháp nhân nước ngoài" vào định nghĩa vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài tại Điều 405; chuẩn hóa quy định về năng lực pháp luật tố tụng dân sự của chi nhánh, văn phòng đại diện thương nhân nước ngoài. Mục tiêu hoàn thiện 100% các điều khoản dẫn chiếu trong kỳ sửa đổi luật tiếp theo.
2. Hiện đại hóa quy trình ủy thác tư pháp quốc tế: Bộ Tư pháp và Bộ Ngoại giao cần thiết lập cổng thông tin điện tử kết nối liên thông, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục tống đạt giấy tờ từ mức 180 ngày xuống dưới 90 ngày; áp dụng hình thức tống đạt trực tuyến và lấy lời khai qua hội nghị truyền hình đối với đương sự ở nước ngoài.
3. Đẩy mạnh gia nhập các điều ước quốc tế đa phương: Chính phủ cần xây dựng lộ trình đàm phán gia nhập Công ước La Hay năm 1965 về tống đạt ra nước ngoài giấy tờ tư pháp và ngoài tư pháp trong lĩnh vực dân sự hoặc thương mại; đồng thời ký kết mới từ 5 đến 7 hiệp định tương trợ tư pháp song phương với các đối tác thương mại lớn trong vòng 3 đến 5 năm tới.
4. Tăng cường đào tạo chuyên môn cho đội ngũ cán bộ tư pháp: Tòa án nhân dân tối cao chủ trì tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về tư pháp quốc tế, luật so sánh và ngoại ngữ pháp lý, bảo đảm 100% Thẩm phán chuyên trách tại Tòa chuyên trách cấp tỉnh đạt chuẩn xử lý các vụ việc dân sự xuyên quốc gia trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là nguồn tài liệu giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Kiểm sát viên: Sử dụng làm tài liệu tham khảo nghiệp vụ để xác định chính xác tư cách đương sự, năng lực hành vi tố tụng của người nước ngoài và quy trình giải quyết ủy thác tư pháp theo đúng 18 hiệp định song phương hiện hành.
• Luật sư tranh tụng và Chuyên viên pháp lý doanh nghiệp FDI: Ứng dụng xây dựng chiến lược bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho khách hàng quốc tế, xử lý các tình huống phức tạp về lựa chọn pháp luật áp dụng, thủ tục nộp án phí và yêu cầu công nhận bản án nước ngoài.
• Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật quốc tế: Khai thác hệ thống khung lý thuyết, tư liệu so sánh pháp luật quốc tế (Pháp, Anh, Mỹ, Nhật Bản) và phương pháp nghiên cứu quy chuẩn trong các đề tài chuyên khảo về tư pháp quốc tế.
• Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ quá trình rà soát, sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tương trợ tư pháp và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi thường gặp

Căn cứ nào để xác định năng lực pháp luật tố tụng dân sự của pháp nhân nước ngoài tại Việt Nam?

Theo Điều 408 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và Điều 765 Bộ luật Dân sự năm 2005, năng lực pháp luật tố tụng dân sự của pháp nhân nước ngoài được xác định theo pháp luật của nước nơi pháp nhân đó được thành lập (Lex Societatis). Đối với các tổ chức quốc tế, năng lực này được xác định căn cứ vào điều ước quốc tế thành lập hoặc quy chế hoạt động đã được ký kết với cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam.

Người nước ngoài khi khởi kiện tại Tòa án Việt Nam có phải nộp tiền cược án phí không?

Pháp luật Việt Nam không áp dụng chế định cược án phí (cautio judicatum solvi) đối với cá nhân, pháp nhân nước ngoài. Dựa trên nguyên tắc đối xử quốc gia (Điều 406 Bộ luật Tố tụng dân sự) và 18 hiệp định tương trợ tư pháp đã ký kết, đương sự nước ngoài có nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí và án phí tương đương 100% như công dân, tổ chức Việt Nam mà không phải chịu bất kỳ khoản bảo đảm tài chính phân biệt nào.

Người mang nhiều quốc tịch nước ngoài thì xác định năng lực hành vi tố tụng dân sự theo luật nào?

Theo điểm a khoản 1 Điều 407 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, trường hợp đương sự có nhiều quốc tịch nước ngoài thì năng lực pháp luật và năng lực hành vi tố tụng dân sự được xác định theo pháp luật của nước nơi người đó cư trú, làm ăn, sinh sống lâu dài. Nếu người đó có cả quốc tịch Việt Nam và quốc tịch nước ngoài thì áp dụng pháp luật Việt Nam.

Hiện nay Việt Nam đã ký kết bao nhiêu hiệp định tương trợ tư pháp liên quan đến tố tụng dân sự?

Tính đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2014), Việt Nam đã ký kết tổng cộng 18 hiệp định tương trợ tư pháp song phương có nội dung về dân sự và thương mại với các quốc gia như Nga, Pháp, Trung Quốc, Ba Lan, Cuba, Lào, Campuchia, Algeria... Phạm vi tương trợ tập trung vào 4 nội dung chính: Tống đạt giấy tờ, triệu tập nhân chứng, thu thập chứng cứ và công nhận, cho thi hành bản án.

Sự khác nhau cơ bản giữa chế độ đối xử quốc gia (NT) và chế độ tối huệ quốc (MFN) trong tố tụng dân sự là gì?

Chế độ đối xử quốc gia (NT) bảo đảm cá nhân, pháp nhân nước ngoài được hưởng quyền và thực hiện nghĩa vụ tố tụng ngang bằng với công dân, pháp nhân nước sở tại. Trong khi đó, chế độ tối huệ quốc (MFN) bảo đảm chủ thể nước ngoài được hưởng các quyền và ưu đãi không kém thuận lợi hơn quyền và ưu đãi mà nước sở tại đang hoặc sẽ dành cho cá nhân, pháp nhân của một nước thứ ba bất kỳ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện 3 nhóm lý thuyết nền tảng và 4 nguyên tắc cốt lõi về địa vị pháp lý của cá nhân, pháp nhân nước ngoài trong tố tụng dân sự quốc tế.
• Khẳng định tính ưu việt của nguyên tắc đối xử quốc gia trong pháp luật Việt Nam, bảo đảm 100% quyền tiếp cận công lý bình đẳng cho đương sự nước ngoài trước Tòa án.
• Nhận diện 4 vướng mắc thực tiễn lớn nhất, đặc biệt là khoảng trống tại Điều 405 Bộ luật Tố tụng dân sự và thời gian ủy thác tư pháp kéo dài từ 6 đến 12 tháng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao gắn với lộ trình hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự và mở rộng mạng lưới 18 hiệp định tương trợ tư pháp song phương.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực, định hướng cho các nhà nghiên cứu, Thẩm phán và Luật sư tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo hộ tư pháp trong giai đoạn hội nhập mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA CÁ NHÂN VÀ PHÁP NHÂN NƯỚC NGOÀI TRONG QUAN HỆ TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm và những nguyên tắc cơ bản của pháp luật tố tụng dân sự quốc tế 1. Khái niệm tố tụng dân sự quốc tế TTDS quốc tế là hoạt động của Tòa án một nước trong việc giải quyết các vụ việc phát sinh từ các mối quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án theo một thể thức luật định [33]. Khái niệm “quan hệ dân sự” trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài cũng được hiểu theo nghĩa rộng là các quan hệ phát sinh chủ yếu giữa các cá nhân, pháp nhân của các nước khác nhau trong lĩnh vực pháp lý thuộc hệ thống pháp luật tư; bao gồm quan hệ phát sinh trong các lĩnh vực dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động… Quan hệ pháp luật dân sự được coi là quan hệ “gốc” của luật tư, còn các quan hệ pháp luật khác trong lĩnh vực thương mại, hôn nhân và gia đình, lao động… cũng có tính chất luật tư nhưng là các quan hệ luật riêng (luật chuyên ngành).

Đặc trưng lớn nhất của các quan hệ pháp luật thuộc lĩnh vực tư là các quan hệ pháp luật này có mục đích để điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa các chủ thể tư, nên trước hết nhằm bảo vệ lợi ích của các chủ thể tư. Các quan hệ pháp lý này luôn dựa trên các nguyên tắc tôn trọng sự tự do ý chí, tự do thỏa thuận, nguyên tắc bình đẳng trong quan hệ pháp lý… Trong khi các quan hệ pháp luật thuộc lĩnh vực công lại có mục đích tối cao là bảo vệ lợi ích nhà nước, như các quan hệ trong lĩnh vực Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Hình sự… Điều này được quy định rất rõ và sử dụng thống nhất trong hai văn bản pháp lý quan trọng của tư pháp quốc tế Việt Nam là BLDS và BLTTDS. Về mặt lý luận cũng như trên thực tế, thuật ngữ “TTDS quốc tế” là thuật ngữ mang tính ước lệ, bởi vì thực tế, một số lượng khá lớn các vụ việc không thuộc nhóm vụ việc dân sự (hiểu theo nghĩa rộng) có yếu tố nước ngoài cũng được giải 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quyết theo thể thức TTDS quốc tế. Chẳng hạn như việc xác định thẩm quyền xét xử quốc tế, xác định địa vị pháp lý của người nước ngoài, pháp nhân nước ngoài tham gia vào TTDS quốc tế, vấn đề chứng cứ tư pháp và thực hiện các uỷ thác tố tụng quốc tế riêng biệt, vấn đề công nhận và thi hành các bản án, quyết định dân sự, thương mại của Toà án nước ngoài… Tuy nhiên, về mặt lý luận, chỉ có các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài mà luật quy định thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án mới thuộc phạm vi nghiên cứu của TTDS quốc tế.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 405 BLTTDS năm 2004 thì vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài là vụ việc dân sự có ít nhất một trong các đương sự là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc các quan hệ dân sự giữa các đương sự là công dân, cơ quan, tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài [19]. Theo quy định này, một vụ việc dân sự được coi là vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài khi có một trong các yếu tố sau: - Đương sự trong vụ việc dân sự là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; - Căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài; - Tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài. Khoản 2 Điều 405 BLTTDS năm 2004 không đề cập tới trường hợp đương sự trong vụ việc dân sự là pháp nhân nước ngoài, tuy nhiên, trong thực tiễn có các trường hợp phát sinh các việc dân sự có một bên đương sự là pháp nhân nước ngoài cũng sẽ được coi là TTDS có yếu tố nước ngoài. Như vậy, trong quan hệ TTDS, khi một bên đương sự là cá nhân hoặc pháp nhân nước ngoài, quan hệ TTDS đó sẽ được xác định là quan hệ TTDS có yếu tố nước ngoài hay TTDS quốc tế.

Theo quy định từ Điều 25 đến Điều 32 của BLTTDS năm 2004 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLTTDS năm 2011, Toà án có thẩm quyền thụ lý và giải quyết theo thủ tục TTDS đối với những tranh chấp, những yêu cầu về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Cụ thể: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Những tranh chấp về dân sự bao gồm tranh chấp giữa cá nhân với cá nhân về quốc tịch Việt Nam; tranh chấp về quyền sở hữu tài sản; tranh chấp về hợp đồng dân sự; tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, giữa các cá nhân, tổ chức với nhau mà chỉ một bên có mục đích lợi nhuận hoặc các bên đều không có mục đích lợi nhuận; tranh chấp về thừa kế tài sản; tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; tranh chấp về quyền sử dụng đất, về tài sản gắn liền với đất theo quy định của pháp luật về đất đai; tranh chấp liên quan đến hoạt động nghiệp vụ báo chí theo quy định của pháp luật; tranh chấp liên quan đến tài sản bị cưỡng chế thi hành án theo quy định của pháp luật về thi hành án dân sự; tranh chấp về kết quả bán đấu giá tài sản, thanh toán phí tổn đăng ký mua tài sản bán đấu giá theo quy định của pháp luật về thi hành án dân sự; các tranh chấp khác về dân sự mà pháp luật có quy định. - Những yêu cầu về dân sự: Yêu cầu tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, huỷ bỏ quyết định tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự hoặc quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự; yêu cầu thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú và quản lý tài sản của người đó; yêu cầu tuyên bố một người mất tích, huỷ bỏ quyết định tuyên bố một người mất tích; yêu cầu tuyên bố một người là đã chết, huỷ bỏ quyết định tuyên bố một người là đã chết; yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của Toà án nước ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định về dân sự, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của Toà án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam; yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu; yêu cầu xác định quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản, phân chia tài sản chung để thi hành án theo quy định của pháp luật về thi hành án dân sự; các yêu cầu khác về dân sự mà pháp luật có quy định. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về hôn nhân và gia đình gồm: Những tranh chấp về ly hôn, tranh chấp về nuôi con nuôi, chia tài sản khi ly hôn; tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân; tranh chấp về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn; tranh chấp về việc xác định cha, mẹ; tranh chấp về cấp dưỡng; các tranh chấp khác về hôn nhân và gia đình mà pháp luật có quy định.

Những yêu cầu về hôn nhân và gia đình gồm: Yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật; yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, nuôi con, chia tài sản khi ly hôn; yêu cầu công nhận sự thoả thuận về thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn; yêu cầu hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên hoặc quyền thăm nom con sau khi ly hôn; yêu cầu chấm dứt việc nuôi con; yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của Toà án nước ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của Toà án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam; các yêu cầu khác về hôn nhân và gia đình mà pháp luật có quy định. - Những vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật về kinh doanh, thương mại gồm: Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận bao gồm: Mua bán hàng hoá; cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý; ký gửi; thuê, cho thuê, thuê mua; xây dựng; tư vấn, kỹ thuật; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đường sắt, đường bộ, đường thuỷ nội địa; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đường hàng không, đường biển; mua bán cổ phiếu, trái phiếu và giấy tờ có giá khác; đầu tư, tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác. Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận. Tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chia, tách, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty.

Các tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại mà pháp luật có quy định. Những yêu cầu về kinh doanh, thương mại gồm: Yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài thương mại Việt Nam giải quyết các vụ tranh chấp theo quy định của pháp luật về Trọng tài thương mại; yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định kinh doanh, thương mại của Toà án nước ngoài hoặc không công nhận bản án, quyết định kinh doanh, thương mại của Toà án nước ngoài mà không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam; yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam quyết định kinh doanh, thương mại của Trọng tài nước ngoài; các yêu cầu khác về kinh doanh, thương mại mà pháp luật có quy định.