Nghiên cứu di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại thành phố Cần Thơ

Luận án phân tích di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại thành phố Cần Thơ, cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải pháp thích ứng.

• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Di Động Nghề Nghiệp Trong Bối Cảnh Biến Đổi Khí Hậu Tại Thành Phố Cần Thơ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan về di động nghề nghiệp và biến đổi khí hậu tại Cần Thơ

Di động nghề nghiệp là một trong những vấn đề quan trọng trong nghiên cứu xã hội học, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Tại Cần Thơ, một tỉnh thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, tình hình biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực, trong đó có nghề nghiệp của người dân. Nghiên cứu này nhằm làm rõ mối liên hệ giữa di động nghề nghiệp và biến đổi khí hậu, từ đó đưa ra những giải pháp thích ứng hiệu quả.

1.1. Di động nghề nghiệp là gì và tại sao quan trọng

Di động nghề nghiệp đề cập đến sự thay đổi trong vị trí và loại hình công việc của cá nhân. Điều này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc kinh tế mà còn cho thấy sự phát triển nghề nghiệp của mỗi cá nhân. Việc hiểu rõ về di động nghề nghiệp giúp các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách có cái nhìn sâu sắc hơn về xã hội.

1.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến Cần Thơ

Cần Thơ là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu, với tình trạng nước biển dâng, hạn hán và xâm nhập mặn. Những tác động này không chỉ làm giảm chất lượng đất canh tác mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân, buộc họ phải thay đổi nghề nghiệp để thích ứng.

II. Vấn đề và thách thức trong di động nghề nghiệp tại Cần Thơ

Biến đổi khí hậu đã tạo ra nhiều thách thức cho người dân Cần Thơ, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và du lịch. Nhiều người dân mất đất canh tác, dẫn đến việc phải di cư hoặc chuyển đổi nghề nghiệp. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến ngành nông nghiệp

Ngành nông nghiệp tại Cần Thơ đang phải đối mặt với nhiều khó khăn do biến đổi khí hậu. Hạn hán và xâm nhập mặn đã làm giảm năng suất cây trồng, khiến nhiều hộ gia đình không còn khả năng duy trì sinh kế. Điều này dẫn đến việc người dân phải tìm kiếm các cơ hội nghề nghiệp khác.

2.2. Thách thức trong ngành du lịch

Ngành du lịch cũng không nằm ngoài vòng ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan đã làm giảm lượng khách du lịch đến Cần Thơ, ảnh hưởng đến thu nhập của nhiều người làm trong lĩnh vực này. Việc tìm kiếm giải pháp để phát triển du lịch bền vững là rất cần thiết.

III. Phương pháp nghiên cứu di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp định tính và định lượng để phân tích thực trạng di động nghề nghiệp tại Cần Thơ. Các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, từ đó đưa ra những kết luận chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Phương pháp phân tích tài liệu

Phân tích tài liệu là một trong những phương pháp chính được sử dụng trong nghiên cứu này. Tài liệu từ các báo cáo, nghiên cứu trước đây và các số liệu thống kê sẽ được xem xét để làm rõ tình hình di động nghề nghiệp tại Cần Thơ.

3.2. Phỏng vấn sâu cá nhân

Phỏng vấn sâu với những người lao động đang làm việc tại Cần Thơ sẽ giúp thu thập thông tin chi tiết về trải nghiệm và quan điểm của họ về di động nghề nghiệp. Phương pháp này cho phép hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định nghề nghiệp của họ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Cần Thơ

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng biến đổi khí hậu đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho người dân Cần Thơ trong việc chuyển đổi nghề nghiệp. Những thông tin này có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách hỗ trợ người dân trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu.

4.1. Cơ hội mới trong chuyển đổi nghề nghiệp

Mặc dù biến đổi khí hậu gây ra nhiều khó khăn, nhưng cũng tạo ra cơ hội cho người dân Cần Thơ phát triển các nghề mới, như du lịch sinh thái và nông nghiệp bền vững. Việc nắm bắt các cơ hội này sẽ giúp cải thiện thu nhập và chất lượng cuộc sống.

4.2. Kết quả nghiên cứu và khuyến nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng cần có các chính sách hỗ trợ người dân trong việc chuyển đổi nghề nghiệp, bao gồm đào tạo kỹ năng và hỗ trợ tài chính. Những khuyến nghị này sẽ giúp người dân Cần Thơ thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

V. Kết luận và tương lai của di động nghề nghiệp tại Cần Thơ

Di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Cần Thơ là một vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự quan tâm và hành động từ các cấp chính quyền và cộng đồng. Việc nghiên cứu và hiểu rõ về vấn đề này sẽ giúp xây dựng các chính sách hiệu quả hơn trong tương lai.

5.1. Tương lai của di động nghề nghiệp

Trong tương lai, di động nghề nghiệp tại Cần Thơ sẽ tiếp tục bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu. Cần có các giải pháp bền vững để đảm bảo người dân có thể duy trì sinh kế và phát triển nghề nghiệp.

5.2. Vai trò của chính sách trong việc hỗ trợ di động nghề nghiệp

Chính sách cần được thiết kế để hỗ trợ người dân trong việc chuyển đổi nghề nghiệp, bao gồm việc tạo ra các cơ hội việc làm mới và đào tạo kỹ năng. Điều này sẽ giúp người dân Cần Thơ thích ứng tốt hơn với những thay đổi do biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại thành phố Cần Thơ là một công trình tiên phong tại giao điểm giữa Xã hội học phân tầng (Sociology of Stratification) và Xã hội học môi trường (Environmental Sociology). Trong nửa sau thế kỷ XX, các nghiên cứu xã hội học quốc tế phần lớn tập trung phân tích sự dịch chuyển vị thế gắn liền với cấu trúc kinh tế và quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa thuần túy. Tuy nhiên, tại các quốc gia đang phát triển thuộc vùng hạ lưu sông ngòi như Việt Nam, biến đổi khí hậu toàn cầu đã nổi lên như một tác nhân cấu trúc ngoại sinh mang tính phá hủy và tái định hình sâu sắc thị trường lao động.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định rõ: Các mô hình phân tầng và di động xã hội kinh điển (như mô hình Blau & Duncan, 1967 hay lý thuyết tái sản xuất xã hội của Bourdieu, 1986) thường giả định một môi trường tự nhiên - sinh thái ổn định, xem nhẹ áp lực sinh thái như một biến số can thiệp mang tính quyết định. Trong khi đó, các nghiên cứu môi trường lại chỉ dừng lại ở mức đo lường thiệt hại vật chất hoặc mô tả luồng di cư thuần túy, thiếu vắng việc lượng hóa có hệ thống quy mô, tần suất, ma trận chuyển đổi vị thế và cơ chế tái sản xuất bất bình đẳng nghề nghiệp dưới tác động của các cú sốc khí hậu. Như luận án đã nhấn mạnh từ thực tiễn sinh kế: "tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia đang phát triển khác, lao động là nguồn thu nhập chính của các hộ gia đình. Mức sống của hộ gia đình vì thế phụ thuộc vào phương thức các cá nhân hội nhập vào thị trường lao động" [103, tr. 10]. Sự thiếu hụt cơ sở dữ liệu thực nghiệm về mối liên hệ giữa tổn thương môi trường và năng lực chuyển đổi nghề nghiệp đã dẫn đến thất bại của nhiều chương trình can thiệp; điển hình là các khu tái định cư thích ứng biến đổi khí hậu bị người dân bỏ hoang do không giải quyết được bài toán việc làm và thu nhập bền vững.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) được xây dựng chặt chẽ:

• RQ1: Người lao động tại thành phố Cần Thơ đã thay đổi việc làm và dịch chuyển vị thế nghề nghiệp như thế nào trong bối cảnh biến đổi khí hậu?
  • H1: Dưới áp lực biến đổi khí hậu, nhiều lao động buộc phải thay đổi việc làm, song sự thay đổi này chủ yếu diễn ra theo chiều ngang trong cùng nhóm nghề; tỷ lệ dịch chuyển vị thế theo trục dọc trong tháp phân tầng chiếm tỷ lệ nhỏ.
• RQ2: Vị thế nghề nghiệp của cha/mẹ có mối quan hệ tương quan và tác động như thế nào đến vị thế nghề nghiệp của con cái trong bối cảnh sinh thái mới?
  • H2: Tỷ lệ con cái kế tục nguyên vẹn vị thế nghề nghiệp của cha mẹ không lớn; xu hướng chuyển dịch liên thế hệ chiếm ưu thế, song nguồn gốc xuất thân gia đình vẫn duy trì mối liên hệ chặt chẽ với vị thế nghề nghiệp của con.
• RQ3: Những yếu tố cấu trúc, nguồn lực cá nhân và áp lực môi trường nào chi phối tần suất và chiều hướng di động nghề nghiệp của người lao động?
  • H3: Chuyển đổi cơ cấu kinh tế do biến đổi khí hậu thúc đẩy mạnh mẽ quá trình di động nghề nghiệp; tuy nhiên, quy mô và chiều hướng di động bị phân hóa sâu sắc bởi lượng và loại nguồn lực (vốn kinh tế, vốn văn hóa, vốn xã hội) mà cá nhân sở hữu.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp đa tầng từ các lý thuyết kinh điển của Karl Marx, Max Weber, Pierre Bourdieu về phân tầng và vốn xã hội, kết hợp mô hình thụ đắc vị thế (Status Attainment) của Peter Blau và Otis Duncan (1967), lý thuyết lựa chọn nghề nghiệp của John Holland và mô hình di chuyển lao động hai khu vực của Michael Todaro.

Về phạm vi và ý nghĩa định lượng: Nghiên cứu được triển khai trên địa bàn thành phố Cần Thơ – trung tâm kinh tế - xã hội của vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) với quy mô tổng thể $N = 893.152$ người trong độ tuổi lao động tại thời điểm khảo sát năm 2019. Địa bàn khảo sát đại diện cho vùng đất đang đối mặt trực tiếp với báo cáo khí hậu nghiêm trọng: "Việt Nam sẽ bị mất hơn 40.000 km2 chiếm 12,1 % tổng diện tích đất hiện có khi mực nước biển dâng lên 100 cm, khi đó sẽ có hơn 17,1 triệu người sẽ mất đi nơi sinh sống" [17]. Cụ thể tại Cần Thơ, từ 2010 đến 2017 đã xuất hiện 153 điểm sạt lở dài 6 km làm 63 căn nhà bị phá hủy hoàn toàn, và đến năm 2020 toàn thành phố có khoảng 9.353 hộ bị ảnh hưởng bởi sạt lở và xâm nhập mặn cần bố trí ổn định cuộc sống.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về di động xã hội và di động nghề nghiệp đã trải qua quá trình phát triển lý thuyết phong phú trong hơn một thế kỷ:

1. Dòng nghiên cứu cấu trúc - công trạng (Functionalist & Meritocracy Stream): Khởi nguồn từ công trình nền tảng Social Mobility (1927) của Pitirim Sorokin, khẳng định: "các kênh lưu thông dọc tồn tại ở bất cứ xã hội phân tầng nào… đó là điều cần thiết cho sự phân phối tài năng vào các nghề nghiệp một cách hiệu quả" [27, tr. 23]. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Blau và Duncan (1967) trong tác phẩm kinh điển The American Occupational Structure đã định lượng hóa con đường đạt được vị thế nghề nghiệp thông qua học vấn và năng lực cá nhân, mở ra trường phái phân tích hồi quy đường dẫn (Path Analysis). Becker và Tomes (1978, 1989) tiếp tục bổ sung mô hình kinh tế học hành vi về sự tối đa hóa kỳ vọng của cha mẹ thông qua đầu tư vốn con người (Human Capital) cho con cái.
2. Dòng nghiên cứu tái sản xuất bất bình đẳng và giới hạn cơ cấu (Conflict & Social Reproduction Stream): Đối lập với quan điểm xã hội mở, Pierre Bourdieu (1986) chứng minh rằng các gia đình thuộc tầng lớp trên sử dụng vốn văn hóa (Cultural Capital) và vốn xã hội (Social Capital) để bảo lưu và chuyển giao đặc quyền qua các thế hệ. Solon (1992) và Zimmerman (1992) khi ước tính độ co giãn thu nhập liên thế hệ tại Hoa Kỳ đã bác bỏ các nhận định quá lạc quan trước đó, chỉ ra tính bất động xã hội tương đối cao. Florian Hertel (2017) so sánh di động giai cấp tại Đức và Mỹ thế kỷ XX, chỉ ra sự duy trì bền bỉ của nguồn gốc xuất thân đối với vị thế xã hội cuối cùng. Gregory Clark (2017) trong tác phẩm The Son Also Rises khảo cứu dữ liệu đa quốc gia (Thụy Điển, Anh, Mỹ, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản) và khẳng định cơ hội cuộc sống của cá nhân bắt nguồn sâu xa từ dòng dõi tổ tiên qua nhiều thế hệ.
3. Tranh luận học thuật và phê phán phương pháp luận:
   • Tranh luận 1 (Công trạng vs. Thừa kế vị thế): Tranh luận giữa mức độ tác động của năng lực tự thân cá nhân (theo Holland và Weber) với sức ép tái sản xuất vị thế mang tính thiết chế hóa của gia đình (Bourdieu, Marx).
   • Tranh luận 2 (Thiên lệch phụ hệ trong phương pháp nghiên cứu): Peter Franz và các học giả nữ quyền chỉ trích gay gắt việc các nghiên cứu kinh điển ở phương Tây chỉ sử dụng "Bảng quay vòng cha - con" (Father-Son Turnover Table), hoàn toàn loại bỏ phụ nữ và làm sai lệch bức tranh phân công lao động xã hội theo giới.
4. Dòng nghiên cứu tại Việt Nam: Các công trình của Trịnh Văn Thảo (về ba thế hệ trí thức), Đỗ Thiên Kính (2007, 2009, 2018 về cấu trúc phân tầng và xã hội mở sau Đổi mới), Bùi Thế Cường và Lê Thanh Sang (2010, 2015, 2020), Vũ Mạnh Lợi (2013 về vai trò của nghề phụ), Trần Văn Thạch (2014), Nguyễn Ngọc Toại (2016), Jee Young Kim (1995 về vốn chính trị và vốn con người ở miền Bắc) đã phác thảo các nấc thang phân tầng xã hội tại Việt Nam.

Định vị nghiên cứu (Positioning): So sánh với các nghiên cứu quốc tế đương đại, điển hình như nghiên cứu của Ronald Bachmann, Peggy Bechara và Christina Vonnahme (2019) tại châu Âu (chỉ ra 3% lao động thay đổi nghề nghiệp mỗi năm do chuyển đổi công nghệ số), nghiên cứu này định vị sự chuyển dịch nghề nghiệp tại Cần Thơ trong bối cảnh đặc thù: một nền kinh tế chuyển đổi kết hợp với khủng hoảng sinh thái nghiêm trọng. Đây là bước tiến vượt bậc, chuyển từ việc phân tích di động tự nguyện thuần túy sang phân tích "di động thích ứng" và "di động cưỡng bức" dưới áp lực của biến đổi khí hậu tại vùng châu thổ Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

1. Mở rộng mô hình Status Attainment của Blau & Duncan: Bổ sung biến số can thiệp "áp lực môi trường - sinh thái cực đoan" vào sơ đồ đường dẫn thụ đắc vị thế, làm rõ cách thức biến đổi khí hậu triệt tiêu hoặc biến dạng hiệu lực của vốn con người (giáo dục phổ thông, kỹ năng nghề truyền thống) tại các khu vực dễ bị tổn thương.
2. Kiểm chứng và cụ thể hóa lý thuyết vốn của Pierre Bourdieu: Chứng minh các dạng thức chuyển hóa vốn (vốn kinh tế chuyển thành vốn giáo dục, vốn xã hội chuyển thành cơ hội tiếp cận khu vực việc làm phi nông nghiệp chính thức) trong bối cảnh các nguồn vốn tự nhiên (đất canh tác, nguồn nước ngọt) bị xói mòn bởi sạt lở và xâm nhập mặn.
3. Tái khái niệm hóa lý thuyết di cư của Todaro trong điều kiện sinh thái: Khái niệm "thu nhập kỳ vọng" giữa nông thôn và đô thị không chỉ được thúc đẩy bởi chênh lệch tiền lương danh nghĩa mà còn bị kích hoạt bởi "chi phí rủi ro khí hậu" (climate-induced vulnerability cost), thúc đẩy di động nghề nghiệp mang tính sinh tồn.
4. Phát triển khung nhận diện di động đa chiều: Phân tách rõ ràng giữa di động danh nghĩa (thay đổi vị trí việc làm trong cùng mã nghề) và di động thực chất (thay đổi bậc thang địa vị, quyền lực, uy tín và mức thu nhập trong tháp phân tầng 4 nhóm).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài thiết lập mối quan hệ biện chứng giữa ba khối thành tố chính:

• Bối cảnh vĩ mô: Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế - lao động gắn liền với các hiện tượng thời tiết cực đoan (nước biển dâng, triều cường, sạt lở bờ sông, xâm nhập mặn).
• Hệ thống biến độc lập: Nguồn gốc xuất thân gia đình (học vấn, nghề nghiệp, thu nhập của cha mẹ, quy mô gia đình, khu vực nhà nước/tư nhân) và Nguồn lực cá nhân (tuổi, giới tính, số năm đi học, trình độ chuyên môn kỹ thuật, tình trạng hợp đồng, nỗ lực tự thân).
• Khối biến phụ thuộc & chiều cạnh đo lường: Tần suất thay đổi việc làm; dịch chuyển vị thế trong tháp phân tầng (nghề đầu tiên so với hiện tại, nghề gần nhất so với hiện tại); chiều hướng di động (ngang/dọc, đi lên/đi xuống); sự cải thiện trình độ chuyên môn và tính ổn định của thu nhập.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Áp dụng cho các khu vực đô thị hóa sông nước thuộc hạ lưu sông Mekong, chịu áp lực kép giữa quá trình chuyển dịch công nghiệp hóa và rủi ro sinh thái chu kỳ 2019–2020.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU & CHUYỂN DỊCH KINH TẾ XÃ HỘI               |
|    (Thiên tai cực đoan, sạt lở, xâm nhập mặn, thu hẹp đất canh tác, đô thị hóa)   |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               NGUỒN LỰC GIA ĐÌNH & ĐẶC TRƯNG CÁ NHÂN (Biến độc lập)               |
| - Nguồn gốc xuất thân: Học vấn, nghề nghiệp, thu nhập của cha & mẹ                 |
| - Vốn cá nhân: Học vấn, chuyên môn kỹ thuật, giới tính, cư trú, nỗ lực cá nhân     |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                   DI ĐỘNG NGHỀ NGHIỆP THỰC TẾ (Biến phụ thuộc)                    |
| - Di động trong thế hệ: Thay đổi việc làm, di động ngang / dọc (lên / xuống)      |
| - Di động liên thế hệ: Ma trận kế tục vị thế cha/mẹ - con, Hệ số mở Yasuda        |
| - Kết quả sinh kế: Thu nhập bình quân, tính bền vững việc làm, thăng tiến vị thế  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình triết học (Research Paradigm): Vận dụng lập trường Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử; xem xét hiện tượng di động nghề nghiệp trong bối cảnh lịch sử - xã hội cụ thể, không tách rời chính sách phát triển kinh tế và bối cảnh sinh thái ĐBSCL.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định lượng diện rộng (Quantitative survey) để đo lường cấu trúc và nghiên cứu định tính chuyên sâu (Qualitative in-depth interviews) để giải mã động cơ, cảm xúc và chiến lược huy động nguồn lực của cá nhân.
• Phân tầng vị thế 4 nhóm chuẩn hóa: Rút gọn từ 10 nhóm danh mục nghề cấp 1 (theo Quyết định 34/2020/QĐ-TTg và ISCO-08):
  1. Nhóm 1: Lãnh đạo, quản lý và chuyên môn kỹ thuật bậc cao.
  2. Nhóm 2: Chuyên môn kỹ thuật bậc trung và nhân viên trợ lý/dịch vụ văn phòng.
  3. Nhóm 3: Thợ thủ công, công nhân kỹ thuật và lao động có kỹ năng khác.
  4. Nhóm 4: Lao động giản đơn, lao động nông nghiệp thuần túy.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Xác định cỡ mẫu định lượng: Dựa trên tổng số lao động trong độ tuổi từ 15 trở lên của thành phố Cần Thơ năm 2019 là 893.152 người (Nam: 497.486 người [55,7%]; Nữ: 395.666 người [44,3%]; Thành thị: 588.587 người [65,9%]; Nông thôn: 304.565 người [34,1%]). Sử dụng công thức ước lượng tỷ lệ cho tổng thể hữu hạn với độ tin cậy 95% ($Z = 1,96$), sai số cho phép $e = 3,5%$, tỷ lệ ước lượng $p = 0,5$: $$n = \frac{Z^2 \cdot p(1-p) \cdot N}{e^2(N-1) + Z^2 \cdot p(1-p)} \approx 784 \text{ người}$$
• Cơ cấu phân bổ mẫu thực tế ($N = 784$):
  • Khu vực thành thị ($n = 516$): 288 nam (55,8%), 228 nữ (44,2%).
  • Khu vực nông thôn ($n = 268$): 149 nam (55,6%), 119 nữ (44,4%).
  • Tổng số: 437 nam (55,7%), 347 nữ (44,3%).
• Chiến lược chọn mẫu nhiều giai đoạn (Multi-stage Sampling):
  • Bước 1 (Chọn cụm có chủ đích): Chia 9 đơn vị hành chính thành 2 cụm (đô thị hóa cao: 5 quận; nông thôn: 4 huyện). Chọn 2 quận (Ninh Kiều, Bình Thủy) và 1 huyện (Phong Điền) đại diện cho các mức độ phơi nhiễm khí hậu khác nhau.
  • Bước 2 (Chọn điểm khảo sát tương phản): Chọn các phường/xã ven sông chịu tác động sạt lở, ngập triều lớn (Trà Nóc - Bình Thủy, Nhơn Ái - Phong Điền, An Bình - Ninh Kiều) đối chứng với các địa bàn nội đồng ít chịu tác động trực tiếp (An Thới - Bình Thủy, Xuân Khánh - Ninh Kiều, Mỹ Khánh - Phong Điền).
  • Bước 3 (Chọn mẫu định mức và ngẫu nhiên thuận tiện): Phân bổ chỉ tiêu phiếu theo cơ cấu nhóm nghề tại từng tổ dân phố/ấp.
• Phương pháp định tính: Thực hiện phỏng vấn sâu 20 cá nhân (In-depth interviews) theo đề cương bán cấu trúc, ghi âm và mã hóa chủ đề nhằm giải mã các biến số phi lượng hóa (nỗ lực cá nhân, rào cản tâm lý khi mất sinh kế, mạng lưới bảo trợ thân tộc).
• Tam giác đạc dữ liệu (Triangulation): Kết hợp dữ liệu thứ cấp 10 năm của Tổng cục Thống kê và Sở TN&MT Cần Thơ với dữ liệu sơ cấp điều tra 2019–2020.

BƯỚC 1: PHÂN CỤM ĐỊA BÀN
Tổng thể TP. Cần Thơ (9 đơn vị hành chính)

BƯỚC 2: CHỌN ĐỊA BÀN ĐỐI CHỨNG THEO TÁC ĐỘNG KHÍ HẬU

BƯỚC 3: PHÂN BỔ MẪU ĐỊNH LƯỢNG (N = 784) & ĐỊNH TÍNH (N = 20)

Data và phân tích

• Công cụ phần mềm: Ứng dụng phần mềm SPSS phiên bản nâng cao để làm sạch, mã hóa và xử lý ma trận dữ liệu.
• Các kỹ thuật phân tích chuyên sâu:
  • Ma trận vuông chuyển dịch liên thế hệ (Turnover Matrix): Xác định Tỷ lệ di động tuyệt đối ($T_M$), Tỷ lệ di động cấu trúc ($S_M$), Tỷ lệ di động thuần ($C_M$).
  • Hệ số mở xã hội Yasuda ($Y_I$): Đo lường độ linh hoạt và mức độ bình đẳng cơ hội tiếp cận vị thế nghề nghiệp giữa các thế hệ.
  • Mô hình Hồi quy Đa biến: Hồi quy Logistic nhị phân (Binary Logistic Regression) dự báo xác suất thay đổi việc làm; Hồi quy Logistic đa thức (Multinomial Logistic Regression) phân tích các yếu tố quyết định chiều hướng di động dọc (đi lên / đi xuống / bất động); Hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression) đánh giá mức tăng trưởng thu nhập sau chuyển đổi nghề nghiệp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự áp đảo của di động ngang trong nội tại một thế hệ: Phần lớn người lao động bị mất đất canh tác hoặc suy giảm sinh kế nông nghiệp chỉ có thể chuyển đổi sang các công việc có bậc kỹ năng tương đương (từ nông dân sang thợ hồ, xe ôm công nghệ, công nhân gia công đóng gói giản đơn). Tỷ lệ di động dọc đi lên tháp phân tầng (vào nhóm chuyên môn kỹ thuật hoặc quản lý) chỉ đạt dưới 8,5%, xác nhận tính đúng đắn của Giả thuyết H1.
2. Xu hướng phân hóa liên thế hệ và sự bền vững của nguồn vốn gia đình: Mặc dù xã hội Cần Thơ sau Đổi mới thể hiện tính chất của một "xã hội mở" với tỷ lệ chuyển dịch vị thế giữa cha mẹ và con cái tăng cao so với giai đoạn trước 1986, tính kế thừa đặc quyền vẫn được củng cố ở nhóm trên. Con cái của các gia đình thuộc Nhóm 1 (Lãnh đạo, chuyên môn cao) có xác suất duy trì vị thế cao gấp 4,2 lần so với con cái thuộc nhóm lao động giản đơn nhờ ưu thế vốn giáo dục và mạng lưới xã hội, khẳng định Giả thuyết H2.
3. Biến đổi khí hậu như một "cú hích cưỡng bức" gây suy giảm vị thế nghề nghiệp: Biến đổi khí hậu là tác nhân kích hoạt các dòng di chuyển lao động bắt buộc. Tuy nhiên, nếu thiếu vắng sự hỗ trợ đào tạo nghề thích ứng, lao động nông nghiệp ven sông tại Trà Nóc hay Nhơn Ái khi mất sinh kế có xu hướng di động đi xuống (Downward Mobility), rơi vào khu vực kinh tế phi chính thức bấp bênh với thu nhập giảm sút và không có bảo hiểm xã hội.
4. Nghịch lý trong triển khai chính sách tái định cư thích ứng: Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng các dự án tái định cư thuần túy về mặt không gian cư trú mà không đi kèm quy hoạch không gian sinh kế đã thất bại trong việc neo giữ người dân. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới khẳng định: "Những biến động lớn và tình huống căng thẳng do biến đổi khí hậu gây ra có khả năng làm ngưng trệ các hệ thống của đô thị và làm đảo ngược các thành quả phát triển kinh tế xã hội phải nhiều năm mới đạt được" [10, tr. 13].

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Thiết lập mô hình phân tích tích hợp "Khí hậu - Phân tầng - Nguồn vốn", đóng góp một nhánh tiếp cận mới cho Xã hội học Đông Nam Á.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo lường di động xã hội kết hợp giữa chỉ số Yasuda, ma trận ISCO và bản đồ phơi nhiễm sinh thái cấp cơ sở, có khả năng nhân rộng cho các vùng đồng bằng ngập lũ trên thế giới.
• Về mặt chính sách thực tiễn:
  • Chuyển dịch trọng tâm từ "hỗ trợ cứu trợ thiên tai khẩn cấp" sang "đầu tư nâng cao năng lực di động nghề nghiệp" thông qua đào tạo nghề kỹ thuật xanh và chuyển đổi số cho lao động trẻ nông thôn.
  • Tái cấu trúc quy hoạch các khu dân cư vượt lũ, gắn liền phân bổ nhà ở với cụm công nghiệp vệ tinh và dịch vụ hậu cần nông sản tại Cần Thơ.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu:
  1. Giới hạn không gian: Nghiên cứu mới khảo sát tại thành phố Cần Thơ; chưa thể bao quát toàn bộ 13 tỉnh thành ĐBSCL với những đặc thù sinh thái bán đảo Cà Mau hay vùng ngập sâu Tứ giác Long Xuyên.
  2. Giới hạn về đo lường di động tập thể: Luận án chưa định lượng hóa sự thay đổi giá trị danh giá xã hội của các nhóm nghề mới xuất hiện (tính di động tập thể - Collective mobility).
  3. Hạn chế dữ liệu cắt ngang: Khảo sát định lượng năm 2019-2020 phản ánh trạng thái tĩnh; chưa có chuỗi dữ liệu bảng theo dõi một mẫu biến động qua nhiều thập kỷ (Panel Data).
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  • Triển khai nghiên cứu dọc (Longitudinal Study) theo dõi sự phục hồi sinh kế của các hộ tái định cư trong khung thời gian 5-10 năm.
  • Ứng dụng mô hình Phương trình cấu trúc đa tầng (Multilevel SEM) để kiểm định đồng thời tác động cấp độ hộ gia đình và cấp độ cộng đồng sinh thái.
  • Mở rộng nghiên cứu di động 3 thế hệ (Ông bà - Cha mẹ - Con cái) theo khung lý thuyết Gregory Clark nhằm đánh giá độ bền bỉ của bất bình đẳng dòng họ tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực đầu tiên về di động nghề nghiệp trong khủng hoảng khí hậu tại Việt Nam; tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về biến đổi khí hậu, sinh thái nhân văn và xã hội học phân tầng tại châu Á.
• Chuyển giao chính sách: Đóng góp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Sở Lao động - Thương binh & Xã hội và Sở Tài nguyên & Môi trường Cần Thơ trong việc xây dựng Đề án chuyển đổi việc làm bền vững giai đoạn 2025–2030 tầm nhìn 2045.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc chủ động trang bị vốn kỹ năng mới trước các cú sốc khí thái; bảo vệ quyền lợi an sinh cho nhóm lao động nông nghiệp dễ bị tổn thương nhất.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết tích hợp, bảng câu hỏi mẫu chuẩn hóa và phương pháp xử lý ma trận chuyển đổi đa biến trong SPSS.
• Nhà hoạch định chính sách: Nắm bắt bằng chứng thực nghiệm về nguyên nhân thất bại của các mô hình tái định cư cũ, từ đó thiết kế chính sách an sinh gắn liền với sinh kế thích ứng.
• Tổ chức Phát triển Quốc tế (UNDP, WB, ILO, IOM): Sử dụng số liệu định lượng chi tiết làm căn cứ tài trợ cho các dự án tăng cường năng lực chống chịu khí hậu vùng hạ lưu Mekong.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Phân tầng và Thụ đắc vị thế của Blau & Duncan cùng Lý thuyết Vốn của Pierre Bourdieu bằng cách tích hợp biến cố môi trường cực đoan như một yếu tố cấu trúc cưỡng bức, làm sáng tỏ cơ chế bẫy nghèo và sự trượt dốc nghề nghiệp của nhóm lao động mất tư liệu sản xuất tự nhiên.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? Trả lời: Khắc phục nhược điểm của "Bảng quay vòng cha con" truyền thống (vốn bị phê phán vì thiên lệch giới), luận án đưa cả vị thế của người mẹ và lao động nữ vào ma trận đối sánh 4 cấp bậc chuẩn hóa từ ISCO-08; đồng thời kết hợp chọn mẫu không gian sinh thái đối chứng giữa vùng sạt lở ven sông và vùng nội đồng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Học vấn phổ thông đơn thuần không tạo ra sự bảo vệ đáng kể trước nguy cơ di động đi xuống khi xảy ra sạt lở đất hoặc mất kế sinh nhai ven sông; chỉ có trình độ chuyên môn kỹ thuật chính quy bậc trung trở lên và mạng lưới vốn xã hội phi nông nghiệp mới giúp cá nhân thực hiện di động dọc thành công.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp tường minh công thức cỡ mẫu hữu hạn $n = 784$, quy chuẩn mã hóa 10 nhóm nghề thành 4 nhóm phân tầng vị thế, bảng hướng dẫn phỏng vấn sâu 20 trường hợp và cú pháp phân tích ma trận di động, đảm bảo khả năng tái lập hoàn toàn trên các tập dữ liệu khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Trả lời: Tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu bảng liên thế hệ (Panel study) trên quy mô toàn vùng ĐBSCL, theo dõi tác động của các công trình hạ tầng kiểm soát mặn quy mô lớn đến sự chuyển hóa cấu trúc giai cấp và dịch chuyển nghề nghiệp xanh.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về di động nghề nghiệp trong mối quan hệ hữu cơ với biến đổi khí hậu tại vùng châu thổ Nam Bộ.
2. Dữ liệu thực nghiệm ($N = 784$) chứng minh di động trong thế hệ tại Cần Thơ diễn ra mạnh mẽ về quy mô nhưng chủ yếu là di động ngang nội nhóm; di động dọc đi lên vẫn bị kiểm soát chặt chẽ bởi nguồn vốn gia đình.
3. Luận án lượng hóa thành công các tác động tiêu cực của thiên tai, sạt lở (với 153 điểm sạt lở và hàng ngàn hộ dân bị xáo trộn) như một động lực đẩy cưỡng bức khiến lao động nông nghiệp trượt dần xuống khu vực phi chính thức.
4. Nghiên cứu tạo bước tiến mô thức (Paradigm Shift) khi chuyển đổi cách tiếp cận phân tầng xã hội học truyền thống sang mô hình xã hội học sinh thái đa biến.
5. Cung cấp căn cứ khoa học vững chắc giúp hoàn thiện các chính sách an sinh, quy hoạch đào tạo nghề và xây dựng các mô hình tái định cư bền vững tại thành phố Cần Thơ và toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ CẦN THƠ Biến đổi khí hậu mà biểu hiện của nó là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng cao đã và đang tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trường trên phạm vi toàn cầu. Nhiệt độ tăng, mực nước biển dâng gây ngập lụt, nhiễm mặn nguồn nước làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất nông nghiệp, gây rủi ro lớn đối với các ngành công nghiệp và các ngành kinh tế khác [123]. Thiên tai và những biểu hiện của quá trình biến đổi khí hậu diễn ra từ từ đã và đang tác động đến nơi cư trú và sinh kế của nhiều người dân.

Những năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu không chỉ tập trung mô tả xu hướng và biểu hiện của biến đổi khí hậu mà còn tập trung mô tả những tác động của biến đổi khí hậu đến đời sống kinh tế, xã hội của con người cũng như các giải pháp làm giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu [137]. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn bởi những tác động của biến đổi khí hậu. “Trong giai đoạn 2008-2015, Việt Nam có khoảng 2 triệu người phải lánh nạn do hậu quả của thiên tai.

Nhiều người phải chuyển cư đến sinh sống ở vùng đất mới tạm thời hay vĩnh viễn” [4, tr. Những người ở lại luôn có mức độ bị tổn thương cao vì khu vực sinh sống của họ vẫn thường xảy ra thiên tai nhiều lần trong năm. Theo khuyến cáo của Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu, “Việt Nam sẽ bị mất hơn 40.000 km2 chiếm 12,1 % tổng diện tích đất hiện có khi mực nước biển dâng lên 100 cm, khi đó sẽ có hơn 17,1 triệu người sẽ mất đi nơi sinh sống” [17]. Biến đổi khí hậu được cho là có tác động tới tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội như: kinh tế, chính trị, xã hội.

Biến đổi khí hậu dẫn đến nguy cơ mất an ninh lương thực bởi nó ảnh hưởng trực tiếp tới ngành nông nghiệp. “Nó cũng là nguyên nhân phát sinh các virus mới và những virus đột biến gây bệnh truyền nhiễm, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe cộng đồng.” [17] Theo báo cáo của Bộ tài nguyên và Môi trường: Đồng bằng sông Cửu Long, là khu vực chịu nhiều ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Nếu mực nước biển dâng cao 22 100 cm khu vực đồng bằng châu thổ này sẽ có khoảng 39% diện tích bị ngập, điều này sẽ ảnh hưởng tiêu cực tới gần 35% dân số, nguy cơ mất đi 40,5% tổng sản lượng lúa của cả vùng [17]. Những năm qua các hiện tượng khí hậu cực đoan như: bão lũ, mực nước biển dâng cao khiến cho tình trạng xâm nhập mặn diễn ra ngày càng nhiều.

Sạt lở bờ sông và ven biển, đã khiến cho những người mà sinh kế của họ dựa vào hoạt động nông nghiệp ngày càng trở nên bấp bênh. Cũng như nhiều tỉnh thành khác trong khu vực, thành phố Cần Thơ là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của hiện tượng như: sạt lở bờ sông, ngập lụt, xâm nhập mặn, lũ, triều cường, sạt lở đất, nắng nóng, bão, lốc xoáy. Theo báo cáo của các cơ quan chức năng thành phố Cần Thơ, diễn biến sạt lở bờ sông, kênh rạch trên địa bàn thành phố diễn ra ngày một nghiêm trọng, phức tạp, gia tăng cả về cường độ và số lượng [132]. Từ năm 2010 đến cuối năm 2017 trên địa bàn thành phố Cần Thơ xuất hiện “153 điểm sạt lở, với chiều dài sạt lở khoảng 6km, làm 63 căn nhà bị hư hại hoàn toàn.

Ngoài ra, thành phố Cần Thơ còn có trên 106 vị trí có nguy cơ sạt lở cao với tổng chiều dài khoảng 52,7km” [132]. Đến năm 2020 “toàn thành phố Cần Thơ có khoảng 9.353 hộ bị ảnh hưởng bởi sạt lở và xâm nhập mặn cần được bố trí ổn định cuộc sống” [132]. Những khu vực chịu nhiều ảnh hưởng của biến đổi khí hậu trên địa bàn thành phố Cần Thơ đó là quận Ninh Kiều, Cái Răng, Phong Điền, Bình thủy. Theo báo cáo của Ngân hàng thế giới “Những biến động lớn và tình huống căng thẳng do biến đổi khí hậu gây ra có khả năng làm ngưng trệ các hệ thống của đô thị và làm đảo ngược các thành quả phát triển kinh tế xã hội phải nhiều năm mới đạt được.13] Với thành phố Cần Thơ những biến động lớn, có sức tàn phá do thiên tai, sạt lở, ngập lụt có thể làm ngưng trệ hoạt động của một số hay toàn bộ các hệ thống đô thị, và có thể gây ra những tổn thất, thiệt hại về tài sản và sinh mạng.

Những biến động lớn nghiêm trọng hay tình huống căng thẳng kéo dài cũng có thể để lại những hậu quả sâu sắc, dai dẳng cho sự phát triển của con người [10, tr. Bên cạnh đó chúng ta cần nhận thức rằng “những mất mát do thiên tai thường đi liền với hay bị làm trầm trọng hơn bởi đói nghèo và tình trạng khó khăn của người nghèo do bất ổn kinh tế - xã hội và môi trường mang lại”[10, tr.13] 23 Như vậy, các nghiên cứu đi trước đã chỉ ra cho chúng ta thấy những biểu hiện và tác động của biến đổi khí hậu tại địa bàn nghiên cứu là thành phố Cần Thơ. Đây là những chỉ dẫn về mặt lý luận và thực tiễn giúp tác giả lựa chọn địa bàn nghiên cứu cũng như tìm hiểu về bối cảnh trong đó các quá trình di động nghề nghiệp diễn ra. CÁC NGHIÊN CỨU DI ĐỘNG LIÊN THẾ HỆ VỀ NGHỀ NGHIỆP TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM Di động xã hội nói chung, di động nghề nghiệp nói riêng là vấn đề được rất nhiều nhà xã hội học quan tâm nghiên cứu trong đó phải kể đến các nhà xã hội học tiêu biểu như E Durkheim, Sorokin, Anthony Giddens, Stuart S.Từ những năm đầu thế kỷ XX nhà xã hội học người Mỹ Sorokin đã bàn về di động xã hội một cách khá hệ thống.

Trong tác phẩm “Social mobility” (di động xã hội) (1927), Sorokin đã chỉ ra rằng: “các kênh lưu thông dọc tồn tại ở bất cứ xã hội phân tầng nào…đó là điều cần thiết cho sự phân phối tài năng vào các nghề nghiệp một cách hiệu quả” [27, tr. Đặc biệt những năm sau chiến tranh thế giới thứ 2 vấn đề di động liên thế hệ được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu [43, tr. Những đóng góp về mặt lý thuyết cho nghiên cứu về di động liên thế hệ phải kể đến công trình nghiên cứu của Peter M. Blau và Otis D.

Duncan, (1967) khi các tác giả này chỉ ra mối liên hệ giữa vị thế nghề nghiệp của cha và con trai. Blau và Otis D. Duncan trong tác phẩm cơ cấu nghề nghiệp ở Mỹ (American occupational structure) chỉ ra rằng những người nam giới có bố làm công việc có vị thế trên có tỷ lệ nắm giữ các địa vị ở phía trên của tháp phân tầng cao hơn và sự tác động của cha đến con trai được thực hiện thông qua giáo dục [96, tr. Khi mô tả mô hình di động liên thế hệ về nghề nghiệp Blau and Duncan, (1967) bàn đến sự duy trì vị thế nghề nghiệp được liên hệ với nguồn gốc xã hội và động lực của các cá nhân.

Đặc biệt động lực của các cá nhân có thể được xác định bởi đặc tính nghề nghiệp gắn liền với mức thu nhập và vị thế xã hội. Những đóng góp về mặt lý thuyết cho nghiên cứu về di động liên thế hệ cũng phải kể đến bài viết của Conlisk (1974) khi tác giả phân tích quá trình chuyển giao các nguồn lực kinh tế giữa các thế hệ thông qua việc phân tích tình trạng kinh tế xã hội của cá nhân được đo bằng thu nhập hoặc 24 các nguồn thu[21]. Becker và Tomes (1978 và 1989) đề xuất một mô hình trong đó di động là kết quả của việc cha mẹ đầu tư vào giáo dục cho con cái nhằm tối đa hóa những mong đợi. Các tác giả này chỉ ra rằng mối liên hệ giữa kinh tế của cha mẹ và địa vị kinh tế của con cái phụ thuộc vào các đặc trưng văn hóa và mức độ đầu tư giáo dục của cha mẹ [14,tr.

Solon (1992) và Zimmerman (1992) lại đưa ra mô hình đánh giá tính di động liên thế hệ ở Hoa Kỳ dựa trên cơ sở ước tính độ co giãn thu nhập giữa các thế hệ. Theo phương pháp này Solon và Zimmerman chỉ ra rằng sự di động trong xã hội Hoa Kỳ dường như không lớn như những gì đã được mô tả trong các công trình nghiên cứu trước đây. Như vậy, xét về mặt lý thuyết và phương pháp các nghiên cứu về di động liên thế hệ thường quan tâm đến sự chuyển giao những loại nguồn lực như: tài sản, thu nhập, vị thế nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình để mô tả những chiều cạnh khác nhau của bất bình đẳng. Di động liên thế hệ về nghề nghiệp được đánh giá thông qua dịch chuyển vị thế nghề nghiệp giữa các thế hệ.

Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý rằng khi nghiên cứu di động liên thế hệ về nghề nghiệp các nhà nghiên cứu kinh điển ở Mỹ và Châu Âu đều chỉ xem xét sự di động, sự thành đạt của con trai so với nguồn gốc của cha thể hiện trong bảng quay vòng cha con (Father- son Turnover Table). Hertel (2017) sử dụng mô hình so sánh vị thế xã hội của cha được xác định trong suốt thời thơ ấu và thời niên thiếu với địa vị đạt được của các cá nhân trong cuộc sống sau này để đánh giá di động xã hội trong thế kỷ 20 –di động giai cấp và sự thay đổi nghề nghiệp ở Mỹ và Đức. Trong tác phẩm này di động liên thế hệ là mối liên hệ giữa nguồn gốc xã hội được đo lường qua vị thế xã hội của cha và địa vị đạt được của con [38, tr. Peter Franz cho thấy rằng các nghiên cứu về di động đã bỏ qua mà không phân tích kỹ lưỡng hơn về sự di động của nhóm phụ nữ, người nước ngoài hay nhóm người làm việc trong lĩnh vực thông tin [43, tr.

Điều này bị phê phán về mặt lý thuyết và phương pháp.