Đặt vấn đề Bảo vệ nguồn nƣớc, đa dạng sinh học và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên này đã và đang trở thành vấn đề cấp thiết, đặc biệt sự ô nhiễm các nguồn nƣớc (nhất là nguồn nƣớc ngọt) đang trở nên ngày càng trầm trọng, đe dọa cuộc sống của loài ngƣời và gây ra nhiều khó khăn cho sản xuất, đời sống của con ngƣời. Ở nƣớc ta hiện nay rất nhiều vùng đất ngập nƣớc giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nƣớc cho sinh hoạt, sản xuất một trong số đó là Đầm Vạc thuộc thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc. Đầm Vạc là một biển nƣớc ngọt giữa đồng bằng Vĩnh Phúc, cung cấp nƣớc tƣới, nƣớc sinh hoạt cho dân cƣ nơi đây. Lớp đất sét dày dƣới lớp bùn nhão trong lòng đầm là nguồn nguyên liệu vô tận cho nghề làm gốm.
Ngoài ra, Đầm Vạc có đủ loại thủy sản nƣớc ngọt: tôm, cua, ốc, ếch, trai…[18]. Đầm Vạc còn có tiềm năng lớn về du lịch. Hiện nay, khu vực xung quanh đầm đã có rất nhiều dự án, nhiều công trình mới đã và đang hoàn thành, thu hút ngày càng nhiều khách du lịch. Tuy nhiên, môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc đang có biểu hiện bị ô nhiễm do nƣớc thải sinh hoạt, nƣớc thải bệnh viện, nƣớc mƣa chảy từ hệ thống cống rãnh trên toàn bộ thành phố Vĩnh Yên đều đƣợc đổ vào Đầm Vạc [11].
Ngoài ra, hệ thống sông Bến Tre, sông Phan cùng các kênh ngòi của huyện Vĩnh Tƣờng, Yên Lạc và một phần lớn của huyện Tam Dƣơng đều đổ vào Đầm Vạc. Các sông ngòi này là nơi tiếp nhận nƣớc thải từ các hoạt động chăn nuôi, hoạt động sản xuất và sinh hoạt của dân cƣ trên địa bàn trƣớc khi đổ vào Đầm Vạc làm suy giảm chất lƣợng nƣớc. Với vai trò và ý nghĩa to lớn trong việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Vĩnh Phúc, việc bảo vệ tổng thể môi trƣờng Đầm Vạc nói chung và bảo vệ môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc nói riêng là hết sức cần thiết. Xuất phát từ thực tiễn đó tôi đã 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực hiện luận văn với đề tài “Nghiên cứu đề xuất các biện pháp quản lý tổng hợp chất lượng nước Đầm Vạc, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc”.
Mục tiêu của đề tài Mục tiêu của đề tài là phân tích , đánh giá hiện trạng , diễn biến chất lƣợng môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc qua các năm đồng thời xác định nguồn gây ô nhiễm, suy thoái. Trên cơ sở đó dự báo sự thay đổi chất lƣợng nƣớc đến năm 2020 và đề xuất các biện pháp quản lý tổng hợp, nhằm bảo vệ môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Vĩnh Phúc. Nội dung nghiên cứu - Hiện trạng và diễn biến chất lƣợng nƣớc Đầm Vạc. - Nguyên nhân gây ô nhiễm, suy thoái chất lƣợng môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc.
- Dự báo sự thay đổi chất lƣợng môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc đến năm 2020. - Biện pháp bảo vệ môi trƣờng nƣớc Đầm Vạc. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng I - TỔNG QUAN 1. CHẤT LƢỢNG NƢỚC HỒ TRÊN THẾ GIỚI Hồ là một vùng nƣớc đƣợc bao quanh bởi đất liền, thông thƣờng là nƣớc ngọt.
Đa số các hồ trên trái đất nằm tại bán cầu Bắc, ở vĩ độ cao. Một số hồ, nhƣ hồ Eyre, có thể cạn nƣớc gần nhƣ quanh năm và chỉ chứa nƣớc trong một vài tháng nhiều mƣa. Ngoài ra, một số lớn hồ có nguồn gốc nhân tạo. Hồ có nhiều nguồn gốc hình thành khác nhau.
Dựa vào tính chất, hồ đƣợc phân ra làm nhiều loại khác nhau: - Hồ móng ngựa là loại hồ hình thành do uốn khúc một con sông, qua thời gian, đoạn trên sông cũ trên dòng chảy mất đi tạo ra đƣờng đi cho dòng sông mới, vết tích dòng sông cũ để lại. - Hồ băng hà đƣợc hình thành do băng hà di chuyển qua, bào mòn mặt đất, đào sâu chỗ đất đá mềm để lại vũng nƣớc lớn. Ví dụ: Phần Lan, Canada… - Hồ miệng núi lửa là hồ hình thành trên miệng trũng của núi lửa, nƣớc tụ lại khi chảy ra sông. - Hồ kiến tạo là loại hồ hình thành ở vùng đất bị sụt lún do động đất gây ra và di chuyển các mảng kiến tạo.
Ví dụ: hồ ở miền Đông châu Phi. - Ở hoang mạc, gió tạo thành các cồn cát cao, chân cồn cát tạo thành nơi trũng, nƣớc tụ lại thành hồ, các hồ này rất nông. Ngoài ra còn dựa vào tính chất của nƣớc nên hồ chia làm 2 loại tiếp: Hồ nƣớc ngọt chiếm nhiều nhất trong lục địa. Hồ có thể có dòng sông nƣớc ngọt chảy qua hay do mƣa.
Hồ nƣớc mặn chiếm rất ít. Hồ có thể do di tích của biển, đại dƣơng bị cô lập giữa lục địa hay trƣớc kia hồ là hồ nƣớc ngọt nhƣng vì khí hậu khô hạn nên nƣớc hồ cạn dần và tỉ lệ muối khoáng trong hồ tăng. Hiện nay, do ảnh hƣởng của sự phát triển công nghiệp, nông nghiệp, sinh hoạt của các khu dân cƣ làm cho chất lƣợng nƣớc nhiều hồ trên thế giới bị suy giảm. Hồ Sukhna là một hồ nƣớc nhân tạo nằm ở chân dãy đồi Shivalik phía Đông Bắc thành phố Chandigarh của Ấn Độ.
Hồ đô thị này là một trong những địa điểm 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com du lịch của thành phố, chủ yếu sử dụng cho các mục đích giải trí nhƣ chèo thuyền, tham quan. Theo nghiên cứu của P. Chaudhry và cs (2013) [27] do hoạt động xây dựng, thực vật ngoại lai xâm nhập vào hồ, nƣớc thải sinh hoạt từ các khu làng lân cận trong lƣu vực đã làm suy giảm chất lƣợng nƣớc hồ. Để duy trì và nâng cao chất lƣợng nƣớc hồ cần thi hành lệnh cấm các hoạt động xây dựng mới đồng thời ngăn chặn việc xả nƣớc thải sinh hoạt chƣa đƣợc xử lý xuống hồ.
Hồ Mead nằm ở biên giới của bang Nevada và Arizona, là hồ chứa lớn nhất nƣớc Mỹ. Hồ đƣợc tạo thành bởi nƣớc tạm giữ của đập Hoover, kéo dài 180 km phía sau đập, có lƣu lƣợng nƣớc khoảng 35,2 km3. Hồ là nơi phục vụ vui chơi giải trí nhƣ câu cá, bơi thuyền, bơi lội, cung cấp nƣớc cho công nghiệp, nƣớc tƣới cho nông nghiệp, nƣớc phục vụ sinh hoạt của 1,8 triệu cƣ dân bang Nevada và khách du lịch. Với vai trò nhƣ vậy, việc duy trì chất lƣợng và độ trong của nƣớc là rất quan trọng, tuy nhiên do sự gia tăng dân số, hoạt động sản xuất nông nghiệp trong lƣu vực, nƣớc thải và nƣớc mƣa chảy tràn của các đô thị xung quanh đã làm suy giảm chất lƣợng nƣớc hồ [34].
Victoria là hồ nƣớc ngọt lớn nhất châu Phi và thứ nhì thế giới, có diện tích 69.000 km² và chu vi 3. Hồ nằm trong vùng thuộc biên giới các quốc gia Uganda, Kenya và Tanzania. Nửa phía Bắc thuộc Uganda, nửa phía Nam thuộc Tanzania, và một phần Đông Bắc thuộc Kenya [32]. Lƣu vực Hồ Victoria là một trong những vùng nông thôn đông dân nhất trên thế giới.
Xung quanh hồ là các thành phố và thị trấn, trong đó có Kisumu, Kisii, Homa Bay ở Kenya; Kampala, Jinja, Entebbe ở Uganda; Bukoba, Mwanza và Musoma ở Tanzania. Các thành phố và thị trấn này là nơi có nhiều nhà máy xả chất thải trực tiếp xuống hồ và sông chảy đến nó. Bên cạnh đó những khu vực đô thị cũng xả nƣớc thải thô xuống hồ làm tăng hiện tƣợng phú dƣỡng, tạo điều kiện cho việc duy trì và xâm lấn của bèo lục bình trong hồ [30]. Manchar là hồ nƣớc ngọt lớn nhất tại Pakistan.
Hồ đƣợc tạo thành vào năm 1930 khi đập Sukkur đƣợc xây dựng trên sông Indus. Hồ đƣợc bao quanh bởi dãy Khirthar ở phía Tây, đồi Lakhi ở phía Nam và sông Indus ở phía Đông. Về phía Đông Bắc là kè bảo vệ. Hồ đƣợc cung cấp nƣớc bởi kênh Wah Aral và Danister từ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sông Indus.
Chất thải lỏng công nghiệp là một trong những nguyên nhân chính gây ô nhiễm nƣớc hồ, điều đó lý giải nguyên nhân ô nhiễm kim loại vết trong nƣớc hồ. Nồng độ cao nhất của chì, đồng, coban, crôm và niken vào tháng 8 và 11 năm 2011 lần lƣợt là 54,5 và 58,5 µg/l, 115 và 117,5 µg/l, 3.200 µg/l, 7 và 9,5 µg/l, 90 và 95 µg/l, 90 và 117 µg/l [29]. CHẤT LƢỢNG NƢỚC HỒ TẠI VIỆT NAM Thƣ̣c tra ̣ng các con sông đang thiế u nƣớc , các hồ chứa nƣớc ngọt đang bị xâm ha ̣i nghiêm tro ̣ng trên toàn lañ h thổ Viê ̣t Nam hiê ̣n nay đ ang đă ̣t ra nhiề u thách thƣ́c cho đời số ng của con ngƣời ở hiê ̣n ta ̣i và trong tƣơng lai. Các hồ tự nhiên đóng vai trò điều hòa nƣớc mƣa, một số hồ lớn đƣợc coi nhƣ lá phổi của các thành phố.
Tuy nhiên, hệ thống hồ những năm gần đây đang bị ô nhiễm hữu cơ do nƣớc thải sinh hoạt và một phần rác thải do ngƣời dân thiếu ý thức xả thải xuống hồ. Các hồ thủy điện, thủy lợi trên toàn quốc rất đa dạng, đa phần các hồ đều là các hồ chứa, công trình thủy lợi hoặc công trình đa mục đích (hồ chứa, thủy lợi, thủy điện. Chất lƣợng nƣớc tại các hồ chứa, công trình thủy lợi hoặc công trình đa mục đích về cơ bản vẫn đáp ứng cho nhu cầu nƣớc sử dụng trong sinh hoạt, tuy nhiên chất lƣợng nƣớc của một số hồ đã bị ô nhiễm tại một số thời điểm trong năm. Chất lƣợng nƣớc các hồ trong khu vực nội thành, nội thị tại một số thành phố lớn hiện đã bị ô nhiễm, chủ yếu là ô nhiễm chất hữu cơ.
Các hồ nội thành tại Hà Nội với hầu hết các thông số đều vƣợt QCVN 08:2008/BTNMT loại B2. Theo Trung tâm Nghiên cứu Môi trƣờng và Cộng đồng (2010) [20] phần lớn các hồ ở Hà Nội có giá trị pH và nhiệt độ trong giới hạn cho phép, tuy nhiên phần lớn các hồ có giá trị các chỉ tiêu còn lại không đạt yêu cầu, chỉ có sáu hồ mà tất cả các chỉ tiêu phân tích đạt yêu cầu chất lƣợng với mức độ phát triển tảo thấp. Phần lớn các hồ ở Hà Nội bị ô nhiễm chất hữu cơ, có tới 71% hồ có giá trị BOD5 vƣợt quá tiêu chuẩn cho phép (> 15 mg/l); trong đó 14% hồ bị nhiễm hữu cơ nặng (> 100 mg/l); 25% hồ bị ô nhiễm nặng (BOD5 từ 50-100 mg/l) và 32% có dấu hiệu ô nhiễm. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.