CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN 1. Khái niệm, vai trò và sự cần thiết khách quan đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn 1. Một số khái niệm - Nông nghiệp: được hiểu theo các góc độ khác nhau: + Dưới góc độ hoạt động kinh tế, nông nghiệp là tập hợp các hoạt động lao động của con người trong môi trường khí hậu, đất và sinh học cụ thể, trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhằm tạo ra những sản phẩm động thực vật để làm thỏa mãn nhu cầu lương thực, thực phẩm, nguyên liệu… cho tiêu dùng, sản xuất của xã hội. + Dưới góc độ ngành kinh tế kỹ thuật, nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất của nền kinh tế quốc dân.
Đó là hệ thống các cơ quan quản lý, các đơn vị, tổ chức thực hiện chức năng sản xuất và tổ chức, quản lý quá trình sản xuất nông nghiệp. Nông nghiệp theo nghĩa hẹp là ngành sản xuất ra của cải vật chất mà con người dựa vào quy luật sinh học của cây trồng, vật nuôi để tạo ra sản phẩm lương thực…; Nông nghiệp theo nghĩa rộng còn bao gồm cả ba ngành nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi gia súc, gia cầm, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản). Như vậy, nông nghiệp là tổ hợp các ngành kinh tế sinh học trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp và là một ngành kinh tế trong khu vực nông thôn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên như đất đai, nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, bức xạ mặt trời. - Nông thôn: là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sản xuất nông nghiệp là ngành sản xuất chủ yếu và chiếm tỷ trọng lớn.
Khái niệm “nông thôn” thường đồng nghĩa với làng, xóm, thôn (ấp)…, trong tâm thức người Việt, đó là một môi trường kinh tế sản xuất với nghề LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trồng trọt, chăn nuôi cổ truyền từ bao đời nay của người Việt. Làng - xã là một cộng đồng dân cư sinh sống có ranh giới lãnh thổ tự nhiên và hành chính xác định. Do vậy, nông thôn được xác định là tổng hợp của các làng, nói cách khác, làng là đơn vị cơ bản của nông thôn Việt Nam. - Kinh tế nông thôn: là một khu vực của nền kinh tế quốc dân gắn liền với địa bàn nông thôn.
Kinh tế nông thôn vừa mang những đặc trưng chung của nền kinh tế về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, về cơ chế kinh tế… vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với nông nghiệp, nông thôn. Xét về mặt kinh tế - kỹ thuật, kinh tế nông thôn có thể bao gồm nhiều ngành kinh tế như: nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ… trong đó nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp là ngành kinh tế chủ yếu. Xét về mặt kinh tế - xã hội, kinh tế nông thôn cũng bao gồm nhiều thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, kinh tế tư bản tư nhân… Xét về không gian và lãnh thổ, kinh tế nông thôn bao gồm các vùng như: vùng chuyên canh lúa, vùng chuyên canh cây màu, vùng trồng cây ăn quả, vùng chuyên chăn nuôi… - Công nghiệp hoá: Quá trình xây dựng nền sản xuất cơ khí lớn trong tất cả các ngành của nền kinh tế quốc dân và đặc biệt trong công nghiệp, dẫn tới sự tăng nhanh trình độ trang bị kỹ thuật cho lao động và nâng cao năng suất lao động. Theo nghĩa chung, khái quát nhất, công nghiệp hóa là quá trình biến một nước có nền kinh tế lạc hậu thành nước công nghiệp hiện đại với trình độ công nghệ tiên tiến, có năng suất lao động cao trong các ngành kinh tế quốc dân.
- Khái niệm “hiện đại” không chỉ đạt tính thời gian mà căn bản hơn, thể hiện sự chiếm lĩnh thế giới của con người, nấc thang văn minh và trình độ phát triển xã hội với năng lượng xuyên suốt trong quá trình đi lên của nó là tiến bộ khoa học và công nghệ. Hiện đại hóa được nghiên cứu và thực hiện ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 mọi lĩnh vực như: kinh tế, khoa học – kỹ thuật, giáo dục, hệ thống chính trị, bộ máy nhà nước… Vậy, hiện đại hoá: là quá trình ứng dụng và trang bị những thành tựu công nghệ tiên tiến, hiện đại vào quá trình sản xuất kinh doanh, dịch vụ vào quản lý kinh tế - xã hội. - Công nghiệp hoá, hiện đại hoá: Kế thừa có chọn lọc những tri thức văn minh của nhân loại, rút những kinh nghiệm trong lịch sử tiến hành công nghiệp hóa và thực tiễn phát triển công nghiệp ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, Đảng ta đã xác định: “Công nghiệp hoá, hiện đại hoá: là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học – công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao”.65] - “Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp: là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá lớn, gắn với công nghiệp chế biến và thị trường; thực hiện cơ khí hoá, điện khí hoá, thuỷ lợi hoá, ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ, trước hết là công nghệ sinh học, đưa thiết bị, kỹ thuật và công nghệ hiện đại vào các khâu sản xuất nông nghiệp nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nông sản hàng hoá trên thị trường”.93] - “Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông thôn: là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tăng nhanh tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động các ngành công nghiệp và dịch vụ; giảm dần tỷ trọng sản phẩm và lao động nông nghiệp; xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội, quy hoạch phát triển nông thôn, bảo vệ môi trường sinh thái; tổ chức lại sản xuất và xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp; xây dựng nông thôn dân chủ, công bằng, văn minh, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân ở nông thôn”.93] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò đẩy nhanh CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn Trong quá trình phát triển của xã hội loài người, nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất ra đời từ rất sớm, nền văn minh đầu tiên của xã hội loài người là nền văn minh nông nghiệp.
Các chế độ xã hội: xã hội nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, xã hội phong kiến thì sản xuất nông nghiệp là nền tảng. Khi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời, với đặc trưng là nền đại công nghiệp cơ khí thì sản xuất công nghiệp phát triển nhanh, chiếm tỷ trọng lớn hơn trong thu nhập quốc dân so với nông nghiệp. Tuy vậy, dù trình độ khoa học công nghệ trên thế giới phát triển ở trình độ cao đến mức độ nào đi nữa thì cũng không thể thay thế được khẩu phần ăn của con người từ nguồn lương thực, thực phẩm do ngành nông nghiệp tạo ra. Do đó, nông nghiệp được xác định là ngành kinh tế có vai trò và vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân của hầu hết các quốc gia trên thế giới, nhất là các nước có nền kinh tế chậm phát triển.
Mác cho rằng: Sản xuất thực phẩm là điều kiện sống đầu tiên của những người sản xuất trực tiếp và của cả các dạng sản xuất nói chung. Trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội có sự tham gia của nhiều ngành, trong đó nông nghiệp được coi là ngành cung cấp lương thực, thực phẩm nuôi sống toàn xã hội. Lương thực, thực phẩm là điều kiện sinh tồn tối thiểu của con người. Hiện nay việc gia tăng nhanh dân số của nhiều quốc gia trên thế giới, sẽ dẫn đến việc thiếu lương thực, thực phẩm.
Vì vậy, vấn đề giải quyết lương thực trước mắt cũng như lâu dài của mỗi nước là cực kỳ khó khăn, bởi những nguyên do là đất đai luôn biến động theo chiều hướng giảm dần, do quá trình đô thị hóa, phát triển sản xuất công nghiệp trên quy mô lớn xây dựng cơ sở hạ tầng để đáp ứng nhu cầu con người ngày càng nhiều. Mặt khác, hoạt động nông nghiệp tác động mạnh mẽ đến hệ sinh thái, từ đất đai, nguồn nước đến thảm thực vật. Đẩy nhanh CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn một cách hợp lý và bền vững sẽ góp phần quan trọng bảo vệ và làm lành mạnh hóa môi trường sống của con người, bảo vệ thảm thực vật, vốn rừng, nguồn nước và tài nguyên thiên nhiên khác của đất nước. Trong quá trình sản xuất nông nghiệp việc sử dụng một khối lượng lớn hóa chất như phân bón, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ,… cho nên dễ gây ra tình trạng ô nhiễm môi trường làm phá vỡ cân bằng sinh thái.
Đó là một trong những nguyên nhân gây thiên tai (mưa bão, lũ lụt, nắng hạn,…). Vì vậy phát triển nông nghiệp phải chú ý đến cân bằng môi trường sinh thái. Bên cạnh đó, nông nghiệp còn cung cấp nguồn nguyên liệu và lực lượng lao động cho sự phát triển công nghiệp. Phát triển công nghiệp là điều kiện để tái sản xuất mở rộng, để hình thành nền sản xuất hiện đại, nhưng nó chỉ thực hiện được trên cơ sở do nông nghiệp làm ra, nhất là “đầu vào” của sản xuất công nghiệp.
Sự phát triển nông nghiệp còn tác động đến trạng thái chính trị – xã hội của đất nước. Bởi vì nông nghiệp là ngành duy nhất cung cấp lương thực, thực phẩm cho con người. Mà an toàn lương thực là điều kiện cơ bản cho sự ổn định và phát triển kinh tế – xã hội. Mác cho rằng: con người trước hết ăn rồi sau đó mới nói đến hoạt động khác, mà nông nghiệp là ngành cung cấp tư liệu sinh hoạt cho con người, như vậy vai trò của nông nghiệp đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao mức sống cho dân cư, đảm bảo ổn định chính trị - xã hội của một quốc gia, dân tộc hay một địa phương.
Thực tiễn ở nước ta cho thấy tình hình chính trị – xã hội đã ổn định là do tác động của nhiều nhân tố, nhưng trong đó tác động nông nghiệp là vô cùng quan trọng. Vì vậy, trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế xã hội, Đảng ta luôn coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu.
