Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Tổ chức dạy học các tác phẩm văn xuôi lãng mạn (Ngữ văn 11) theo phương pháp loại hình Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Khái lược về các phương pháp dạy học văn Trước tiên chúng ta cần hiểu phương pháp và phương pháp dạy học là gì?. Trong triết học, phương pháp được coi là đối tượng và nội dung của logic học, không có phương pháp thì không thể có sự vận động.
Tác phẩm nổi tiếng Bút ký triết học Lenin cũng đã tán thành các ý kiến sau đây của Hê ghen: “Phương pháp là ý thức về hình thức vận động nội tại của bản thân nội dung” (Trích theo Lênin, Bút ký triết học. Một nhà khoa học khác, A.Poawngcare, đã cho rằng về bản chất “phương pháp là một khoa học lựa chọn” (Khoa học và phương pháp, Xanh Petecbua,1910, tr13-14). Từ các ý kiến trên có thể hiểu phương pháp là cơ chất tạo nên diện mạo và sắc thái của một nội dung, nó được coi là linh hồn của nội dung đang vận động. Phương pháp là khoa học lựa chọn bước đi của nội dung, chọn các giải pháp để nội dung vận động có hiệu quả nhất.
Chức năng của phương pháp là nghiên cứu các cách thức phân loại, hệ thống hoá, rồi định bước đi cho hoạt động của một người, một ngành, thậm chí một khoa học. Mục đích của phương pháp là nhằm dẫn dắt con người tới chân lý bằng con đường ngắn nhất, mà chỉ phải bỏ ra ít công sức nhất, nhưng lại đạt hiệu quả cao nhất. Còn về phương pháp dạy học thì theo PGS.TS Phạm Viết Vượng: “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp tương tác giữa giáo viên và học sinh, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học, hình thành hệ thống kĩ năng kĩ xảo, thực hành sáng tạo và thái độ chuẩn mực theo mục tiêu của quá trình dạy học.D Dvene thì “Dạy học là cách thức hoạt động tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học. Hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạt động độc lập của học sinh và cách thức điều khiển qúa trình nhận thức của giáo viên”.
11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Vậy có thể hiểu, phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn học là thay đổi cách dạy trước đây về hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong một giờ học để chiếm lĩnh tri thức một cách hiệu quả nhất, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong việc tìm hiểu một tác phẩm văn học, hình thành cho học sinh năng lực cảm thụ và phân tích một tác phẩm văn chương. Đổi mới phương pháp dạy và học tác phẩm văn học là việc làm cần thiết để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Ngữ văn ở trường THPT. Khoa học hiện đại cho rằng: “Đáp số của bài toán là quan trọng nhưng quan trọng hơn cả đáp số là con đường đi đến đáp số”.
Môn Ngữ văn trong nhà trường là môn khoa học nhân văn mà văn chương vừa là khoa học vừa là nghệ thuật, là lĩnh vực để con người hóa thân và thăng hoa. Vì thế, nó vô cùng tinh vi và phức tạp.Tuy vẫn mang tính phức tạp của đối tượng nghiên cứu xong là một môn học thì nó phải đòi hỏi những chuẩn mực khoa học để đánh giá các hoạt động giảng dạy, học tập của giáo viên và học sinh. Vì thế “con đường đi đến đáp số” chính là phương pháp dạy học văn phù hợp. Trong ngành lý luận dạy học khi vận dụng vào dạy học văn người ta tìm ra một số phương pháp lớn như: Phương pháp diễn giảng tích cực (phương pháp thuyết trình): là phương pháp mà giáo viên dùng lời nói để trình bày, phân tích, chứng minh làm sáng tỏ một vấn đề.
Ưu điểm của phương pháp này là trong một thời gian ngắn HS có thể tiếp thu một lượng kiến thức lớn, nhanh chóng hiểu được các vấn đề phức tạp nhưng nếu chỉ sử dụng phương pháp này HS sẽ dễ rơi vào thói quen thụ động, chờ đợi thầy giảng thích nghe hơn thích đọc ngại tìm tòi, nghiên cứu. Phương pháp dạy học nêu vấn đề: Là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tạo ra tình huống mâu thuẫn, đưa HS vào trạng thái tâm lý phải tìm tòi khám phá, từ đó giáo viên hướng dẫn khích lệ HS tìm cách giải quyết để nắm được kiến thức. Điều quan trọng trong phương pháp này là giáo viên 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phải tìm được các tình huống xung đột mâu thuẫn thực tế, phù hợp với nhận thức của HS, làm cho HS cố gắng tìm cách giải quyết. Phương pháp đọc sáng tạo: Đây là phương pháp đặc biệt được sinh ra do chính đặc trưng bộ môn.
Nó là hệ thống các biện pháp khác nhau hỗ trợ nhưng lấy hoạt động trung tâm vẫn là hoạt động đọc nhằm “phát triển được sự cảm thụ sâu sắc và tạo được sự cảm thụ trực tiếp của trò với tác phẩm văn học nghệ thuật”[4,tr. Phương pháp gợi tìm: Là phương pháp dựa trên phương pháp nêu vấn đề, chủ yếu người học đi tìm tự chiếm lĩnh tri thức của mình. Phương pháp này giúp cho HS nỗ lực hơn trong việc tự chiếm lĩnh tác phẩm văn học từ các kĩ năng phân tích, phê bình làm cho sự cảm thụ văn học của các em được khơi sâu thêm, những nỗ lực trí tuệ của các em được thúc đẩy. Phương pháp tái tạo: Là phương pháp nhớ những cái cũ và tiếp thu tri thức mới một cách sáng tạo, tăng cường hoạt động tư duy để tăng cường hoạt động tư duy để thuộc nhớ bài một cách tối đa.
Ngoài ra còn có một số phương pháp khác như phương pháp đàm thoại, phương pháp trực quan, phương pháp loại hình… Phương pháp loại hình là một phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu văn học, cũng là phương pháp áp dụng trong dạy học văn. Tóm lại, có nhiều phương pháp dạy học nói chung và dạy văn nói riêng. Trong thực tế dạy học văn sẽ không có một phương pháp nào toàn vẹn, thỏa mãn được tất cả các học sinh, các yêu cầu dạy và học văn. Để có thể dạy - học văn một cách hiệu quả cần phải phối hợp các phương pháp khác nhau, tùy vào từng tác phẩm cụ thể mà lựa chọn các phương pháp dạy học cho phù hợp nhằm định hướng, gợi mở và tạo ra cho các em hứng thú, niềm say mê với thế giới văn chương phong phú, nhiều màu sắc.
Lý thuyết về loại hình và phương pháp loại hình Theo từ điển Tiếng Việt (Trung tâm từ điển ngôn ngữ,H, 1992): Loại hình là “Tập hợp sự vật, hiện tượng cùng có chung những đặc trưng cơ bản nào đó.” 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nghiên cứu loại hình đã được tiến hành từ lâu nhưng để trở thành phương pháp có tính chặt chẽ và có đối tượng áp dụng cụ thể thì phải đến thế kỷ thứ XX phương pháp loại hình mới thực sự hình thành và được phổ biến rộng rãi. Một trong những người đầu tiên dùng phương pháp loại hình là nhà nghiên cứu văn học dân gian người Nga Vladimir Propp với công trình Hình thái học truyện cổ tích (1928). Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh đã nghiên cứu về loại hình truyện Tấm Cám, trong cuốn Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám (Nxb Văn học, Hà Nội 1968). Sách Phương pháp luận nghiên cứu văn học của PGS.TS Đoàn Đức Phương viết: Trong nghiên cứu văn học có hai phương thức áp dụng phương pháp loại hình: - Dùng phương pháp loại hình để phân loại các hiện tượng văn học, trên cơ sở của việc chứng minh các nhóm hiện tượng giống nhau theo một tiêu chuẩn nào đó.
- Từ những đặc điểm chung của một loạt hiện tượng văn học, có thể chứng minh cho sự tồn tại của một loại hình văn học nào đó, liên hệ cho quyền tồn tại và hiệu quả thẩm mỹ của nó. Cũng có những công trình kết hợp cả hai phương thức trên, tức là trong khi biện hộ cho một loại hình, nhà nghiên cứu lại chia nhỏ các hình thái của một loại hình, hay chia nhỏ các loại hình thành tiểu loại hình. Trong công trình Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học (Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội, 1978), MB.Khrapchenko đã dùng phương pháp loại hình để khảo sát và phân loại nền văn học Nga thế kỷ XIX. Ông đã để xuất một nguyên tắc phân định loại hình là nguyên tắc cấu trúc - xã hội mà cơ sở của nó là “xung đột trong sự biểu hiện của nó”.
Sau đó áp dụng cho chủ nghĩa hiện thực Nga thế kỷ XIX, ông đã phân loại ra hai loại hình: loại hình Puskin và loại hình Gogol. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Hiện nay, phương pháp loại hình là một trong những phương pháp tổng quát, có thể áp dụng cho nhiều bộ môn khoa học của ngành nghiên cứu văn học và có thể áp dụng làm phương pháp dạy học. Trong thực tiễn nghiên cứu khoa học, có những hiện tượng nếu chỉ được nghiên cứu một cách riêng biệt, thì ta khó có thể xác định được danh tính và giá trị của nó, bởi lẽ ta không có được các tiêu chuẩn và hệ quy chiếu của nó để dựa vào đó mà đánh giá nó. Đặc biệt với những hiện tượng mới, nếu ta xác định được loại hình của nó, thì ta chỉ việc lấy các tiêu chuẩn và ý nghĩa loại hình của nó để gán cho nó là có thể rất dễ dàng đánh giá được giá trị của nó.
Nếu không xác định được loại hình của nó, ta sẽ suốt đời loay hoay với nó như đứng trước một con vật lạ mà không biết gọi tên nó là gì, và như thế thì dĩ nhiên ta cũng không thể biết được nó có ý nghĩa giá trị gì đối với chúng ta. Giống như một người ta gặp một con chạch chấu mà không biết nó thuộc loài cá (tức là không biết loại hình của nó), lại tưởng nó thuộc loài rắn, thì sẽ không biết được giá trị con chạch chấu ấy. “Sự cố” tương tự như thế này trong thực tiễn nghiên cứu văn học chúng ta đã từng gặp phải.