Dạy Học Tác Phẩm Của Lỗ Tấn Trong Nhà Trường Phổ Thông Việt Nam Theo Hướng Tiếp Cận Đồng Bộ

Tài liệu nghiên cứu Dạy học tác phẩm của lỗ tấn trong nhà trường phổ thông việt nam theo hướng tiếp cận đồng bộ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Đặng Thị Ngọc Lan
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Viết Chữ
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Phương Pháp Dạy Học
• Đề tài: Dạy Học Tác Phẩm Của Lỗ Tấn Trong Nhà Trường Phổ Thông Việt Nam Theo Hướng Tiếp Cận Đồng Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về lí thuyết hướng tiếp cận đồng bộ
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu về nhà văn Lỗ Tấn
• 1.3. Những công trình của các nhà nghiên cứu nước ngoài về tác giả Lỗ Tấn
• 1.4. Những công trình của các nhà nghiên cứu Việt Nam về tác giả Lỗ Tấn
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC TÁC PHẨM CỦA LỖ TẤN THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG VIỆT NAM
• 2.1. Tiếp nhận và những vấn đề cơ bản của lí thuyết tiếp nhận hiện đại
• 2.2. Vai trò của lí thuyết tiếp cận đồng bộ trong việc dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông
• 2.3. Cơ sở thực tiễn
• 2.4. Thực trạng về việc tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương
• 2.5. Các hướng tiếp cận đồng bộ
• 2.6. Hướng tiếp cận đồng bộ trong dạy học văn chương nước ngoài
• 2.7. Thực trạng của việc dạy học văn học nước ngoài trong nhà trường phổ thông Việt Nam hiện nay
• 2.8. Những nguyên tắc cơ bản của dạy học văn học nước ngoài
• 2.9. Thực trạng việc dạy học các tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông
• 2.10. Khảo sát việc giảng dạy Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông
• 2.11. Kết luận về thực trạng
• 2.12. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BIỆN PHÁP ĐẶC THÙ DẠY HỌC TÁC PHẨM CỦA LỖ TẤN TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG VIỆT NAM THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ
• 3.1. Những định hướng khi dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn ở trường phổ thông theo hướng tiếp cận đồng bộ
• 3.2. Tôn trọng 5 nguyên tắc dạy học văn chương nước ngoài
• 3.3. Đảm bảo yếu tố đồng bộ trong từng hoạt động dạy học
• 3.4. Triển khai các hướng tiếp cận với những tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông
• 3.5. Tiếp cận từ bối cảnh lịch sử đất nước Trung Quốc giai đoạn cận hiện đại
• 3.6. Tiếp cận từ con đường hình thành quan điểm sáng tác
• 3.7. Tiếp cận từ thi pháp truyện ngắn của Lỗ Tấn
• 3.8. Triển khai cụ thể hướng tiếp cận đồng bộ với hai tác phẩm “Cố hương” và “Thuốc”
• 3.9. Tác phẩm “Cố hương”
• 3.10. Hướng dẫn học sinh liên hệ, kết nối tác phẩm của Lỗ Tấn với bản thân người đọc
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 4.2. Địa bàn, thời gian và đối tượng thực nghiệm
• 4.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 4.4. Quy trình thực nghiệm sư phạm
• 4.5. Xây dựng phương thức và tiêu chí đánh giá
• 4.6. Đánh giá nhận thức
• 4.7. Đánh giá kết quả tổ chức hoạt động học
• 4.8. Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm
• 4.9. Thiết kế bài học thực nghiệm
• 4.10. Kết quả đo nghiệm
• 4.11. Về mặt định lượng
• 4.12. Về mặt định tính
• 4.13. Kết luận rút ra từ thực nghiệm sư phạm và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 4.14. Kết luận về thực nghiệm sư phạm
• 4.15. Bài học kinh nghiệm và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học tác phẩm Lỗ Tấn trong trường phổ thông

Dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam đang trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Giáo dục văn học không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn là phát triển nhân cách và tư duy cho học sinh. Việc tiếp cận tác phẩm của Lỗ Tấn giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử Trung Quốc, đồng thời phát triển khả năng tư duy phản biện và cảm nhận nghệ thuật.

1.1. Lý do chọn tác phẩm Lỗ Tấn trong giảng dạy

Tác phẩm của Lỗ Tấn mang tính nhân văn sâu sắc, phản ánh những vấn đề xã hội và con người trong thời kỳ cận đại. Việc giảng dạy các tác phẩm như 'Cố hương' và 'Thuốc' giúp học sinh nhận thức rõ hơn về những giá trị văn hóa và lịch sử của Trung Quốc.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu tác phẩm

Nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm nổi bật của Lỗ Tấn đã được đưa vào chương trình giảng dạy, đặc biệt là hai tác phẩm 'Cố hương' và 'Thuốc'. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các phương pháp dạy học và cách tiếp cận đồng bộ trong giảng dạy.

II. Thách thức trong việc dạy học tác phẩm Lỗ Tấn hiện nay

Việc dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt tài liệu giảng dạy và phương pháp tiếp cận phù hợp. Hơn nữa, sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa cũng tạo ra rào cản trong việc tiếp nhận tác phẩm.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận văn hóa Trung Quốc

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hiểu biết về bối cảnh lịch sử và văn hóa của Lỗ Tấn. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cảm nhận và phân tích tác phẩm một cách sâu sắc.

2.2. Thiếu tài liệu và phương pháp giảng dạy hiệu quả

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học tác phẩm văn học nước ngoài, dẫn đến việc giảng dạy chưa đạt hiệu quả cao. Cần có sự đầu tư vào tài liệu và phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng dạy học.

III. Phương pháp dạy học tác phẩm Lỗ Tấn hiệu quả

Để dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại và tiếp cận đồng bộ. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm và phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

3.1. Hướng tiếp cận đồng bộ trong giảng dạy

Hướng tiếp cận đồng bộ giúp học sinh liên kết kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau, từ đó phát triển khả năng phân tích và đánh giá tác phẩm một cách toàn diện.

3.2. Sử dụng công nghệ trong dạy học

Việc áp dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy sẽ tạo ra môi trường học tập sinh động và hấp dẫn hơn. Học sinh có thể tiếp cận tài liệu và thông tin một cách dễ dàng hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về việc dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại có thể nâng cao hiệu quả học tập của học sinh. Các kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng phân tích và cảm nhận tác phẩm.

4.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ trong việc hiểu và phân tích tác phẩm của Lỗ Tấn. Điều này chứng tỏ rằng phương pháp dạy học đồng bộ là hiệu quả.

4.2. Phản hồi từ giáo viên và học sinh

Phản hồi từ giáo viên và học sinh cho thấy sự hài lòng với phương pháp dạy học mới. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với việc học tác phẩm văn học nước ngoài.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong dạy học tác phẩm Lỗ Tấn

Việc dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam cần được chú trọng hơn nữa. Cần có sự đầu tư vào tài liệu và phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng dạy học. Tương lai, việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp học sinh tiếp cận văn học một cách hiệu quả hơn.

5.1. Định hướng phát triển trong giảng dạy

Cần xây dựng các chương trình đào tạo cho giáo viên về phương pháp dạy học tác phẩm văn học nước ngoài, đặc biệt là tác phẩm của Lỗ Tấn.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong giáo dục

Việc hợp tác với các trường học và tổ chức giáo dục quốc tế sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học và tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận văn học nước ngoài một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI và Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đòi hỏi sự chuyển dịch triệt để từ mô hình truyền thụ tri thức một chiều sang mô hình phát triển phẩm chất, năng lực người học. Trong tiến trình hiện đại hóa bộ môn Ngữ văn, phân môn văn học nước ngoài giữ một vị thế trọng yếu nhưng cũng đối diện với nhiều rào cản nhận thức do khoảng cách về không gian văn hóa, thời gian lịch sử và rào cản ngôn ngữ dịch thuật. Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục của nghiên cứu sinh Đặng Thị Ngọc Lan với đề tài "Dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ" (Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn và Tiếng Việt, Mã số: 9.11, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2021 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Viết Chữ) là công trình nghiên cứu tiên phong, giải quyết căn bản những điểm nghẽn phương pháp luận trong việc giảng dạy văn học dịch tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: thực tiễn dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài nói chung và tác phẩm của Lỗ Tấn nói riêng nhiều thập kỷ qua rơi vào hai thái cực cực đoan. Một mặt là khuynh hướng xã hội học dung tục, biến tác phẩm thành bản minh họa cho các sự kiện lịch sử - chính trị khô cứng; mặt khác là khuynh hướng hình thức thuần túy hoặc lối phân tích "phi văn bản", "ngoài văn bản", tách rời cấu trúc tác phẩm khỏi bối cảnh lịch sử phát sinh và triệt tiêu vai trò hồi ứng thẩm mỹ của học sinh.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

1. RQ1: Cơ sở khoa học và mô hình lý thuyết của hướng tiếp cận đồng bộ trong dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài tại nhà trường phổ thông được cấu trúc như thế nào?
2. RQ2: Những biện pháp sư phạm đặc thù nào cần được thiết kế để tổ chức dạy học hai truyện ngắn tiêu biểu của Lỗ Tấn là "Cố hương" (Ngữ văn 9, cấp THCS) và "Thuốc" (Ngữ văn 12, cấp THPT) nhằm tối ưu hóa năng lực tiếp nhận của học sinh?
3. RQ3: Tính khả thi và hiệu quả sư phạm của hệ thống biện pháp đề xuất được minh chứng ra sao qua các chuỗi thực nghiệm định lượng và định tính?

• Giả thuyết khoa học (H1): Việc áp dụng tích hợp, hài hòa ba trục phương pháp luận của hướng tiếp cận đồng bộ (Lịch sử phát sinh - Cấu trúc bản thể văn bản - Lịch sử chức năng hồi ứng) sẽ khắc phục sự đơn điệu, giải tỏa rào cản tiếp nhận văn học dịch trên giảng đường khác tiếng, phát triển toàn diện 8 năng lực tiếp nhận văn học chuyên biệt của học sinh.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết tiếp nhận hiện đại (Modern Reception Theory), Thi pháp học thể loại (Genre Poetics) và Quan điểm tiếp cận đồng bộ do GS. Nguyễn Đắc Nam khởi xướng, được GS. Phan Trọng Luận và GS.TS Nguyễn Thanh Hùng phát triển. Phạm vi nghiên cứu bao quát các công trình nghiên cứu Lỗ Tấn trong và ngoài nước, tập trung vào hai văn bản "Cố hương" và "Thuốc" trong chương trình phổ thông, thực hiện trên diện rộng với giáo viên và học sinh THCS (khối 9) và THPT (khối 12) tại Hải Phòng và Hà Nội giai đoạn 2018-2021.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về văn nghiệp Lỗ Tấn và phương pháp tiếp cận tác phẩm văn chương ghi nhận những bước chuyển mình quan trọng của các trào lưu học thuật quốc tế và trong nước:

Trên bình diện quốc tế, Lỗ Tấn (1881-1936) được tổ chức UNESCO tôn vinh là Danh nhân Văn hóa Nhân loại năm 1981, được tôn xưng là "Dân tộc hồn" của Trung Hoa hiện đại. Các học giả hàng đầu thế giới như Romain Rolland (Pháp), Fadeev (Nga), Robert DiYanni (Mỹ), Ba Kim, Mao Thuẫn, Lý Hà Lâm, Hạ Kính Chi (Trung Quốc) đã phân tích sâu sắc tư tưởng khai sáng, thi pháp truyện ngắn và tính chiến đấu kiên định của ông trước những biến động lịch sử từ cận đại (1840-1911) đến phong trào Ngũ Tứ (1919).

Tại Việt Nam, quá trình tiếp nhận Lỗ Tấn bắt đầu từ lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc khi Người hoạt động tại Liên Xô. Người có công "khai sơn phá thạch" dịch thuật và giới thiệu có hệ thống tác phẩm của Lỗ Tấn là GS. Đặng Thai Mai (1944), nối tiếp bởi GS. Trương Chính, GS. Phương Lựu, PGS. Lương Duy Thứ, GS. Trần Đình Sử, và TS. Nguyễn Thị Mai Chanh (2009). Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở góc độ lý luận văn học, thi pháp học thuần túy hoặc nghiên cứu so sánh nhân vật (như đề tài so sánh AQ và Chí Phèo của Đỗ Mạnh Hùng, 1996; con đường cứu nước của Lỗ Tấn của Phạm Hoàng Kim Vy, 1999) mà chưa chuyển hóa thành một quy trình công nghệ dạy học hoàn chỉnh cho trường phổ thông.

Về phương pháp luận tiếp cận tác phẩm văn chương, học giới đã chứng kiến cuộc tranh luận sâu sắc giữa các trường phái:

1. Trường phái Phê bình lịch sử - văn hóa và Phê bình tiểu sử: Coi tác phẩm là tấm gương phản chiếu trực tiếp hiện thực kinh tế - xã hội hoặc tâm lý cá nhân tác giả. Nhược điểm là dễ sa vào lối đi tìm cái "tương đương xã hội học" tầm thường.
2. Trường phái Chủ nghĩa hình thức Nga và Phê bình mới (New Criticism): Tuyệt đối hóa văn bản khép kín, cô lập văn bản khỏi bối cảnh lịch sử phát sinh, coi nhẹ tâm thế tiếp nhận của người đọc.
3. Trường phái Mỹ học tiếp nhận (Reception Aesthetics) và Thuyết giao dịch (Transactional Theory): Đại diện bởi Hans Robert Jauss, Wolfgang Iser, Hans-Georg Gadamer và Harald Weinrich (Đại học Berlin) với luận điểm mang tính bước ngoặt: "Cần có một lịch sử văn học của người đọc văn chương".

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật bằng cách kế thừa và nâng tầm quan điểm tiếp cận đồng bộ của GS. Phan Trọng Luận: "Một kết luận khoa học quan trọng và cơ bản đối với người nghiên cứu và giảng dạy văn học là luôn nắm vững quan điểm tiếp cận đồng bộ, một sự vận dụng hài hòa các phương pháp Lịch sử phát sinh, Cấu trúc văn bản và Lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương".

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án có sự tương đồng và mở rộng đáng kể:

• So với mô hình Dạy học văn học theo thuyết đáp ứng của Arthur Applebee và Judith Langer (Hoa Kỳ), vốn tập trung vào hồi ứng tự do của học sinh đối với văn học dịch, luận án bổ sung trục "Lịch sử phát sinh" để neo giữ bản sắc văn hóa - lịch sử của văn bản gốc, tránh việc suy diễn tùy tiện.
• So với các nghiên cứu dạy học Lỗ Tấn đương đại của Tiền Lý Quần (Qian Liqun) và Vương Vinh Sinh (Wang Rongsheng) tại Trung Quốc, vốn chú trọng bối cảnh ngôn ngữ mẹ đẻ, luận án giải quyết thành công bài toán đặc thù của "giảng đường khác tiếng" tại Việt Nam khi tiếp nhận tác phẩm qua trung gian bản dịch nghệ thuật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm ba lý thuyết nền tảng trong khoa học giáo dục môn Văn:

Thứ nhất, phát triển Lý thuyết Tiếp nhận (Reception Theory) của Jauss và Iser trong môi trường sư phạm phổ thông. Tác phẩm văn chương khi chưa có người đọc chỉ là "văn bản tiềm năng", tương tự như một bản ký âm âm nhạc chưa được trình diễn. Luận án khẳng định học sinh không chỉ là người thụ hưởng thụ động mà là chủ thể tiếp nhận sáng tạo, tham gia vào tiến trình đồng sáng tạo với nhà văn. Như nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Hoàn nhận định: "học sinh tiếp nối và tham gia vào mục đích sáng tạo của nhà văn, hiện thực hóa ý đồ nghệ thuật của nhà văn qua sự đồng điệu và nhân lên cảm xúc qua sự lay thức tâm hồn là hiểu biết mới mẻ về cuộc đời".

Thứ hai, xác lập hệ thống luận điểm (propositions) cho chuyên ngành Phương pháp dạy học văn học nước ngoài:

• Proposition 1 (P1): Hiệu quả của giờ dạy văn học nước ngoài tỷ lệ thuận với mức độ tích hợp đồng bộ giữa tri thức bối cảnh văn hóa - lịch sử (ngoài văn bản), tri thức thi pháp cấu trúc (trong văn bản) và trải nghiệm tâm lý - nhân sinh của học sinh (sau văn bản).
• Proposition 2 (P2): Việc giải mã tư tưởng cải tạo "liệt căn tính quốc dân" (national character flaws) của Lỗ Tấn chỉ đạt hiệu quả giáo dục nhân cách cao nhất khi người học liên hệ, đối chiếu với những căn bệnh tinh thần của chính bản thân và xã hội đương đại thông qua kỹ thuật "cát ái" (ruthless love / critical empathy).
• Proposition 3 (P3): Cơ chế tiếp nhận trên "giảng đường khác tiếng" đòi hỏi sự phân hóa mục tiêu theo lứa tuổi: cấp THCS (Lớp 9) tập trung vào năng lực tri giác cốt truyện, tái hiện hình tượng và cảm xúc thẩm mỹ; cấp THPT (Lớp 12) nâng cao lên năng lực phân tích thi pháp, giải mã biểu tượng đa tầng và tự nhận thức triết học.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba chiều kích phương pháp luận tạo thành một chỉnh thể sư phạm bất khả phân:

1. Trục Lịch sử phát sinh (Genetic-Historical Axis): Tái hiện tọa độ lịch sử xã hội Trung Quốc nửa phong kiến nửa thuộc địa, Cách mạng Tân Hợi 1911 "thay thang không thay thuốc", phong trào Ngũ Tứ 1919. Khai thác tư tưởng chuyển biến từ y học sang văn học của Lỗ Tấn để giải quyết căn bệnh tinh thần của dân tộc "đang ngủ mê trong một cái nhà hộp bằng sắt".
2. Trục Bản thể cấu trúc văn bản (Textual-Structural Axis): Đi sâu khám phá thi pháp truyện ngắn Lỗ Tấn: nghệ thuật xây dựng nhân vật tâm trạng, nhân vật tha hóa (Nhuận Thổ trong "Cố hương", Hoa Thuyên, Khang Thái gia, đám đông mê muội trong "Thuốc"); điểm nhìn trần thuật đa thanh; hệ thống biểu tượng đa nghĩa (chiếc bánh bao tẩm máu người, vòng hoa trên mộ người tử tù cách mạng Hạ Du, con đường hi vọng).
3. Trục Lịch sử chức năng - Hồi ứng người học (Functional-Receptive Axis): Kích hoạt tầm đón nhận của học sinh thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở, hoạt động trải nghiệm, gắn kết bài học văn chương với thực tiễn hoàn thiện nhân cách của tuổi trẻ hôm nay.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các tác phẩm văn học hiện thực phê phán, văn học dịch có độ lùi thời gian lịch sử và khoảng cách văn hóa lớn đối với đối tượng tiếp nhận là học sinh phổ thông.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học Thực chứng kết hợp Thực tại luận phê phán (Critical Realism) và Thuyết kiến tạo sư phạm (Constructivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-methods research design) kết hợp đa tầng:

• Cấp độ vĩ mô (Meso-level): Phân tích chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn phổ thông qua các thời kỳ và khảo sát thực trạng nhận thức của 100% giáo viên trên địa bàn điều tra.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đo lường sự chuyển biến về năng lực tiếp nhận, kết quả học tập của học sinh qua hai vòng thực nghiệm sư phạm đối chứng nghiêm ngặt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai theo 4 bước chuẩn mực:

1. Điều tra thực trạng: Sử dụng phiếu hỏi An-két (survey questionnaire), phỏng vấn sâu chuyên gia, dự giờ quan sát sư phạm đối với giáo viên và học sinh THCS, THPT tại TP. Hải Phòng và TP. Hà Nội.
2. Thiết kế bài học thực nghiệm: Xây dựng giáo án tiến tiến cho văn bản "Cố hương" (Lớp 9) và "Thuốc" (Lớp 12) theo ma trận tiếp cận đồng bộ.
3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm 2 vòng (Round 1 & Round 2): Chia tách nhóm Thực nghiệm (TN) và nhóm Đối chứng (ĐC) tương đương về sĩ số, trình độ ban đầu, điều kiện cơ sở vật chất. Nhóm TN dạy theo phương pháp tiếp cận đồng bộ; nhóm ĐC dạy theo phương pháp thuyết trình truyền thống.
4. Đánh giá và đo nghiệm: Chuẩn hóa đề kiểm tra 45 phút theo thang đo 8 năng lực tiếp nhận văn học của GS. Phan Trọng Luận (từ năng lực tri giác ngôn từ, tái hiện hình tượng đến năng lực tự nhận thức và đánh giá khái quát).

Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp đồng thời tam giác đạc dữ liệu (phiếu khảo sát, bài kiểm tra, biên bản dự giờ), tam giác đạc phương pháp (định tính và định lượng) và tam giác đạc lý thuyết (tiếp nhận học, thi pháp học, giáo dục học).

Data và phân tích

Số liệu khảo sát thực trạng chỉ ra thực trạng đáng báo động trước thực nghiệm:

• Khảo sát giáo viên: Phần lớn giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc dạy học tích cực nhưng lúng túng khi khai thác chiều sâu văn hóa - lịch sử của Lỗ Tấn. Có đến 68.5% giáo viên thừa nhận gặp khó khăn khi giúp học sinh hiểu ý nghĩa biểu tượng của tác phẩm "Thuốc", thường rơi vào cách giảng giải đề mục xơ cứng.
• Khảo sát học sinh: 72.3% học sinh cảm thấy truyện ngắn Lỗ Tấn "khô khan, u ám, xa lạ và khó hiểu"; điểm bài kiểm tra định kỳ phân bố lệch trái, tỷ lệ học sinh đạt điểm Giỏi ở các bài văn học nước ngoài chỉ dao động từ 8% đến 12%.

Dữ liệu thực nghiệm sư phạm qua 2 vòng khẳng định sự vượt trội có ý nghĩa thống kê của nhóm Thực nghiệm (TN) so với nhóm Đối chứng (ĐC):

Bảng tổng hợp phân phối kết quả kiểm tra sau thực nghiệm Vòng 2:

Khối lớp	Nhóm	Sĩ số (N)	Điểm Yếu/Kém (1-4)	Điểm TB (5-6)	Điểm Khá (7-8)	Điểm Giỏi (9-10)
Lớp 9 (Cố hương)	Thực nghiệm (TN)	85	1.18% (1 HS)	18.82% (16 HS)	52.94% (45 HS)	27.06% (23 HS)
	Đối chứng (ĐC)	86	8.14% (7 HS)	39.53% (34 HS)	41.86% (36 HS)	10.47% (9 HS)
Lớp 12 (Thuốc)	Thực nghiệm (TN)	82	0.00% (0 HS)	14.63% (12 HS)	54.88% (45 HS)	30.49% (25 HS)
	Đối chứng (ĐC)	80	7.50% (6 HS)	38.75% (31 HS)	42.50% (34 HS)	11.25% (9 HS)

Phân tích đồ thị đường biểu diễn hội tụ (cumulative frequency polygon) cho thấy: Đường cong phân phối tần suất tích lũy của nhóm TN luôn nằm lệch hẳn về phía bên phải so với nhóm ĐC. Điểm trung bình cộng ($\bar{X}$) của nhóm TN cao hơn nhóm ĐC từ 0.95 đến 1.35 điểm; độ lệch chuẩn ($S$) và hệ số biến thiên ($V$) của nhóm TN đều nhỏ hơn nhóm ĐC, chứng minh chất lượng tiếp nhận của học sinh nhóm TN không những nâng cao vượt bậc mà còn có độ đồng đều và tính ổn định cao.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Giải tỏa rào cản tâm lý "ngại đọc văn học nước ngoài": Khi được tiếp cận đồng bộ, học sinh không còn thấy Lỗ Tấn là một tác giả cổ xưa, bi quan tăm tối mà nhận diện được ngọn lửa nhân đạo cháy bỏng đằng sau lớp vỏ hiện thực lạnh lùng. Như chính Lỗ Tấn từng bộc bạch: "tác phẩm của tôi rất đen tối vì tôi cảm thấy hiện thực là đen tối", nhưng mục đích cuối cùng của ông là "cứu quốc trước hết phải chữa tâm bệnh".
2. Nâng tầm tư duy giải mã biểu tượng nghệ thuật: Học sinh lớp 12 nhóm TN có khả năng phân tích đa tầng biểu tượng "chiếc bánh bao tẩm máu người" – vừa là sự mê muội về y học cổ truyền, vừa là bi kịch lạc hậu của quần chúng, vừa là sự cô độc bi tráng của người chiến sĩ cách mạng tiên phong.
3. Kích hoạt năng lực tự phản tỉnh và kết nối nhân sinh: 88.2% bài viết thu hoạch của học sinh lớp 9 nhóm TN đã liên hệ hình tượng "con đường" ở cuối tác phẩm "Cố hương" ("Thực ra trên mặt đất vốn làm gì có đường. Người ta đi mãi thì thành đường thôi") với trách nhiệm tự định hướng tương lai, ý chí vượt khó của bản thân trong xã hội số.
4. Đảo chiều tương quan phân hóa học lực: Tỷ lệ học sinh đạt loại Giỏi ở nhóm TN tăng gấp 2.6 lần ở khối 9 và gấp 2.7 lần ở khối 12 so với nhóm ĐC; tỷ lệ học sinh yếu kém tiệm cận mức 0%.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung một mô hình dạy học văn học dịch hoàn chỉnh vào hệ thống giáo khoa Lý luận và Phương pháp dạy học Ngữ văn Việt Nam, làm cầu nối dung hòa giữa thi pháp học và mỹ học tiếp nhận.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình 5 bước sư phạm có tính chuyển giao cao: (1) Khởi động định hướng tầm đón nhận -> (2) Giải mã bối cảnh lịch sử phát sinh -> (3) Thâm nhập cấu trúc thi pháp văn bản -> (4) Hồi ứng và giải mã biểu tượng -> (5) Kết nối trải nghiệm cá nhân và sáng tạo mở rộng.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp giải pháp trực tiếp cho việc biên soạn sách giáo khoa, sách giáo viên và tài liệu bồi dưỡng giáo viên phục vụ Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn khoa học cần tiếp tục hoàn thiện:

1. Giới hạn địa bàn và mẫu khảo sát: Địa bàn thực nghiệm sư phạm mới chỉ tập trung chủ yếu tại khu vực đô thị và nông thôn miền Bắc (Hải Phòng, Hà Nội), chưa mở rộng kiểm chứng tại các trường vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
2. Giới hạn ngữ liệu: Do khuôn khổ phân phối chương trình hiện hành, luận án chỉ tập trung chuyên sâu vào hai tác phẩm "Cố hương" và "Thuốc", chưa bao quát toàn bộ di sản truyện ngắn, tạp văn hay tập thơ văn xuôi độc đáo Dã thảo của Lỗ Tấn.
3. Giới hạn công cụ đo lường: Các tiêu chí đánh giá năng lực tiếp nhận thẩm mỹ dù đã được lượng hóa qua điểm số kiểm tra nhưng vẫn chịu ảnh hưởng nhất định bởi tính chủ quan của người chấm bài.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng mô hình tiếp cận đồng bộ để xây dựng tuyển tập giáo án thực nghiệm cho các tác giả văn học kinh điển thế giới khác như Shakespeare, Balzac, Tolstoy, Hemingway, Kawabata Yasunari trong chương trình THPT mới.
• Hướng 2: Nghiên cứu chuyển giao phương pháp tiếp cận đồng bộ vào việc dạy học văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam trong nhà trường phổ thông và dạy học văn học phổ thông cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú.
• Hướng 3: Tích hợp công nghệ số, công cụ trực quan hóa dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc tái hiện không gian văn hóa lịch sử, hỗ trợ học sinh tương tác đa chiều với văn bản văn học dịch.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực tại các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Ngữ văn, dự kiến thu hút hàng chục lượt trích dẫn từ các luận văn, luận án và bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành (Tạp chí Giáo dục, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục).
• Chuyển đổi công tác sư phạm: Cung cấp cho hàng ngàn giáo viên dạy Văn trên toàn quốc một "cẩm nang" phương pháp luận vững chắc, xóa bỏ nỗi ám ảnh về việc giảng dạy các tác phẩm văn học nước ngoài có dung lượng tư tưởng phức tạp.
• Lợi ích xã hội và nhân văn: Góp phần đào tạo nên những thế hệ học sinh có tư duy phản biện sâu sắc, có năng lực thấu cảm đa văn hóa, biết tự "thanh lọc tâm hồn" (catharsis) để trở thành những công dân toàn cầu giàu lòng nhân ái và trách nhiệm xã hội.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp chuẩn mực giữa lý thuyết tiếp nhận, thi pháp học và phương pháp dạy học thực nghiệm có đối chứng.
2. Giảng viên các trường Đại học Sư phạm: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề "Phương pháp dạy học văn học nước ngoài" và "Tiếp cận tác phẩm văn chương trong nhà trường".
3. Giáo viên Ngữ văn THCS và THPT: Trực tiếp áp dụng các thiết kế bài dạy mẫu, hệ thống phiếu học tập và quy trình tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong các tiết học văn học dịch.
4. Các nhà hoạch định chính sách và biên soạn SGK: Sử dụng các khuyến nghị của luận án để cấu trúc ngữ liệu và thiết kế câu hỏi đọc hiểu trong SGK Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực người học.
5. Học sinh phổ thông: Trở thành những "bạn đọc sáng tạo", làm chủ quy trình chiếm lĩnh tác phẩm, phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực thẩm mỹ bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

• Luận án đã mở rộng Lý thuyết Tiếp nhận (Reception Theory) của Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser bằng cách tích hợp nó vào cấu trúc 3 trục "Tiếp cận đồng bộ" của GS. Phan Trọng Luận, cụ thể hóa thành quy trình dạy học văn học nước ngoài trên "giảng đường khác tiếng" tại Việt Nam.

2. Tính đột phá trong thiết kế phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu?

• Khác với các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở khảo sát định tính đơn thuần hoặc thực nghiệm 1 vòng trên mẫu hẹp, luận án đã triển khai thực nghiệm sư phạm 2 vòng (Round 1 và Round 2) trên cả 2 cấp học (THCS và THPT), sử dụng hệ thống xử lý số liệu thống kê đầy đủ với phân phối tần số, tần suất tích lũy và đường biểu diễn hội tụ chuẩn mực.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

• Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng học sinh lứa tuổi 14-15 (lớp 9) và 17-18 (lớp 12) hoàn toàn có khả năng thấu cảm và giải mã những tư tưởng triết học vô cùng phức tạp về "bi kịch lạc hậu tinh thần của đám đông" nếu giáo viên biết thiết kế con đường tiếp cận đồng bộ xuất phát từ chính hồi ứng tâm lý của các em, bác bỏ hoàn toàn định kiến cho rằng Lỗ Tấn "quá già dặn và quá khó đối với học sinh phổ thông".

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?

• Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ giáo án thực nghiệm, ma trận tiêu chí đánh giá năng lực đọc hiểu 8 thành tố, bảng câu hỏi khảo sát và biểu mẫu xử lý số liệu toán học thống kê, cho phép các nhà nghiên cứu và giáo viên khác có thể tái lập quy trình trên các văn bản văn học dịch tương tự.

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu trong 10 năm tới được phác thảo ra sao?

• Mở rộng ứng dụng hướng tiếp cận đồng bộ từ cấp độ văn bản đơn lẻ sang cấp độ cụm bài học tích hợp liên văn bản (intertextuality), nghiên cứu so sánh đối chiếu văn học khu vực Đông Á (Lỗ Tấn - Nam Cao - Akutagawa Ryunosuke), phát triển các nền tảng học liệu số tương tác phục vụ dạy học văn học thế giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Đặng Thị Ngọc Lan đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận của hướng tiếp cận đồng bộ trong dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài tại trường phổ thông Việt Nam.
2. Khảo sát toàn diện, chỉ rõ nguyên nhân của thực trạng dạy học văn học nước ngoài và các truyện ngắn của Lỗ Tấn nhiều năm qua.
3. Thiết lập hệ thống 5 nguyên tắc và quy trình biện pháp sư phạm đặc thù, phân hóa tối ưu cho hai cấp học THCS (truyện "Cố hương") và THPT (truyện "Thuốc").
4. Chứng minh thuyết phục tính khả thi, độ tin cậy và hiệu quả vượt trội của mô hình đề xuất thông qua chuỗi thực nghiệm sư phạm định lượng 2 vòng.
5. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới mẻ, thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo tinh thần phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực học sinh trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu vấn đề Chương 2: Cơ sở khoa học của vấn đề dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ Chương 3: Các nguyên tắc, biện pháp dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ. Chương 4: Thực nghiệm sư phạm. 8 NỘI DUNG Chƣơng 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan nghiên cứu về lí thuyết hƣớng tiếp cận đồng bộ Từ năm cuối của thập kỉ 80, Harald Weinrich ở trường Đại học Beclin đã đề cập: “Cần có một lịch sử văn học của người đọc văn chương”.

Lịch sử văn học lâu nay chỉ hướng về tác giả mà chưa chú ý đến người đọc, cũng như trong nhà trường, chúng ta chỉ chú ý đến thầy, chưa chú ý đến học sinh. Hiệu quả một giờ Văn là chất lượng, hiệu quả thể hiện ở học sinh. Như vậy, nếu cần có một lịch sử của tiếp nhận văn chương (historic littérate) thì cũng cần có một lịch sử của tiếp nhận văn chương trong nhà trường. Như vậy thì giờ Văn phải coi học sinh không chỉ là độc giả mà còn là chủ thể tiếp nhận.

Dưới sự tác động thẩm mĩ của tác phẩm, “học sinh tiếp nối và tham gia vào mục đích sáng tạo của nhà văn, hiện thực hóa ý đồ nghệ thuật của nhà văn qua sự đồng điệu và nhân lên cảm xúc qua sự lay thức tâm hồn là hiểu biết mới mẻ về cuộc đời” (Nguyễn Trọng Hoàn). Học sinh không chỉ là người tiếp nhận văn chương trong sách giáo khoa mà còn cả văn chương ngoài đời để cho tâm hồn và trí tuệ càng thêm phong phú. Nhiều thập kỉ qua, ở Việt Nam, việc tiếp cận, phân tích tác phẩm văn chương trong nhà trường đã chịu ảnh hưởng trực tiếp và khá mạnh mẽ của sự biến đổi khuynh hướng và các phương pháp nghiên cứu, phê bình văn học. Khuynh hướng tiếp cận tác phẩm văn chương luôn biến đổi dưới ảnh hưởng của các phương pháp lịch sử, xã hội, văn bản học, phê bình mới hoặc thuyết giao dịch đáp ứng,… Con đường tiếp cận, tìm hiểu tác phẩm văn chương đi theo những chiều hướng đúng sai khác nhau: chú trọng hoàn cảnh phát sinh hay yếu tố tác phẩm; khám phá cấu trúc văn bản một cách khoa học hay biệt lập văn bản khỏi hoàn cảnh phát sinh, hướng vào bạn đọc không khép kín 9 trong văn bản hay cường điệu cảm thụ chủ quan của người đọc đi đến thoát li văn bản.

Người ta đã phê phán từ lâu khuynh hướng tiếp cận “phi văn bản”, “ngoài văn bản”, “ trên văn bản”, hoặc khuynh hướng phân tích không địa chỉ… Một sự cường điệu hay máy móc trong phương pháp tiếp cận tác phẩm văn chương nhất định sẽ đưa đến hậu quả thiếu khách quan và phản khoa học. Đầu thập kỉ 60 của thế kỉ XX, với những thành tựu của lí thuyết tiếp cận, của tâm lí học sáng tạo và cảm thụ nghệ thuật, khuynh hướng phân tích văn chương theo lí thuyết đáp ứng (responses centred approach) được đặc biệt đề cao. Sự vận dụng hài hoà các phương pháp: lịch sử phát sinh - cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương, được xây dựng từ nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn học, về bản chất cấu trúc và sinh mệnh của tác phẩm văn chương và đó cũng là sự vận động nhuần nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học về sáng tác và tiếp nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể. Khuynh hướng nghiên cứu tiếp cận lịch sử phát sinh ra đời sớm nhất và hiện nay vẫn giữ vai trò cơ bản.

Khuynh hướng nghiên cứu này chủ trương nghiên cứu văn học cũng như các trường phái nhà văn, tác phẩm từ nguồn gốc trong đời sống xã hội. Nó chủ trương giải thích sự phát triển của văn học, sự đấu tranh giữa các trào lưu, sự kế thừa có đổi mới của từng giai đoạn văn học từ những nguồn cội nguồn lịch sử xã hội. Phương pháp nghiên cứu khuynh hướng này cũng ngày càng được hoàn thiện dần. Chân lý trong văn học chỉ thống nhất chứ không đồng nhất với chân lý đời sống, hơn nữa trong những tiền đề phát sinh của văn học, vai trò cá tính, sáng tạo của văn nhà văn rất lớn, và đặc biệt là những truyền thống văn học do quá khứ để lại cũng gây ảnh hưởng không nhỏ.

Những bước phát sinh và phát triển đích thực nào của văn học cũng phải thông qua sự sáng tạo của những tài năng lớn, thậm chí là của thiên tài, nhà thiên tài bao giờ cũng là 10 sự kết tinh của nhiều thế hệ, chứ không phải chỉ trong thời đại họ sống. Thời đại với những vấn đề bức bách mới mẻ đã trực tiếp kích thích sự đột phá của thiên tài. Nhưng cho dù là thiên tài, họ cũng chỉ sống với một số khía cạnh cơ bản của vấn đề thời đại mà thôi. Xét thuần túy về mặt phương pháp mà nói, văn học phản ánh xã hội, nên phải từ xã hội để phân tích văn học là đúng.

Nhưng chỉ chuyên dò tìm những cái tương đương của văn học đối với xã hội thì phiến diện, cần phải vươn lên giải thích cho được những chỗ văn học khác xã hội. Nhà văn là người chuyên đi thiết kế lý tưởng cho giai cấp, cho thời đại nên rất có thể tác phẩm của họ biểu hiện những ước mơ, những điều kỳ lạ không thấy có trong thời đại họ đang sống. Vấn đề là ở chỗ, văn học biểu hiện những tưởng tượng, ước mơ khác nhau, người nghiên cứu phải giải thích cho được điều đó. Chỗ thiếu sót của lối đi tìm cái “tương đương xã hội học” cũng chính là nói đến những bước tiến về sau trong khuynh hướng nghiên cứu lịch sử phát sinh.

Nhà văn cần phải tuân thủ “Nguyên tắc lịch sử” và “Nguyên tắc lôgic”, tức là người viết phải nắm bắt được toàn diện đến mức tối đa những hiện tượng của lịch sử xã hội, nguyên nhân và trình tự của nó và được phản ánh theo tư duy lôgic. Ăngghen nói “Lịch sử thường diễn biến quanh co, nếu bất cứ đâu cũng phải chạy theo nó thì tất yếu không những phải chú ý đến nhiều tư liệu không quan trọng mà còn làm gián đoạn tiến trình tư duy”. Quan điểm tiếp cận văn bản giúp người đọc, người nghiên cứu không thoát li văn bản. Văn bản là thông điệp, là đề án nhà văn gửi tới bạn đọc.

Đặc trưng cơ bản của văn bản nghệ thuật là thông tin thẩm mĩ. Nhà văn gửi đến cuộc đời niềm xúc động mãnh liệt nhất, những rung động tha thiết nhất về cuộc sống và con người. Đây là điểm mấu chốt phân biệt phương pháp tiếp cận văn học đích thực với lối phân tích xã hội học tầm thường, biến tác phẩm văn chương thành một đề cương giáo huấn, một sơ đồ xã hội học,… .Tuy nhiên ở đây cũng cần ngăn ngừa một khuynh hướng cực đoan chỉ nhìn nhận 11 giá trị của văn bản nghệ thuật ở phương diện thẩm mĩ. Tác phẩm văn chương chứa đựng trong nó muôn màu muôn vẻ của đời sống xã hội, con người mà bạn đọc ngày nay không thể bỏ qua, không thể không biết đến, chính những yếu tố văn hoá của văn bản lại càng làm nổi rõ hơn yếu tố thẩm mĩ của văn bản.

Thiếu vốn văn hoá cần thiết thì việc cảm thụ văn thơ cũng dễ bị thiếu sâu sắc. Văn chương vốn là cuốn sách bách khoa toàn thư về cuộc sống. Marx đã từng ghi nhận tính chân thực sâu sắc của văn chương. Gorky nói nhờ văn chương mà hiểu cuộc đời và con người hơn.

Mặt khác cũng cần thấy rằng, đa số học sinh phổ thông cần được trang bị vốn am hiểu về văn chương và rộng hơn là văn hoá để đi vào đời sống sau này. Nói đến tác phẩm văn chương là nói đến một văn bản trong chỉnh thể. Tác phẩm văn chương được cấu tạo bằng ngôn ngữ nghệ thuật, xây dựng lên một thế giới nghệ thuật riêng được kết cấu một cách chặt chẽ trong những quan hệ giữa nội dung và hình thức, giữa bộ phận và tổng thể, giữa yếu tố hữu hình và vô hình, giữa phản ánh và biểu hiện, giữa văn bản và tiền văn bản,… Một trong những con đường đi vào tác phẩm văn chương là nhận diện được loại thể. Tiếc rằng do chưa phân biệt đầy đủ đặc trưng thi pháp của loại thể nên việc cắt nghĩa tác phẩm văn chương ở nhà trường đã có nhưng hạn chế kéo dài nhiều năm qua chưa khắc phục được.

Phương pháp thiên về văn bản đã làm mối quan hệ giữa học sinh với tác phẩm bị giãn cách, giáo viên chỉ quan tâm đến văn bản mà không tìm hiểu học sinh có phản ứng như thế nào về tác phẩm, dẫn đến sự xa cách giữa người giảng văn và người học văn. Lý luận văn học những thập kỉ gần đây đã nhấn mạnh thêm hướng lịch sử chức năng trong tiếp cận tác phẩm văn chương. Nhiều thập kỉ qua, tác phẩm văn chương bị coi như một hiện tượng tĩnh, nay được nhìn nhận trong trạng thái động, trong sự vận động đến với bạn đọc. Tác phẩm văn chương là một hệ thống mở, vòng đời tác phẩm văn chương cũng được nhận diện lại 12 trong nhiều quan hệ hữu cơ biện chứng hơn.

Tác phẩm văn chương chỉ thực sự đi trọn vòng đời trong mối quan hệ với bạn đọc để trở về với cuộc sống vốn là xuất phát điểm. Vai trò của bạn đọc như một yếu tố quyết định sinh mệnh của mỗi tác phẩm. Lý luận về tác phẩm chức năng của tác phẩm làm cho việc phân tích, giảng dạy trong nhà trường có hiệu quả hơn. “Trung tâm của quá trình không phải là tác phẩm văn học mà là tâm trí học sinh khi gặp gỡ cuốn sách.

Công cuộc đổi mới phương pháp giảng văn ở trung học đã diễn ra hơn 10 năm nay theo hướng coi học sinh là bạn đọc sáng tạo cũng như sự vận dụng kịp thời những thành tựu về lý thuyết tiếp nhận, tư tưởng dạy học hiện đại. Vấn đề người học sinh luôn luôn được đặt ra trong quá trình dạy học, nhất là với những khuynh hướng tiến bộ. Học sinh bao giờ cũng là đối tượng cần được quan tâm nhằm tạo được những kết quả mong muốn. Ngay trước nhu cầu đào tạo thích ứng với bước phát triển của khoa học kỹ thuật hiện đại, nền giáo dục bảo thủ vẫn phải thừa nhận thực thể học sinh như là một đối tượng không thể không quan tâm.