Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài Chương 2: Thực trạng và định hướng dạy học tác phẩm ký trong chương trình Ngữ Văn 12, trung học phổ thông theo phong cách nghệ thuật tác giả Chương 3: Thực nghiệm dạy học LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về việc tiếp nhận tác phẩm văn chƣơng của học sinh cấp trung học phổ thông 1. Lí luận tiếp nhận với việc dạy học tác phẩm văn chương Tiếp nhận văn học là giai đoạn hoàn tất quá trình sáng tác, đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ nhân cách con người từ tri giác, cảm giác tới tưởng tượng, liên tưởng, suy luận, trực giác., đòi hỏi sự bộc lộ ý kiến, thị hiếu, lập trường, sự tán đồng và phản đối. của cá nhân con người.
Vì thế mà khái niệm tiếp nhận bao quát hơn các khái niệm cảm thụ, thưởng thức, lí giải, đồng cảm. Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học trải qua 4 cấp độ: biết tri giác, cảm thụ tác phẩm, hiểu ngôn ngữ, tình tiết, cốt truyện, thể loại để có thể cảm nhận hình tượng trong sự toàn vẹn các chi tiết, các liên hệ. là cấp độ thứ nhất; cấp độ thứ hai là tiếp xúc với ý đồ sáng tạo của nghệ sĩ, thâm nhập vào hệ thống hình tượng; cấp độ thứ ba là đưa hình tượng vào văn cảnh đời sống và kinh nghiệm sống của mình để thể nghiệm, đồng cảm; cuối cùng là nâng cấp lí giải tác phẩm lên cấp quan niệm và tính hệ thống, hiểu được vị trí tác phẩm trong lịch sử văn hóa, tư tưởng, đời sống nghệ thuật. Quá trình dạy học văn chương trong trường phổ thông cũng phải gắn liền với quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học nói chung.
Tuy nhiên chủ thể tiếp nhận trong trường phổ thông khá đặc biệt, đó chính là học sinh mang những nét tâm lý đặc thù riêng: đang trong quá trình hình thành và phát triển tư duy, tính cách; vốn sống, vốn văn hóa, vốn kinh nghiệm thực tế ít ỏi. Vì thế mà trong quá trình dạy học văn chương, người giáo viên phải giúp học sinh “ vừa thoát khỏi sự đè bẹp của “ kinh nghiệm” của nhà văn, vừa thoát khỏi sự đè bẹp của “ kinh nghiệm” của ông thầy, để “kiến tạo” nên những tri thức mới cho mình” [5, tr.14] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tâm lý tiếp nhận tác phẩm kí của học sinh trung học phổ thông Kí là một thể loại văn học mà học sinh đã từng biết đến trong chương trình Ngữ Văn trung học cơ sở, các em đã được làm quen và tìm hiểu những đặc điểm cơ bản của thể loại này. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của gương mặt Nguyễn Tuân trong chương trình Ngữ Văn cấp trung học phổ thông, với phong cách nghệ thuật tài hoa, uyên bác đã không còn xa lạ với mỗi chúng ta, vì thế việc tìm hiểu đoạn trích: Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân cũng có ít nhiều thuận lợi.
Tuy nhiên, với đoạn trích Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường thì quả là một thử thách đối với cả thầy và trò trong nhà trường, bởi đây là lần đầu tiên Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng như tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? có mặt trong chương trình Ngữ Văn 12. Vì thế chắc chắn việc tìm hiểu đoạn trích này sẽ gặp nhiều khó khăn, và càng khó khăn hơn đối với người giáo viên khi cần phải thổi bùng lên “ ngọn lửa” của niềm say mê thể kí, say mê Hoàng Phủ Ngọc Tường qua 2 tiết dạy học đoạn trích Ai đã đặt tên cho dòng sông? Ngoài ra, điều mà chúng ta có thể khẳng định được ngay lập tức đó là: đặc trưng của thể loại kí khác xa với đặc trưng của thể loại truyện ngắn hay thơ ca.- những thể loại quen thuộc với học sinh. Đặc trưng cơ bản đầu tiên của thể loại kí chính là: tính xác thực của đối tượng và tính khách quan của sự thật đời sống, đó là những đặc trưng thiên về thực tế cuộc sống nhiều hơn là những xúc cảm thẩm mỹ, vì thế khiến cho khoảng cách thẩm mỹ giữa tác phẩm thuộc thể loại kí và bạn đọc học sinh có phần hơi xa. Bên cạnh đó, một thực tế đang xảy ra là: khi tiếp nhận thể loại kí nói chung và các trích đoạn: Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân, Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường nói riêng, tâm lý của một số giáo viên trẻ và học sinh cho rằng loại hình nghệ thuật này vừa khó vừa ít có khả năng “ có mặt” trong đề thi của các kì thi kiểm tra, tốt nghiệp, đại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học, từ đó đã vô tình nhân đôi sự khó khăn cho quá trình tiếp nhận tác phẩm thể kí.
Tuy nhiên, không phải do những khó khăn đó mà quá trình dạy học và tiếp nhận các tác phẩm kí trong chương trình Ngữ Văn 12 thất bại, vẫn có khá nhiều các giờ dạy học 2 đoạn trích nói trên thành công. Điều quan trọng là người giáo viên phải có phương pháp khắc phục khoảng cách thẩm mỹ giữa tác phẩm kí với bạn đọc học sinh. Phải để các em sống trong không khí của kí, qua ngôn ngữ, kết cấu, thể loại… để tri giác, tiếp xúc với thế giới tinh thần của tác giả, cảm thụ tác phẩm thông qua các hình ảnh, chi tiết, ngôn từ. Từ đó, học sinh có thể hiểu được giá trị của hình tượng trong sự toàn vẹn của nó cũng như chủ đề tư tưởng và ý đồ sáng tác của tác giả.
Muốn vậy đòi hỏi người giáo viên phải biết kích thích hứng thú của học sinh để học sinh chủ động, tích cực trong việc tiếp nhận các tác phẩm một cách hiệu quả và đạt được mục đích giáo dục. Thể loại kí và đặc trƣng thể loại 1. Khái niệm “ thể loại văn học” Theo Trần Đình Sử: “ Thể loại văn học là một hình thức chỉnh thể của tác phẩm văn học. Tác phẩm văn học nào cũng có một hình thể, có một “ thể” cấu tạo, thể thức ngôn từ nhất định.
Các hình thức cá biệt ấy hết sức đa dạng. Song giữa các tác phẩm khác biệt ấy lại thấy có những đặc điểm gần gũi nhau về ngôn từ, hình tượng, cấu tạo, hình thành nên những “ loại” nhất định. “ Loại” đó là những nét tương đồng loại hình làm nên thể loại văn học.Các thể loại chỉ bao gồm những nét chung của các tác phẩm cụ thể, cá biệt, đa dạng. Trong mỗi “ loại” đó lại có thể chia ra các “ tiểu loại nhỏ hơn” [19, tr.
Như vậy nói một cách khái quát, thể loại văn học trước hết là một hiện tượng loại hình của hoạt động sáng tác và giao tiếp văn học, được LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình thành trên cơ sở lặp đi lặp lại có quy luật của các yếu tố tác phẩm. Tuy nhiên thể loại tác phẩm không đơn giản là loại hình và sự lặp lại. Bởi sáng tác văn học là một quá trình sáng tạo nghệ thuật độc đáo. Bên cạnh những điểm giống nhau để đặt tác phẩm đó vào cùng một “ loại”, thì mỗi tác phẩm văn học đều có những nét riêng, độc đáo để hình thành “ thể” của “ loại”.
Thể loại văn học có ý nghĩa rất lớn đối với quá trình sáng tác văn học, cũng như quá trình lĩnh hội tác phẩm văn học. Để không đi trệch “ đường ray” của một tác phẩm, người nghiên cứu, hay người thưởng thức đều phải nắm chắc được thể loại của tác phẩm văn học đó. Không thể tìm cốt truyện, nhân vật, tình tiết. trong một bài thơ, không thể tìm cảm xúc, nhịp điệu, cấu tứ.
trong một thiên tiểu thuyết. Và khi nắm chắc được đặc điểm thể loại, mức độ lí giải, cảm thụ của người đọc đối với tác phẩm đó càng sâu sắc hơn. Dạy học các tác phẩm văn chương cũng không nằm ngoài quá trình lĩnh hội văn học, cho nên khi dạy học điều quan trọng nhất của người giáo viên là định hướng cho học sinh xác định được thể loại của tác phẩm văn chương, nhất là xác định được “ thể” ở trong “ loại”, cũng như cung cấp cho học sinh các đặc trưng của từng thể loại văn học, để học sinh có cái nhìn chủ động trong quá trình tìm hiểu tác phẩm. Dạy học các tác phẩm kí cũng nằm trong quy luật đó.
Khái niệm “ thể loại kí văn học” Cũng giống như các thể loại văn học khác, để đưa ra khái niệm về thể loại kí, các nhà lí luận phải trải qua một quá trình nghiên cứu, tìm tòi, tranh luận, và đôi khi sự tranh luận đó lại đưa ra những ý kiến trái chiều nhau. Trong cuốn Kí nghệ thuật Xô viết – những vấn đề lí thuyết và nghệ thuật thể loại, nhà nghiên cứu Xô viết Rubinsep cho rằng: “ Về kí, thực tế là không thể nói đến cái gì xác định được đặc trưng thể loại của nó”. Và trong cuộc gặp gỡ quốc tế giữa các nhà viết kí ở Bucaret năm 1958, Đgiocgiê cũng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho rằng: “ Sự lí giải mĩ học về khái niệm kí là chưa có hoặc không đầy đủ, hoặc không đúng”. Còn nhà văn Tô Hoài nói rằng: “ Kí cũng như truyện ngắn, truyện dài, hình thù nó đấy, nhưng vóc dáng nó luôn luôn đổi mới, đòi hỏi sáng tạo và thích ứng.
Cho nên càng chẳng nên trói nó vào một cái khuôn”. Theo các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, thì “Kí là một loại hình văn học trung gian, nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như hồi kí, bút kí, du kí, nhật kí, tùy bút. Kí là thể loại văn học có đặc điểm “ tôn trọng sự thật khách quan của cuộc sống, không hư cấu”, và “ nhà văn viết kí luôn chú ý đảm bảo cho tính xác thực của hiện thực đời sống được phản ánh trong tác phẩm”. Còn với Trần Đình Sử, trong cuốn Giáo trình lí luận văn học, ông cho rằng: “ Kí không phải giản đơn là nhóm tác phẩm văn xuôi không quy được vào truyện, thơ, kịch thì quy vào kí” [19, tr.
Thiết nghĩ, đó là một quan điểm chính xác. Bởi lẽ, “ kí có cái hạt nhân làm thành đặc trưng riêng của nó”, cũng giống như truyện có hạt nhân làm thành đặc trưng riêng của truyện, và thơ có đặc trưng riêng làm nên thơ ca.