Chương 1: Cở sở lý luận và thực tiễn trong dạy học bộ môn vật lí theo chủ đề nhằm phát triển năng lực, phẩm chất học sinh ở trường THPT 1. Cơ sở lí luận Dạy học theo chủ đề là một xu hướng dạy học có tính khoa học và thực tiễn nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp học sinh có đủ phẩm chất và năng lực giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại. Nhận thức rõ điều này ở nước ta, Bộ GD&ĐT đã tăng cường công tác chỉ đạo, xây dựng các chủ đề vào quá trình giảng dạy. Cụ thể: - Ngày 25/6/2013, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số 791/HD-BGDĐT về việc Hướng dẫn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông.
Việc xây dựng các chủ đề liên môn là một trong số các hoạt động theo yêu cầu của công văn. - Ngày 8/10/2014, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn 5555/BGDĐT-GDTrH về việc hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng. Công văn chính là cơ sở quan trọng nhất cho việc thiết kế và tổ chức các chủ đề và chuyên đề ở trường phổ thông -Ngày 03/10/2017, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số 4612/BGDĐT- GDTrH về việc Hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất HS từ năm 2017-2018. -Ngày 26/12/2018, Bộ GD&ĐT ban hành Thông tư số 32/2018/TT- BGDĐT về việc Ban hành Chương trình giáo dục phổ thông.
- Ngày 20/03/2019, Bộ GD&ĐT ban hành Công văn số 1106/BGDĐT_GDTrH. Công văn quy định rõ: căn cứ vào đặc điểm từng vùng miền, các địa phương nghiên cứu, lựa chọn những nội dung phù hợp để biên soạn theo chủ đề và hướng dẫn các nhà trường tổ chức thực hiện… Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn. Thông qua những hoạt động trong quá trình học tập chủ đề, giải quyết những nhiệm vụ chuyên môn và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống, HS sẽ hình thành và phát triển những phẩm chất chủ yếu và NL chung theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể và năng lực chuyên biệt theo định hướng của chương trình các bộ môn. Dạy học theo chủ đề có các đặc trưng cơ bản sau: 6 skkn Thứ nhất, nội dung kiến thức của các CĐ dạy học liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, chuyên ngành.
Thứ hai, dạy học theo CĐ ngoài những nội dung chuyên môn còn hướng tới những vấn đề của cuộc sống, định hướng nghề nghiệp cho HS. Thứ ba, dạy học theo CĐ, HS sẽ được tìm hiểu, khám phá, kiến thức mới và kinh nghiệm của bản thân HS cũng sẽ được khai thác tối đa. Thứ tư, dạy học theo CĐ phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập, tự giác và sáng tạo ở HS thông qua việc giải quyết chuỗi hoạt động mang tính thực hành, gắn với thực tiễn Thứ năm, GV cũng phải tích cực, chủ động hơn để dạy học theo chủ đề đạt hiệu quả cao nhất. Khái quát về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 1.
Khái niệm và các dạng năng lực - Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống. Ví dụ năng lực phòng tránh sét là khả năng của học sinh vận dụng những kiến thức về dòng điện trong chất khí, đặc điểm của sét và cách phòng tránh. - Các dạng năng lực cần hình thành ở người học: - Stt Năng lực chung Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân 1 Năng lực tự học Năng lực giải quyết vấn đề (Đặc biệt quan trọng là năng lực tìm hiểu 2 tự nhiên và xã hội, NL giải quyết vấn đề bằng con đường thực nghiệm hay còn gọi là năng lực thực nghiệm) 3 Năng lực sáng tạo 4 Năng lực tự quản lý Nhóm năng lực về quan hệ xã hội 5 Năng lực giao tiếp 6 Năng lực hợp tác Nhóm năng lực công cụ ( Các năng lực này sẽ được hình thành trong quá trình hình thành các năng lực ở trên) 7 skkn Năng lực sử dụng CNTT và truyền thông (ICT) 7 Năng lực sử dụng ngôn ngữ 8 9 Năng lực tính toán 1. Những yêu cầu của các thành tố trong dạy học PTNL Việc dạy học định hướng phát triển năng lực được thể hiện ở trong các thành tố quá trình dạy học như sau: - Về mục tiêu dạy học: Ngoài các yêu cầu về mức độ như nhận biết, tái hiện kiến thức cần có những mức độ cao hơn như vận dụng kiến thức trong các tình huống, các nhiệm vụ gắn với thực tế.
Các mục tiêu này đạt được thông qua các hoạt động trong và ngoài nhà trường. - Về phương pháp dạy học: Ngoài cách dạy học thuyết trình cung cấp kiến thức, cần tổ chức hoạt động dạy học thông qua trải nghiệm, giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn. Như vậy, thông thường qua một hoạt động học tập, học sinh sẽ được hình thành và phát triển không phải một loại năng lực mà là được hình thành đồng thời nhiều năng lực hoặc nhiều năng lực thành tố mà ta không cần (và cũng không thể) tách biệt từng thành tố trong quá trình dạy học. - Về nội dung dạy học: Cần xây dựng các hoạt động, chủ đề, nhiệm vụ đa dạng gắn với thực tiễn.
- Về kiểm tra đánh giá: Về bản chất đánh giá năng lực cũng phải thông qua đánh giá khả năng vận dụng kiến thức và kỹ năng thực hiện nhiệm vụ của HS trong các loại tình huống phức tạp khác nhau. Trên cơ sở này, các nhà nghiên cứu ở nhiều quốc gia khác nhau đề ra các chuẩn năng lực trong giáo dục tuy có khác nhau về hình thức, nhưng khá tương đồng về nội hàm. Khác với việc tổ chức hoạt động dạy học, các công cụ đánh giá cần chỉ rõ thành tố của năng lực cần đánh giá và xây dựng được các công cụ đánh giá từng thành tố của các năng lực thành phần. Sự liên hệ giữa mục tiêu, hoạt động dạy học và công cụ đánh giá được thể hiện trong phiếu đánh giá với các tiêu chí đánh giá.
Cơ sở lí luận về dạy học theo trạm 1. Khái niệm về dạy học theo trạm Khái niệm “học tập vòng tròn” (Circuit training) thường được nhắc đến trong cách đào tạo một số môn thể thao. Những năm 1952, hình thức đó được 8 skkn phát triển bởi Morgan (Anh) và hệ thống đào tạo của Adamson cho môn thể thao nhằm vào một mục tiêu đào tạo cụ thể sẽ đạt được thông qua việc lặp đi lặp lại các thao tác luyện tập. Vì vậy, tất cả các thành viên đồng thời được luyện tập, được rèn luyện kĩ năng.
Các kĩ năng cần thiết được tổ chức, sắp xếp có hệ thống thành vòng tròn. Sau này các hình thức dạy học mở phát triển, phương pháp tổ chức dạy học theo các vòng tròn học tập được hình thành và lan ra nhanh chóng sang các môn học, trước hết là bậc tiểu học, sau đó là đến trung học cơ sở, xu hướng này sẽ mở rộng lên cấp THPT, ở phạm vi môn, liên môn. Như vậy “dạy học theo trạm là phương pháp tổ chức dạy học trong đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ học tập độc lập một cách tự chủ theo đúng năng lực cá nhân. Các yêu cầu, phương tiện của nhiệm vụ học tập này được giáo viên chuẩn bị trước và bố trí ở các vị trí khác nhau , mỗi vị trí này gọi là một trạm.
Giáo viên cũng có thể cùng học sinh chuẩn bị các phương tiện dạy học. Tại mỗi trạm, HS có thể tự tổ chức các hoạt động học tập (làm thí nghiệm, giải bài tập hay giải quyết một vấn đề nào đó trong học tập). Vai trò của giáo viên trong dạy học theo trạm Không giống như cách dạy học truyền thống, GV thường phải là người đứng đầu và đóng vai trò quyết định trong việc tiếp nhận kiến thức của HS, trong dạy học theo trạm vai trò của GV đã thay đổi. Sau khi GV giới thiệu các trạm và cung cấp đầy đủ tài liệu học tập cho các trạm, HS sẽ phải hoạt động một cách độc lập, đưa ra ý kiến riêng, cách làm riêng…để thu nhận kiến thức mới.
Vật liệu ở các trạm là các thí nghiệm, phiếu học tập, tranh ảnh, video, máy vi tính, Internet, các sách giáo khoa…GV sẽ là người theo dõi hoạt động của lớp, cung cấp bổ sung các tài liệu cần thiết cho HS để HS thực hiện các nhiệm vụ hoàn toàn độc lập. Các bước xây dựng các trạm học tập - Xác định nội dung trọng tâm của chủ đề để từ đó xây dựng các trạm sao cho phù hợp với nhận thức của HS. - Thiết lập hệ thống trạm theo loại hình nào cho phù hợp với chủ đề lựa chọn. - Dựa vào các hình thức hoạt động ở mỗi trạm để tìm kiếm nguồn tư liệu qua Internet, báo chí, thư viện, sách tham khảo,… 9 skkn - Dự kiến sản phẩm hoạt động của mỗi trạm: Sản phẩm thật; Thông tin thu thập; Kết quả các bài báo cáo.
- Xác định thời gian thực hiện theo hình thức tổ chức vòng tròn học tập định trước. - Chuẩn bị tốt các phiếu học tập sao cho thu hút sự chú ý của học sinh. - Xây dựng nội quy học tập. - Kiểm tra địa điểm tổ chức, đồng thời tạo được môi trường học tập tích cực, lành mạnh.
- Thiết kế một vòng tròn học tập theo trạm, chúng ta cần lưu ý: + Bố trí thời gian ở mỗi trạm sao cho hợp lý; lựa chọn bao nhiêu tiết để tổ chức cho phù hợp. + Xây dựng các trạm học tập sao cho đáp ứng được với mục tiêu của chương trình giảng dạy. + Một yếu tố quan trọng nữa là đòi hỏi người GV cần biết cách tổ chức và quản lý các hoạt động sao cho hiệu quả nhất. Đòi hỏi người GV cần trang bị cho mình các thông tin cần thiết ở mỗi trạm cần thiết kế, các tài liệu và phương tiện dạy học, đồng thời dự kiến được sản phẩm ở mỗi trạm.
Các bước để tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học theo trạm - Bước 1: Thống nhất nội quy học tập theo trạm.