Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông Chương 2: Thiết kế một số nội dung và phương pháp dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Phù Ninh – tỉnh Phú Thọ Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIẢNG DẠY LỊCH SỬ ĐỊA PHƢƠNG Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG 1. Khái niệm “lịch sử địa phương” Trong tiếng Việt, thuật ngữ “địa phương” có nghĩa là: “những vùng, khu vực trong quan hệ với những vùng và khu vực khác trong nước”. Như vậy, địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong quốc gia, có những sắc thái, đặc thù riêng để phân biệt với những vùng đất khác, là bộ phận cấu thành của đất nước. Hiểu theo nghĩa cụ thể, địa phương là những đơn vị hành chính của một quốc gia (tỉnh, thành phố, huyện, xã, phường, thị trấn, thôn sóc, buôn làng.
Hiểu theo nghĩa trừu tượng, địa phương là những vùng đất, khu vực nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên (không giống địa giới hành chính) để phân biệt với các vùng khác như: miền Bắc, miền Trung, miền Nam,. Vậy lịch sử địa phương chính là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố hay khu vực, vùng miền. Cụ thể hơn, đó chính là lịch sử quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của địa phương trong công cuộc xây dựng và bảo vệ quê hương. Lịch sử địa phương còn bao hàm ý nghĩa lịch sử của các đơn vị hành chính, các trường học, cơ quan, xí nghiệp.
Theo định nghĩa trên, lịch sử địa phương có hai đối tượng nghiên cứu chính: Thứ nhất là lịch sử các đơn vị hành chính với quá trình hình thành, ổn định và phát triển của nó; những hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trong bối cảnh chung của đất nước; những truyền thống chung và riêng. Trên cơ sở đó, khai thác nét độc đáo, đặc thù của địa phương, những giá trị vật chất và văn hóa tinh thần; từ đó, xác định những đóng góp quý báu của nó đối với 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc xây dựng truyền thống chung, bổ sung hoàn chỉnh lịch sử dân tộc. Trong đối tượng này, có thể phân thành nhiều thể loại khác nhau hẹp hơn hoặc chung hơn như: thông sử, lịch sử Đảng, lịch sử đấu tranh cách mạng, lịch sử kinh tế, văn hóa. Thứ hai là các sự kiện lịch sử riêng lẻ có liên quan đến những biến cố chung của dân tộc, của cả nước: chẳng hạn một cuộc khởi nghĩa, một giai đoạn kháng chiến, một trận đánh, một cơ sở kinh tế, một khu vực văn hóa, một cơ sở giáo dục.
Việc nghiên cứu đối tượng lịch sử địa phương này vừa có ý nghĩa bổ sung hoặc đính chính lịch sử của dân tộc, vừa có ý nghĩa góp phần xây dựng lịch sử địa phương. Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt lịch sử địa phương với lịch sử chuyên khảo về một sự kiện lịch sử lớn của cả nước như một phong trào nông dân, một cuộc kháng chiến. Mặt khác, cũng cần phân biệt lịch sử địa phương với lịch sử chuyên ngành, vì mặc dầu có chỗ giống nhau, chúng vẫn có nét cơ bản khác nhau. Lịch sử địa phương là một bộ phận hữu cơ của lịch sử dân tộc, bất cứ một sự kiện nào của lịch sử dân tộc đều diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian, không gian nhất định.
Tùy quy mô, tính chất phản ánh mà sự kiện ảnh hưởng đến phạm vi của từng địa phương, cả nước và thậm chí mang tầm thế giới. Lịch sử địa phương là đối tượng nghiên cứu của khoa học lịch sử, có quan hệ với lịch sử dân tộc, lịch sử thế giới như là những mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung, cái đặc thù và cái phổ biến. Có nhiều sự kiện lịch sử địa phương đồng thời là sự kiện của lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới. Nó là sự phản ánh lịch sử dân tộc, cụ thể hóa lịch sử dân tộc, làm cho việc nhận thức lịch sử dân tộc trở nên cụ thể, sinh động, gắn liền với tình cảm cá nhân, làm cho quá trình nhận thức lịch sử trở nên có ý nghĩa, có sức hấp dẫn.
Nghiên cứu lịch sử địa phương là một bộ phận của việc nghiên cứu lịch sử dân tộc, nó vừa phải tuân thủ theo phương pháp nghiên cứu chung của 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khoa học xã hội, vừa có những đặc điểm riêng của phân ngành chuyên sâu. Việc thực hiện tốt phương pháp nghiên cứu lịch sử địa phương sẽ giúp cho công tác tuyên truyền giáo dục quần chúng sâu rộng ở địa phương và đặc biệt đối với việc giảng dạy, giáo dục thế hệ trẻ trong nhà trường phổ thông. Trong dạy học lịch sử, chúng ta có thể sử dụng tài liệu lịch sử địa phương theo hai hình thức. Có thể đưa tài liệu – sự kiện lịch sử địa phương vào bài giảng lịch sử dân tộc để minh họa, liên hệ, đối chiếu, so sánh; qua đó giúp học sinh hiểu sâu sắc, cụ thể những sự kiện.
Hoặc tiến hành dạy học lịch sử địa phương thành một tiết riêng theo qui định của chương trình hoặc tổ chức các hoạt động ngoại khóa về lịch sử địa phương. Việc lựa chọn hình thức dạy học lịch sử địa phương phải căn cứ vào nội dung kiến thức bài học, điều kiện phương tiện giảng dạy ở nhà trường, đặc điểm tâm lý của học sinh và gắn mục tiêu giáo dưỡng – giáo dục bài học với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương. Việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương đòi hỏi người giáo viên không chỉ có những hiểu biết cơ bản, đúng đắn về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, phương pháp luận sử học và các phương pháp nghiên cứu lịch sử cụ thể mà còn phải biết tổ chức nghiên cứu, biết làm công tác quần chúng phục vụ nghiên cứu, biết xử lý, xác minh, giám định các nguồn sử liệu địa phương. Vai trò của dạy học lịch sử địa phương trong chương trình giáo dục Từ thời cổ đại, Xi-xê-rông - một chính trị gia nổi tiếng của Rô- ma cổ đã nói: “Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống”.
Chính vì lẽ đó, sự hiểu biết về lịch sử dân tộc còn bao hàm cả sự am tường cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết về quê hương, xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của mình, hiểu từ mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc. Các nhà sử học xưa đã nói: "Sử để ghi chép việc, mà việc thì hay hoặc dở đều làm gương răn dạy cho đời sau. Các nước ngày xưa nước nào cũng đều có sử. "Sử phải tỏ rõ được sự 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải, trái, công bằng, yêu ghét, vì lời khen của Sử còn vinh dự hơn áo đẹp của vua ban, lời chê của Sử còn nghiêm khắc hơn búa rìu, Sử thực sự là cái cân, cái gương của muôn đời".
Xuất phát từ những nhận thức đó, có thể khẳng định rằng việc dạy học lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam là cần thiết ở nhà trường phổ thông. Lý luận và thực tiễn chỉ rõ rằng, việc dạy học lịch sử địa phương có ý nghĩa giáo dưỡng – giáo dục sâu sắc. Trước hết, dạy học lịch sử địa phương góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng chính trị, lao động, đạo đức, thẩm mỹ cho học sinh, hình thành cho các em lòng yêu nước, yêu chế độ xã hội chủ nghĩa. Mỗi sự kiện lịch sử địa phương đều gắn liền với tên đất, tên người cụ thể, gần gũi với cuộc sống, qua đó mà gợi ở các em niềm tự hào, lòng biết ơn, góp phần bồi dưỡng tình yêu quê hương, đây cũng là cội nguồn của lòng yêu nước, tự hào dân tộc.
Lòng yêu nước ấy bắt nguồn từ lòng yêu quê hương, xóm làng, tự hào về những chiến công của cha anh mình ngay chính trên mảnh đất quê hương khi đấu tranh chống kẻ thù xâm lược… Học sinh cũng tự hào về những thành tựu kinh tế, văn hóa và xã hội của địa phương từ trước đến nay, đặc biệt trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội. Học sinh không những tự hào về truyền thống anh hùng bất khuất trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc mà đối với chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong xây dựng, sản xuất. Đặc biệt, việc giới thiệu cho các em những ngành nghề thủ công truyền thống của địa phương là một trong những nội dung hướng nghiệp của môn lịch sử, tạo cho các em có ý thức bảo vệ và phát triển truyền thống tốt đẹp của quê hương… Chính lòng yêu quê hương, làng xóm sẽ giúp các em có động cơ vươn lên trong học tập, rèn luyện và có trách nhiệm hơn đối với quê hương, đất nước. Trong dạy học lịch sử Việt Nam, dạy học lịch sử dịa phương còn giúp học sinh thấy được mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng; cái phổ biến và 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cái đặc thù.
Qua đó góp phần phát triển tư duy cho học sinh. Những chất liệu lịch sử địa phương sẽ làm cho bài học về lịch sử dân tộc, thậm chí cả lịch sử thế giới thêm sống động, cụ thể và thực hơn, tạo nên những xúc cảm thật của học sinh trong mỗi bài học lịch sử. Lịch sử địa phương giúp học sinh có sự hình dung đa dạng về quá khứ, tạo được biểu tượng sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử. Từ đó các em có thể dễ dàng lĩnh hội các thuật ngữ, hình thành các khái niệm lịch sử, nắm được những kết luận khoa học mang tính khái quát.
Việc giảng dạy lịch sử địa phương có thể làm cho học sinh nắm vững hơn khái niệm khoa học hiện đại của hệ thống “Tự nhiên – con người – xã hội”.