phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Tổ chức dạy đọc hiểu tản văn cho học sinh lớp 7 theo chƣơng trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 13 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Dạy học đọc hiểu văn bản 1. Khái niệm đọc hiểu Theo GS. Nguyễn Thanh Hùng: “Đọc là một hành động của con ngƣời nhằm mục đích hình thành và nắm vững ý nghĩa từ văn bản trong quá trình nhận thức của việc đọc để mở rộng cảm giác và xúc cảm bằng sự nếm trải của ngƣời đọc” [27, tr23].
Đi sâu vào đọc hiểu, ông nêu ra 119 kiểu đọc [27, tr24] và ba kiểu bạn đọc: ngƣời đọc phổ thông hay ngƣời đọc thực tế, ngƣời đọc tinh hoa hay ngƣời đọc phát triển, ngƣời đọc trong nhà trƣờng - bạn đọc học sinh. Với bạn đọc trong nhà trƣờng, tác giả nêu ra bình diện sƣ phạm của đọc hiểu. Từ đó cho thấy các nội dung đọc hiểu tác phẩm văn học: các tri thức đọc hiểu, các khái niệm đặc thù của nội dung đọc hiểu, đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc ngôn từ tác phẩm và giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc hình tƣợng.TS Nguyễn Thái Hòa định nghĩa: “Đọc - hiểu dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp và thao tác cơ bản bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích, giải mã và ghi nhớ nội dung thông tin, cấu trúc văn bản”[23]. Các phƣơng diện của khái niệm đọc hiểu đƣợc tác giả nêu ra nhƣ: chiến lƣợc đọc; các hình thức đọc hiểu; các cấp độ đọc - hiểu; kĩ năng đọc hiểu; đọc - hiểu và dạy học đọc - hiểu.
Ngoài ra, tác giả còn bàn về phƣơng pháp dạy đọc - hiểu và đề xuất các chiến lƣợc, các hình thức, tiến trình dạy học đọc hiểu. Phạm Thị Thu Hƣơng chỉ ra: “ Bản chất của đọc chính là một quá trình phức tạp, tổng hợp, đòi hỏi cần sở hữu một hệ thống các kĩ năng. Hiểu là mục đích quan trọng của việc đọc. Đọc hiểu văn bản thực chất là quá trình ngƣời đọc kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động, hành động, thao tác nhất định.
Hoạt động này không hề đơn giản, một chiều, một 14 lần là xong, một lần là hết. Hoạt động đọc hiểu đòi hỏi ngƣời đọc cần tích cực, chủ động, khám phá, phải là những độc giả thực sự” [31, tr43]. Tác giả nhấn mạnh, nhiệm vụ của những ngƣời dạy học đọc hểu là phải giúp đỡ học sinh sử dụng những kĩ năng của ngƣời đọc một cách thuần thục. Ngoài ra còn một số quan điểm khác về đọc hiểu nhƣ: đọc hiểu là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in kết hợp với những bối cảnh khác nhau.
Kĩ năng đọc hiểu (literacy) đòi hỏi sự học hỏi liên tục cho phép một cá nhân đạt đƣợc mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia một cách đầy đủ trong xã hội rộng lớn [50; Tr.66]; đọc - hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trƣớc một văn bản viết, nhằm đạt đƣợc mục đích phát triển tri thức và tiềm năng, cũng nhƣ việc tham gia của một ai đó vào xã hội [Pisa - Dẫn theo Đỗ Ngọc Thống 63; Tr.31]; đọc hiểu đƣợc là giải mã (decoding), hiểu thấu (comprehension) tƣ liệu, bao hàm cả việc hiểu (understanding), sử dụng (using) và phản hồi (reflecting) về những thông tin với những mục đích khác nhau. Kĩ thuật đọc hiểu yêu cầu đọc hiểu từ ngữ trong ngữ cảnh, đọc hiểu tính mạch lạc của văn bản cũng nhƣ nội dung văn bản nhƣ một thông điệp - theo OECD. Nhƣ vậy, các quan điểm về đọc hiểu trên đây đều có sự đồng thuận cho rằng đọc hiểu có vai trò vô cùng quan trọng trong dạy học tác phẩm văn học. Trong phạm vi đề tài, chúng tôi quan niệm đọc hiểu nhƣ sau: Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con ngƣời nhằm mục đích chiếm lĩnh văn hóa.
Đọc hiểu là sự kết hợp giữa hoạt động đọc và hình thành các năng lực nhƣ giải thích, phân tích, khái quá, biện luận đúng sai về logic. Đối với các tác phẩm văn chƣơng, đọc hiểu phải cho thấy đƣợc nội dung của văn bản; mối quan hệ ý nghĩa của văn bản; tƣ tƣởng của tác giả gửi gắm trong tác phẩm; giá trị đặc sắc của các yếu tố nghệ thuật; ý nghĩa của từ ngữ đặc biệt đƣợc dùng trong cấu trúc văn bản; thể loại của văn bản; hình tƣợng nghệ thuật,. Nhƣ vậy, đọc hiểu là hoạt 15 động học và giải mã các tầng ý nghĩa của văn bản thông qua khả năng tiếp nhận của học sinh. Nói nhƣ vậy có nghĩa là giờ đây học sinh trở thành trung tâm của quá trình đọc hiểu và dạy học đọc hiểu.
Quy trình đọc hiểu văn bản Dạy học đọc hiểu là quá trình sƣ phạm nhằm tổ chức cho học sinh đọc hiểu văn bản. Dạy đọc hiểu văn bản nói chung: Yêu cầu học sinh đọc trực tiếp toàn bộ văn bản, chú ý quan sát các yếu tố hình thức của văn bản, từ đó có ấn tƣợng chung và tóm tắt đƣợc nội dung chính của văn bản; tổ chức cho học sinh tìm kiếm, phát hiện, phân tích, suy luận ý nghĩa các thông tin, thông điệp, quan điểm, thái độ, tƣ tƣởng, tình cảm, cảm xúc,. đƣợc gửi gắm trong văn bản; hƣớng dẫn học sinh liên hệ, so sánh giữa các văn bản, kết nối văn bản với bối cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội, kết nối văn bản với trải nghiệm cá nhân học sinh,. để hiểu sâu hơn giá trị của văn bản, biết vận dụng, chuyển hoá những giá trị ấy thành niềm tin và hành vi ứng xử của cá nhân trong cuộc sống hằng ngày.
Tài liệu của Bộ Giáo dục bang Onratiro, Canada nêu ra ba giai đoạn đọc và các chiến lƣợc mà ngƣời đọc có kỹ năng thƣờng sử dụng trƣớc, trong và sau khi đọc. Cụ thể: Trƣớc khi đọc, ngƣời đọc: - Sử dụng những kiến thức đã có để suy nghĩ về đề tài VB - Dự đoán về ý nghĩa có thể có của VB. - Đọc lƣớt VB để cảm nhận bƣớc đầu về nội dung VB. Trong khi đọc, ngƣời đọc: - Kiếm soát hiểu biết của mình về VB bằng cách nêu câu hỏi, suy ngẫm về những ý tƣởng và thông tin trong VB.
Sau khi đọc, ngƣời đọc: - Suy ngẫm về những ý tƣởng, thông tin trong VB. - Liên hệ cái họ đã đọc với kinh nghiệm và kiến thức của chính họ. 16 - Làm rõ cách hiểu của họ về VB. - Phê phán, sáng tạo để mở rộng cách hiểu của mình.
[59] Theo cuốn sách Dạy học phát triển năng lực Ngữ văn Trung học cơ sở của nhóm tác giả do Đỗ Ngọc Thống làm Tổng Chủ biên có nêu ra 5 hoạt động của quá trình đọc nhƣ sau [50]: - Hoạt động tạo tâm thế/ khởi động cho học sinh: mục đích của hoạt động này là thu hút sự chú ý, gây tò mò, khơi dậy vốn sống, kinh nghiệm đọc văn của học sinh và đặt ra các vấn đề cần giải quyết trong bài học. Với hoạt động này giáo viên có thể kết hợp trò chơi, kênh hình, kênh tiếng,… để học sinh có một tâm thế phấn khởi, hứng thú bƣớc vào bài học. - Hoạt động đọc văn bản và tìm hiểu chú thích: mục đích giúp tất cả học sinh trong lớp làm việc trực tiếp với văn bản, tránh tình trạng học sinh chƣa đọc và tìm hiểu bài ở nhà. - Hoạt động đọc hiểu ý nghĩa và đặc sắc nghệ thuật của văn bản: mục đích của hoạt động này là giúp học sinh khám phá ý nghĩa của văn bản và hiểu đƣợc cái hay, cái đẹp trong hình thức nghệ thuật mà tác giả đã thể hiện.
- Hoạt động củng cố và vận dụng thực tiễn: hoạt động này giúp học sinh nắm chắc hơn những kiến thức đã học, định hình kĩ năng và nâng cao khả năng đọc hiểu thông qua hệ thống bài tập theo từng cấp độ: Nhận biết - thông hiểu - Vận dụng - Vận dụng cao. Đồng thời còn giúp học sinh vận dụng những tri thức vừa học đƣợc vào cuộc sống thực tiễn. - Hoạt động tìm tòi, mở rộng kiến thức, kĩ năng đọc hiểu và trải nghiệm sáng tạo: hoạt động giúp các em mở rộng hơn tri thức và kĩ năng đọc cũng nhƣ có các trải nghiệm thú vị liên quan đến văn bản vừa đƣợc tìm hiểu. Có thể thấy là ý tƣởng về các giai đoạn mà ngƣời đọc trải qua trong quá trình đọc hiểu của các tác giả Việt Nam và Bộ Giáo dục Canada dù tên gọi và cách dùng thuật ngữ không giống nhau nhƣng về cơ bản mục đích và cách tiến hành của các hoạt động trong quá trình đọc hiểu là giống nhau.
Cụ thể: giai đoạn trƣớc khi đọc trùng với hoạt động tạo tâm thế/ khởi đông cho học 17 sinh và hoạt động đọc văn bản, tìm hiểu chú thích; giai đoạn trong khi đọc trùng với hoạt động đọc hiểu nội dung ý nghĩa và đặc sắc nghệ thuật của văn bản; Giai đoạn sau khi đọc trùng với hoạt động tổ chức cho học sinh củng cố, vận dụng thực tiễn cộng với hoạt động cho học sinh tìm tòi kiến thức, kĩ năng đọc hiểu và trải nghiệm sáng tạo. Dạy học đọc hiểu Dạy học đọc hiểu là quá trình sƣ phạm hƣớng tới tổ chức cho học sinh đọc hiểu văn bản. Mục đích dạy học đọc hiểu là giúp HS hiểu đƣợc những gì đã học, hình thành, phát triển kĩ năng đọc hiểu và cao hơn là năng lực đọc hiểu, vận dụng những gì đã học đƣợc vào học tập và cuộc sống. Dạy học đọc hiểu nhằm phát triển năng lực học HS, GV chỉ là ngƣời hƣớng dẫn, dìu dắt, nêu vấn đề để HS trao đổi, thảo luận; là ngƣời dạy về phƣơng pháp đọc chứ không đọc thay, đọc giùm, biến HS thành thính giả thụ động của mình.
Tuy nhiên, dù sử dụng phƣơng pháp và phƣơng tiện nào thì GV cũng cần thiết kế quy trình đọc hiểu gồm các hoạt động sao cho có thể giúp HS tự đọc văn bản và biết vận dụng các kĩ năng phân tích, suy luận để đƣa ra các dẫn chứng trong văn bản làm cơ sở cho các nhận định, phân tích của mình. Ngoài ra, khi tổ chức dạy học đọc hiểu, GV có nhiều cách hƣớng dẫn HS đọc hiểu những văn bản khác nhau. GV biết lựa chọn văn bản thích hợp để hƣớng dẫn HS đọc.