PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng trên cơ sở quan điểm của Đảng, Nhà nước về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; kế thừa và phát triển những ưu điểm của các chương trình giáo dục phổ thông đã có của Việt Nam. Cùng với đó, tiếp thu thành tựu nghiên cứu về khoa học giáo dục và kinh nghiệm xây dựng chương trình theo mô hình phát triển năng lực của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới; đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước, những tiến bộ của thời đại về khoa học - công nghệ và xã hội; phù hợp với đặc điểm con người, văn hoá Việt Nam, các giá trị truyền thống của dân tộc và những giá trị chung của nhân loại.
Chương trình giáo dục phổ thông hướng tới mục tiêu bảo đảm phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáo dục với những kiến thức, kĩ năng cơ bản, thiết thực, hiện đại. Thực hiện các Nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức xây dựng và ban hành Chương trình giáo dục phổ thông mới để nâng cao chất lượng giáo dục thế hệ trẻ, đáp ứng những đòi hỏi của thực tế và bắt kịp xu thế chung của nhân loại. Chương trình giáo dục phổ thông mới sẽ tiếp tục được áp dụng trong năm học 2023 – 2024. Do đó, có thể thấy việc đổi mới dạy và học theo định hướng phát triển năng lực cho người học là nhiệm vụ thiết yếu.
Đặc biệt, trong chương trình giáo dục phổ thông mới môn Ngữ văn đã đặt ra hai năng lực cần tập trung hình thành và phát triển cho học sinh là năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ. Trong chương trình 2006 môn Ngữ văn chủ yếu chú trọng yêu cầu đọc hiểu về văn bản văn học trong khi đó văn bản thông tin là loại văn bản cần thiết trong đời sống của học sinh nói riêng và đời sống xã hội nói chung. Đặc biệt với HS lớp 10, đây là đối tượng đầu cấp trung học phổ thông, có sự biến đổi về tâm lý trong đặc điểm hoạt động học tập. Học sinh ở độ tuổi này khác với độ tuổi trung học cơ sở vì việc tiếp thu, lĩnh hội kiến thức có thể vượt xa phạm vi nhà 1 trường như học thông qua các nhóm bạn khác nhau, qua tiếp xúc mạng internet, công nghệ thông tin,.
Qua đó, HS có sự so sánh, đối chiếu các lĩnh vực, các hình thức thu nhận kiến thức để đánh giá và nhận ra được sự đa dạng về cách học, phương pháp học, cách giao tiếp xã hội,. Trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 tập trung dạy học ba kiểu loại văn bản là: Văn bản văn học; Văn bản nghị luận; Văn bản thông tin. Và thực tế trong Chương trình 2006 đã cho thấy hai kiểu loại văn bản (văn bản văn học và văn bản nghị luận) được chú trọng nhiều hơn nên yêu cầu của xã hội đặt ra với môn Ngữ văn trong thế kỉ 21 là vấn đề của sự bùng nổ của các kiểu loại văn bản có kèm ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh, kí hiệu. Và đây chính là thách thức đối với cả GV và HS trong kỉ nguyên công nghệ 4.
Vì vậy, chúng tôi lựa chọn kiểu loại văn bản thông tin trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 để nghiên cứu. Cùng với đó, trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy và học đã được đặt ra một cách cấp thiết cùng với việc đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa nhằm phát huy tối đa năng lực, tiềm năng sáng tạo của học sinh. Một trong những thành tố quan trọng để đổi mới phương pháp giảng dạy là phương tiện dạy học, trong đó công nghệ thông tin là một trong những phương tiện tiện ích để tiến tới một xã hội học tập. Do đó, công nghệ thông tin mở ra triển vọng lớn trong việc đổi mới phương pháp và hình thức dạy học.
Một trong các giải pháp chúng tôi đưa ra giúp HS lớp 10 phát triển kĩ năng đọc hiểu văn bản thông tin là việc ứng dụng nền tảng Edpuzzle trong quá trình dạy học. Nhằm cung cấp đến GV một nền tảng giáo dục trực tuyến được thiết kế để hỗ trợ giảng dạy và học tập bằng video. Nền tảng này cho phép GV tạo video giảng dạy tương tác bằng cách thêm câu hỏi, bình luận, đánh dấu thời gian và các tài nguyên hỗ trợ khác trực tiếp vào video. Từ đó, HS có thể tiếp cận, đọc hiểu văn bản thông tin theo các hình thức đa dạng khác ngoài sách giáo khoa.
2 Dạy học đọc hiểu văn bản thông tin trong môn Ngữ văn ở trường phổ thông không chỉ cung cấp những thông tin cần thiết, chính xác về khoa học, cuộc sống, mà còn giúp HS biết cách tiếp cận, tiếp nhận thông tin, quan điểm, tư tưởng, giá trị xã hội. thông qua hoạt động đọc; giúp HS tự tin, chủ động trong cuộc sống. Vì vậy, dạy học đọc hiểu văn bản thông tin có ý nghĩa quan trọng đối với việc hình thành, trau dồi phẩm chất, phát triển năng lực cho HS trong hoạt động dạy học nói chung và trong dạy học môn Ngữ văn nói riêng ở trường phổ thông. Có nhiều quan niệm về văn bản thông tin, tuy nhiên, quan niệm của một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về dạy học văn bản thông tin tại Hoa Kì là N.
Duke đã được nhiều người ủng hộ. Theo Duke (2000), đó là “Văn bản được viết với mục đích cơ bản là trình bày thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội. và có những đặc điểm văn bản riêng biệt để hoàn thành mục đích đó”. Theo CT giáo dục phổ thông môn Ngữ văn (2018) của Việt Nam, văn bản thông tin là “văn bản chủ yếu dùng để cung cấp thông tin”.
Có nhiều cách phân loại văn bản thông tin: - Về phương thức trình bày: Có văn bản đơn phương thức (chỉ sử dụng kênh chữ, số) và văn bản đa phương thức (sử dụng kênh chữ, số và các kênh hình, kênh tiếng khác). - Về kiểu tín hiệu và định dạng dữ liệu: Có văn bản in và văn bản kĩ thuật số. - Về phương thức tạo lập: Có văn bản tường thuật; thuyết minh/giới thiệu; luận/tranh luận; diễn thuyết/phát biểu/nêu ý kiến. Văn bản thông tin là kiểu văn bản thường gặp trong đời sống, trong chương trình 2018 đã chú trọng về việc học văn bản thông tin nhằm đáp ứng những yêu cầu của thực tế đời sống.
Văn bản thông tin trong SGK còn hạn chế tính cập nhật về thông tin, sự kiện mang tính thời sự. Ngoài ra, hình thức văn bản đơn điệu (chủ yếu là kênh chữ, ít hình ảnh, tư liệu và chưa thực sự sinh động) khó gây hứng 3 thú với HS khi tiếp cận kiểu loại văn bản này. Vì vậy, cần cập nhật văn bản đa phương thức để bắt kịp thời đại bùng nổ thông tin toàn cầu hiện nay. Cũng như việc GV chưa quan tâm đến việc đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học.
Hình thức và phương pháp dạy học văn bản thông tin giống với dạy học các văn bản khác. GV chủ yếu tập trung truyền dạy kiến thức, cung cấp thông tin về đối tượng mà chưa chú trọng đến phát triển các kĩ năng cho HS. Đổi mới phương pháp dạy học, ứng dụng CNTT vào các hoạt động dạy và học là xu hướng tất yếu. Với những ứng dụng các công nghệ mới hiện nay trong lĩnh vực giáo dục, người học có thể kết nối với các nguồn thông tin đa dạng về lĩnh vực, phong phú về định dạng, ngôn ngữ, tất cả đều vượt ra khỏi khuôn viên của nhà trường.
Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ giáo viên giảng dạy phải liên tục cập nhật, tìm hiểu và triển khai áp dụng những công nghệ mới đang thay đổi hàng ngày hàng giờ để đáp ứng được nhu cầu của người học. Trên nền tảng công nghệ, người dạy thực hiện vai trò hướng dẫn, truyền tải, kết nối người học với nguồn dữ liệu, học liệu; giáo viên là người dạy số, phải làm chủ được công nghệ để sẵn sàng hỗ trợ người học cách tiếp cận, chấp nhận sử dụng, truyền cảm hứng cho người học để có thể sử dụng công nghệ, khai thác được tối đa nguồn tài nguyên vô giá này. Edpuzzle là một công cụ giáo dục trực tuyến trên nền tảng web cho phép người dùng sáng tạo những bài giảng video tương tác một cách sinh động, ứng dụng hữu ích vào việc giảng dạy các môn học. Nền tảng này cho phép giáo viên tạo video giảng dạy tương tác bằng cách thêm câu hỏi, bình luận, đánh dấu thời gian và các tài nguyên hỗ trợ khác trực tiếp vào video.
Các tính năng của Edpuzzle giúp giáo viên tạo ra các văn bản thông tin đa phương thức, giúp học sinh tăng cường kỹ năng đọc hiểu và phân tích văn bản thông tin theo chương trình Ngữ văn 2018. Nền tảng Edpuzzle giúp giáo viên điều chỉnh nội dung những video mà học sinh xem. Với ứng dụng Edpuzzle, học sinh có thể được xem những video có nội dung về giáo dục đã được chọn lọc từ Youtube bởi giáo 4 viên. Giáo viên có thể thêm những câu hỏi, tính năng tương tác vào video và đưa ra phản hồi cho học sinh ngay sau khi xem video.
Thông qua Edpuzzle, giáo viên có thể tạo bài tập và giao cho từng học sinh trực tiếp trong Google Classroom. Mỗi ứng dụng đều có những ưu và nhược điểm khác nhau. GV cần phối hợp hài hòa giữa các ứng dụng để làm phong phú bài giảng, thu hút học sinh tham gia học tập và rèn luyện. Với những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Tổ chức dạy đọc hiểu văn bản thông tin Cho học sinh lớp 10 (theo bộ sách cánh diều) trên nền tảng Edpuzzle”.
Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi mong muốn có những đóng góp thiết thực cả về mặt lí luận và thực tiễn, hướng tới giải quyết cụ thể một vấn đề của việc dạy học Ngữ văn, nhằm tạo một môi trường học tập mới, hỗ trợ việc dạy và học phần văn bản thông tin cũng như nâng cao chất lượng, hiệu quả, hứng thú học tập của HS. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Nghiên cứu về dạy học đọc hiểu văn bản thông tin ở nước ngoài Đọc hiểu văn bản là một nội dung nghiên cứu đã thu hút tâm sức của rất nhiều nhà khoa học giáo dục trên thế giới trong khoảng 50 năm trở lại đây.