chương 1. Những nghiên cứu này tập hợp, so sánh ĐĐCV của một số quốc gia và khuyến nghị cho hệ thống quản lý công vụ ở Việt Nam. Tác giả cũng nêu ba thành tố của bộ quy tắc ứng xử của ĐĐCV ở Việt Nam bao gồm: giá trị cốt lõi, các nguyên tắc ĐĐCV, cụ thể hóa các quy tắc ứng xử. Đây là tài liệu tham khảo cho chúng tôi trong việc nghiên cứu về nội dung các CMĐĐCV.
Cuốn “Đạo đức công chức trong thực thi công vụ” của Ngô Thành Can [12] gồm năm chương. Trong chương 2, các tác giả nêu lên khái niệm đạo đức công chức và khẳng định tính tất yếu của việc xây dựng đạo đức công chức trong nền KTTT ở nước ta; chương 3 làm rõ thực trạng đạo đức trong thực thi công vụ, chương 4 nêu lên những chuẩn mực và nguyên tắc xây dựng đạo đức công chức Việt Nam; chương 5 nêu một số giải pháp chủ yếu xây dựng đạo đức trong điều kiện KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa. Đặc biệt, trong chương 4, các tác giả nêu lên các giá trị ĐĐCV là trung thành, đáng tin cậy; tinh thần đoàn kết; có lòng tự trọng, có trách nhiệm; thái độ, và hành vi ứng xử tích cực. Điều này thể hiện tính phổ biến của ĐĐCV.
Chúng tôi nhận thấy đây là cuốn sách có nhiều kiến thức phong phú, trình bày có hệ thống và có nhiều giá trị lý luận và thực tiễn. 8 Cuốn “Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền KTTT với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý nước ta hiện nay” của Nguyễn Chí Mỳ [91], tác giả đề cập đến một nội dung cấu thành của ĐĐCV, đó là đạo đức mới - đạo đức cách mạng. Trong các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình xây dựng đạo đức mới cho cán bộ lãnh đạo, quản lý có sự tác động sâu sắc của nền KTTT. Điều này giúp cho tác giả luận án nhận thức rõ ngoài tính phổ biến của các chuẩn mực đạo đức, còn có tính đặc thù của các chuẩn mực đạo đức cho các đối tượng CB, CC.
Tính đặc thù này thể hiện rõ hơn trong đạo đức nghề nghiệp của CB, CC. Cuốn “Đạo đức người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay” của Nguyễn Thế Kiệt [64] đã chỉ ra thực trạng biến đổi, suy thoái đạo đức của cán bộ quản lý, lãnh đạo ở nước ta trước sự tác động của KTTT. Từ đó, việc nâng cao đạo đức cho đội ngũ cán bộ quản lý, lãnh đạo là vấn đề cấp thiết trong giai đoạn đổi mới. Cùng một góc nhìn về ĐĐCV, bài "Tiêu chuẩn đạo đức của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay" của tác giả Trần Văn Phòng [99] nghiên cứu về đặc thù của đạo đức người cán bộ lãnh đạo chính trị, tác giả nêu ra các tiêu chuẩn của người cán bộ, lãnh đạo quản lý trong bối cảnh hiện nay, trước những yêu cầu của sự nghiệp cách mạng và sự tác động củ nền KTTT.
Trong khuôn khổ bài viết, tác giả đề ra các tiêu chuẩn đạo đức cơ bản của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay, làm căn cứ cho việc tuyển chọn, đánh giá cán bộ, xây dựng Đảng, phát triển Đảng. Ba công trình nghiên cứu trên của các tác giả Nguyễn Chí Mỳ, Nguyễn Thế Kiệt, Trần Văn Phòng tuy chỉ đề cập đến đạo đức của cán bộ quản lý, lãnh đạo nhưng đã gợi ý cho chúng tôi, trong việc đề cập đến sự lệch chuẩn ĐĐCV nói chung, cần xem xét đến tính đặc thù của sự lệch chuẩn đó. Bởi hoạt động công vụ gắn với quyền lực, vì vậy yêu cầu về tính chuẩn mực đạo đức của người cán bộ lãnh đạo, đặc biệt là lãnh đạo chính trị càng phải cao hơn rất nhiều. Nhưng nếu xây dựng, gìn giữ chuẩn mực đạo đức từ những chuẩn mực phổ biến nhất, thì sẽ đồng thời hạn chế được những lệch chuẩn mang tính đặc thù đó.
Trong bài “Hoàn thiện thể chế ĐĐCV trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Trần Quốc Hải [44] cho rằng, chúng ta đã có nhiều văn bản quy phạm pháp luật quy định về ĐĐCV, công chức, song việc vi phạm ĐĐCV vẫn rất nặng nề. 9 Do đó, cần phải hoàn thiện thể chế ĐĐCV, trong đó cần ban hành các quy định cụ thể về tiêu chuẩn đạo đức cho các loại CB, CC. Quan điểm này là cơ sở giúp cho tác giả luận án kế thừa trong việc xây dựng các giải pháp nhằm khắc phục lệch chuẩn ĐĐCV. Với bài “Về ĐĐCV trong Luật công vụ” của tác giả Lưu Kiếm Thanh [113] khẳng định quan điểm của mình, ĐĐCV cần phải có vị trí tương xứng trong Luật công vụ.
Bởi vì, khi các tiêu chuẩn đạo đức không được phản ánh một cách cụ thể trong khuôn khổ pháp lý và các quy định thì thật khó mà xác định đâu là tiêu chuẩn, đâu là nguyên tắc bắt buộc về hành vi của tất cả công chức. Nó cho thấy tính phức tạp của ĐĐCV. Vì hoạt động công vụ mang tính quyền lực - pháp lý cho nên CB, CC thực hiện ĐĐCV trong Luật công vụ là điều phải làm, thực hiện ĐĐCV được xã hội thừa nhận là điều nên làm. Đây là mảng nghiên cứu khá cụ thể và cần thiết, chúng tôi cũng coi đây là một căn cứ để đưa ra các CMĐĐCV của CB, CC và các tiêu chí đánh giá sự lệch chuẩn ĐĐCV.
Cùng quan điểm với Lưu Kiếm Thanh, Bùi Huy Tùng có bài“Phát huy vai trò của pháp luật đối với ĐĐCV” [114]. Tác giả cho rằng, ĐĐCV là giá trị được thể hiện ở cả hai phương diện: chuẩn mực đạo đức và quy phạm pháp luật. Theo tác giả, cần thể chế hóa các quy phạm đạo đức thành pháp luật và tăng cường giáo dục ý thức pháp luật gắn với ĐĐCV cho CB, CC. Đồng thời cần phải đấu tranh kiên quyết với các vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức của CB, CC.
Bài viết nhấn mạnh vai trò điều chỉnh hành vi của cả pháp luật và đạo đức đối với CB, CC, đề cao công tác giáo dục ý thức đạo đức và ý thức pháp luật cho CB, CC. Những quan điểm của các tác giả là cơ sở lý luận để chúng tôi tham khảo, làm rõ các đặc điểm của ĐĐCV trong luận án. Đồng thời, bài viết cũng gợi mở cho chúng tôi những suy nghĩ khi nghiên cứu về các giải pháp nhằm ngăn chặn, hạn chế, khắc phục sự lệch chuẩn ĐĐCV trong điều kiện KTTT. Muốn tăng cường kiểm soát quyền lực của CB, CC trong điều kiện KTTT, cần phải tăng cường vai trò của pháp luật, bằng cách xây dựng đồng bộ hệ thống pháp luật, đề cao tính thượng tôn pháp luật trong thực thi công vụ.
Về bài “Đạo đức công chức trong thực thi công vụ” của tác giả Cao Minh Công [19] đã nêu lên quan điểm để xây dựng nền hành chính hiệu quả cần có đội 10 ngũ công chức chính quyền chuyên nghiệp và có đạo đức. Công chức cần có các cam kết đạo đức cụ thể; có ý thức phục vụ lợi ích cộng đồng; đảm nhận các trách nhiệm nghiệp vụ của mình với nhân dân, với đồng nghiệp, với người đồng nhiệm; cam kết nâng cao chất lượng phục vụ. Bài viết giúp chúng tôi nhận ra vai trò to lớn của điều chỉnh đạo đức trong thực thi công vụ. Những ranh giới giữa cái tốt và cái xấu, cái thiện và cái ác, cái nên làm và không nên làm, cái lợi ích vật chất đơn thuần và các giá trị về phẩm hạnh trong điều kiện KTTT thường rất mỏng manh.
Do đó, cơ chế điều tiết từ bên trong, suy nghĩ về sự hổ thẹn khi các tiêu chuẩn đạo đức không đạt được của cá nhân CB, CC luôn có thế mạnh riêng, giúp họ đạt tới việc hoàn thành nhiệm vụ. Với bài “Tiêu chuẩn công chức và vấn đề năng lực trong quá trình tiếp tục cải cách công vụ, công chức” của tác giả Trần Anh Tuấn [121] đã nêu lên tiêu chuẩn công chức và những vấn đề đặt ra đối với tiêu chuẩn cụ thể của công chức, đồng thời nêu lên một số ý kiến nhằm hoàn thiện tiêu chuẩn công chức gắn với các yếu tố năng lực. Tác giả phân định các yếu tố năng lực chung như: năng lực soạn thảo văn bản, năng lực xây dựng chính sách, năng lực phối hợp trong công vụ, năng lực tổ chức thực hiện nhiệm vụ theo nhóm.; các yếu tố năng lực chuyên biệt của công chức lãnh đạo, quản lý như: năng lực lãnh đạo, điều hành và tổ chức thực hiện nhiệm vụ; năng lực tham mưu chiến lược và điều hành công việc, năng lực bao quát với năng lực biết tập trung cho công việc chính yếu, quan trọng; năng lực tập hợp, đoàn kết công trong cơ quan được gia lãnh đạo, quản lý.Bài viết thể hiện khá rõ về các tiêu chuẩn của người công chức, cũng là góc nhìn để chúng tôi tiếp cận nghiên cứu về lý luận CMĐĐCV. Trong bài, “Bàn thêm về đạo đức và ĐĐCV” của tác giả Đỗ Thị Ngọc Lan [65] đã nêu các khái niệm “đạo đức” và “công vụ”.
Tác giả cho rằng, công vụ là hoạt động công quyền, còn ĐĐCV là đạo đức của công chức thể hiện qua hành vi ứng xử đúng của công chức trong mối quan hệ với đồng nghiệp, với tổ chức và công dân trong khi thực thi công vụ. Tác giả cũng đã trình bày các đặc điểm của ĐĐCV, đó là một dạng đạo đức xã hội, thể hiện bản chất chính trị của giai cấp cầm quyền, các nguyên tắc của ĐĐCV phải được đề ra cụ thể trong mối quan hệ với pháp luật.Công trình này làm rõ thêm các lý luận về 11 ĐĐCV, giúp cho tác giả luận án có cơ sở xây dựng quan điểm của mình trong phần lý luận về ĐĐCV. Bài “Đạo đức công vụ” của nhóm tác giả Minh Hoàng, Thu Hường, An Nhiên, Khôi Nguyên và Tâm Thành [54] nêu lên các quan điểm về CB, CC, công vụ, đạo đức và ĐĐCV, hệ thống quản lý ĐĐCV, mối quan hệ giữa nền công vụ và các lĩnh vực khác.Nhóm tác giả lấy ví dụ về nền công vụ hoạt động hiệu quả, đó là nền công vụ Đức, trên các mặt như tổ chức hành chính, nhân sự hành chính, quyền và nghĩa vụ của công chức, hệ thống chức nghiệp và chính sách đãi ngộ. Theo nhóm tác giả, ĐĐCV là những giá trị đạo đức và chuẩn mực pháp lý được áp dụng cho CB, CC hoạt động trong lĩnh vực công vụ.
Những nghiên cứu này giúp cho tác giả luận án có những kiến giải về ĐĐCV, những trăn trở trong việc xác định nội hàm của khái niệm ĐĐCV.