Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu về lý luận công vụ, công chức; đạo đức công vụ nói chung, đạo đức công vụ công chức ngành Kiểm sát nói riêng 1. Những công trình nghiên cứu về công vụ, công chức Vấn đề công vụ, công chức thời gian qua đã có nhiều tác giả, các tổ chức quan tâm nghiên cứu và tiếp cận ở những góc độ khác nhau. Có thể nêu ra một số công trình như: Có thể xem cuốn “Nghiên cứu, so sánh quy định về đạo đức công vụ của một số quốc gia và Việt Nam” [48] do Đỗ Thị Ngọc Lan làm chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia có ấn hành năm 2012 là một trong những tư liệu đề cập tương đối nhiều và khá toàn diện đến công vụ, công chức.
Theo quan niệm của tác giả cuốn sách này thì: Công vụ là một hoạt động do công chức nhân danh nhà nước thực hiện theo quy định của pháp luật và được pháp luật bảo vệ nhằm phục vụ lợi ích của nhân dân và xã hội. Ngoài ra, các tác giả còn chỉ ra điểm chung của mọi nền công vụ khi coi công vụ là hoạt động công quyền, bao gồm con người thực thi công việc (công chức) và công việc mà họ được giao nhận. Năm 2017, Nxb Lý luận chính trị có ấn hành cuốn “Đạo đức công vụ của cán bộ, công chức, viên chức hiện nay” [77] của tác giả Thân Minh Quế. Trong cuốn sách này, tác giả quan niệm “công vụ là một loại hoạt động mang tính quyền lực- pháp lý được thực thi bởi đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước hoặc những người khác khi được nhà nước trao quyền nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước trong quá trình xử lý toàn diện các mặt hoạt động của đời sống xã hội” [77, tr.
6 Trong cuốn “Đạo đức công chức trong thực thi công vụ” [11] Ngô Thành Can (làm chủ biên) cùng các tác giả Lê Thị Hằng, Ngô Văn Trân, nhà xuất bản Tư pháp ấn hành 2018 đã dẫn ra quan niệm của một số trường đại học về công vụ, công chức. Quan niệm của các nhà nghiên cứu thuộc Đại học tổng hợp Michigan (Mỹ); Trường Đại học tổng hợp Stellenbosch của Nam Phi hay của TS Jeanne-Marie Col (Ban Thư ký Liên hợp quốc) về “công vụ”. Theo quan niệm của một số nhà nghiên cứu ở Đại học tổng hợp Michigan (Mỹ), công vụ là một khái niệm chung miêu tả về các nhân viên do chính phủ tuyển dụng, những người cấu thành nên công việc theo chức nghiệp. Các công chức được tuyển dụng trên cơ sở công tích, được đánh giá định kỳ theo việc thực thi công tác của mình, được nâng bậc căn cứ theo tính điểm hiệu quả và được bảo đảm về công việc.
Tại chính phủ quốc gia, công vụ bao gồm các viên chức dân sự cấu thành nên nền công vụ. Các nhà nghiên cứu thuộc Trường Đại học tổng hợp Stellenbosch của Nam Phi quan niệm công vụ “bao gồm các cơ quan khác nhau của chính phủ, như các bộ, ngành của nhà nước, các tổ chức doanh nghiệp, các tập đoàn và doanh nghiệp của chính phủ là các cơ quan chịu trách nhiệm về việc tạo điều kiện và thực thi pháp luật, chính sách công và các quyết định của chính phủ”. Trên cơ sở các quan niệm trên, khái quát từ sự nghiên cứu của mình, các tác giả Ngô Thành Can, Lê Thị Hằng, Ngô Văn Trân quan niệm: “công vụ có thể được xem là một loại lao động mang tính quyền lực và pháp lý do đội ngũ công chức thực hiện, sử dụng ngân sách nhà nước để tiến hành các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước trong việc quản lý toàn diện các mặt của đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của một quốc gia” [11, tr. Cùng với hướng nghiên cứu trên, các tác giả trong cuốn “Mấy vấn đề công vụ và công chức Cộng hoà Pháp” [108] cho rằng: “công vụ bao gồm toàn bộ những người được nhà nước hoặc cộng đồng lãnh thổ (công xã, tỉnh, vùng) bổ nhiệm vào một công việc thường xuyên trong một công sở hay một 7 công sở tự quản, kể cả các bệnh viện và được thực thụ vào một trong những ngạch của nền hành chính.
Những người thuộc hệ thống công vụ này mang đầy đủ tư cách của một công chức” [108, tr. Cùng với việc đưa ra quan niệm về công vụ, các tác giả còn chỉ ra các đặc điểm của hoạt động công vụ, đó là: 1). Mục đích của công vụ là phục vụ nhân dân và xã hội; 2). Tính chất của công vụ (Hoạt động công vụ không chỉ thuần túy mang tính quyền lực nhà nước mà còn bao gồm cả hoạt động của các tổ chức do nhà nước thành lập).
Chúng tôi cho rằng quan niệm này phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Trong một số năm gần đây, trên các tạp chí khoa học có đăng tải một số bài viết có liên quan đến công vụ, công chức. Chẳng hạn, Tạp chí Lý luận chính trị, số 1/2015 có bài “Điều kiện để thực hiện đánh giá công chức theo kết quả thực thi công vụ” [105] của Đào Thị Thanh Thủy; Bài “Trách nhiệm công vụ” [12] của Vũ Hoàng Công, đăng ở Tạp chí Lý luận chính trị, số 3/2016; “Đạo đức công vụ và một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao đạo đức công vụ cho cán bộ, công chức nước ta hiện nay” [34] của Vũ Văn Điệp, đăng ở Tạp chí Triết học, số 1/2018; bài “Vai trò của chuẩn mực đạo đức công vụ và nội dung giáo dục chuẩn mực đạo đức công vụ cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay” [2] của tác giả Lê Thị Nam An, đăng ở Tạp chí Chủ nghĩa xã hội lý luận và thực tiễn, số 1-2021. Tạp chí Triết học, số 3-2021 còn có bài “Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ của một bộ phận cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục” [3] của tác giả Lê Thị Nam An, v.
Trong bài “Vai trò của chuẩn mực đạo đức công vụ và nội dung giáo dục chuẩn mực đạo đức công vụ cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay” [2] đăng ở Tạp chí Chủ nghĩa xã hội lý luận và thực tiễn, số 1-2021, tác giả Lê Thị Nam An quan niệm: “Công vụ là một dạng hoạt động mang tính quyền lực và pháp lý do cán bộ, công chức tiến hành nhằm phục vụ lợi ích của nhà nước và nhân dân”. Quan niệm này nhìn chung có điểm hợp lý 8 nhất định, nó lột tả được thực chất của hoạt động công vụ nói chung, công vụ ở Việt Nam nói riêng. Hoạt động công vụ gắn liền với đội ngũ công chức. Quan niệm này đã và đang được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu khoa học.
Chẳng hạn trong bài “Nâng cao đạo đức công vụ của đội ngũ công chức hiện nay” [68], đăng ở tạp chí Lý luận chính trị, số 10/2015 và bài “Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ ở một bộ phận công chức Việt Nam hiện nay” [70], đăng ở tạp chí Thông tin khoa học lý luận chính trị, số 8/2017, tác giả Trần Sỹ Phán đã đưa ra quan niệm của mình về “công chức”. Hay trong bài “Vai trò của chuẩn mực đạo đức công vụ và nội dung giáo dục chuẩn mực đạo đức công vụ cho cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay” [2], đăng ở Tạp chí Chủ nghĩa xã hội lý luận và thực tiễn số 1-2021, tác giả Lê Thị Nam An cũng trực tiếp đề cập đến khái niệm này, v. Trong cuốn Đạo đức công chức trong thực thi công vụ [11] do Ngô Thành Can làm chủ biên, Nxb Tư pháp ấn hành năm 2018, nhóm nghiên cứu đã dẫn quan niệm về công chức của các nhà khoa học Pháp, phân tích các cách tiếp cận khác nhau về công chức và cuối cùng nhóm tác giả đưa ra quan niệm của mình. Theo đó công chức là “Những người được tuyển dụng, bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên, làm việc trong một cơ quan nhà nước, được phân loại theo trình độ đào tạo, ngành chuyên môn, được xếp vào một ngạch hành chính, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước”[11, tr.
Những công trình nghiên cứu về đạo đức công vụ nói chung, đạo đức công vụ công chức ngành Kiểm sát nói riêng Trong những thập niên gần đây, đã có một số công trình nghiên cứu về đạo đức công chức, ĐĐCV, đạo đức nghề nghiệp gắn với quá trình cải cách hành chính trong bối cảnh đất nước đang trong quá trình đổi mới và xây dựng, hội nhập và phát triển. Có thể kể đến các công trình khoa học như cuốn 9 sách“Đạo đức trong nền công vụ” [36] (2002) của nhóm tác giả Tô Tử Hạ, Trần Anh Tuấn, Nguyễn Thị Kim Thảo; “Nghiên cứu so sánh quy định về đạo đức công vụ của một số quốc gia và Việt Nam” [48] (2012) cuả tác giả Đỗ Thị Ngọc Lan chủ biên; “Đạo đức công chức trong thực thi công vụ” (2019) do Ngô Thành Can chủ biên, v. Các bài báo như “Đạo đức công vụ và vấn đề nâng cao đạo đức công vụ cho đội ngũ cán bộ công chức ở nước ta hiện nay” [44] (2003) của tác giả Nguyễn Hữu Khiển; “Vấn đề đạo đức nghề nghiệp” [99] (2005) của tác giả Lê Thanh Thập; “Vấn đề nâng cao đạo đức công chức trong cải cách hành chính ở nước ta hiện nay” [39] (2009) của tác giả Lê Thị Hằng; “Nâng cao đạo đức công vụ của đội ngũ công chức hiện nay” [68] (2015) của tác giả Trần Sỹ Phán; “Xác lập triết lý văn hóa công vụ trong cải cách hành chính nhà nước” [104] (2016) của Huỳnh Văn Thới; “Mấy vấn đề đạo đức người cán bộ, đảng viên trong Văn kiện Đại hội XII của Đảng” [69] (2016) của tác giả Trần Sỹ Phán; “Đạo đức công vụ và một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao đạo đức công vụ cho cán bộ, công chức nước ta hiện nay” [34] của Vũ Văn Điệp, đăng ở Tạp chí Triết học, số 1/2018; bài “Xây dựng đạo đức công vụ trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” [98] của Trương Thị Phương Thảo và Trần Viết Quang, đăng ở Tạp chí Triết học, số 4/2018; bài “Sự lệch chuẩn đạo đức công vụ của một bộ phận cán bộ, công chức ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục” [3] của tác giả Lê Thị Nam An, đăng ở Tạp chí Triết học, số 3-2021, v. đều trực tiếp bàn đến đạo đức công vụ.