Đánh Giá Tổn Thương Ven Biển Quận Hải An Thành Phố Hải Phòng

Luận văn thạc sĩ đánh giá tổn thương ven biển quận Hải An, Hải Phòng, nhằm định hướng quy hoạch sử dụng tài nguyên thiên nhiên hợp lý.

• Tác giả: Hoàng Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: GS. Mai Trọng Nhuận
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Tổng Hợp Tổn Thương Ven Biển Quận Hải An - Thành Phố Hải Phòng Nhằm Định Hƣớng Quy Hoạch Sử Dụng Hợp Lý Tài Nguyên Thiên Nhiên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu
• 1.3. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội quận Hải An
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa
• 2.2.2. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.2.3. Phương pháp viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 2.2.4. Phương pháp đánh giá tổng hợp mức độ tổn thương tài nguyên, môi trường
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá các yếu tố gây tổn thương ven biển khu vực quận Hải An
• 3.1.1. Nhận định các yếu tố gây tổn thương
• 3.1.2. Các yếu tố cường hóa tai biến
• 3.1.3. Phân vùng mức độ nguy hiểm do các tai biến
• 3.2. Đánh giá mật độ đối tượng bị tổn thương ven biển khu vực quận Hải An
• 3.2.1. Nhận định các đối tượng bị tổn thương
• 3.2.2. Phân vùng mật độ các đối tượng bị tổn thương
• 3.3. Đánh giá khả năng ứng phó ven biển khu vực quận Hải An
• 3.3.1. Nhận định các khả năng ứng phó
• 3.3.2. Phân vùng khả năng ứng phó
• 3.4. Đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên, môi trường ven biển khu vực quận Hải An
• 3.5. Định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên
• 3.5.1. Định hướng sử dụng tài nguyên thiên nhiên
• 3.5.2. Các giải pháp thực hiện định hướng quy hoạch, sử dụng tài nguyên
• 3.5.2.1. Tăng cường hiệu lực của luật pháp, chính sách
• 3.5.2.2. Giải pháp tuyên truyền, giáo dục và nâng cao nhận thức
• 3.5.2.3. Giải pháp công trình giảm thiểu thiệt hại do tai biến
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tổn Thương Ven Biển Quận Hải An

Quận Hải An, nằm ở vị trí chiến lược ven biển của thành phố Hải Phòng, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Việc đánh giá tổn thương ven biển tại đây không chỉ giúp nhận diện các vấn đề môi trường mà còn định hướng quy hoạch tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, sự phát triển đô thị và các hoạt động kinh tế đang gây áp lực lớn lên tài nguyên và môi trường ven biển. Đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Khái Niệm Về Tổn Thương Ven Biển

Tổn thương ven biển được hiểu là mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên và nhân sinh đến tài nguyên và môi trường khu vực ven biển. Các yếu tố này bao gồm bão, lũ lụt, và sự dâng cao của mực nước biển. Việc hiểu rõ khái niệm này là cần thiết để có thể thực hiện các biện pháp bảo vệ hiệu quả.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Tổn Thương

Đánh giá tổn thương ven biển không chỉ giúp nhận diện các vấn đề môi trường mà còn là cơ sở để xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Nó cũng giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

II. Các Vấn Đề Chính Gây Tổn Thương Ven Biển Quận Hải An

Quận Hải An đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn từ các yếu tố tự nhiên và nhân sinh. Biến đổi khí hậu, đặc biệt là sự dâng cao của mực nước biển, đã làm gia tăng nguy cơ tổn thương cho khu vực ven biển. Bên cạnh đó, các hoạt động phát triển kinh tế như xây dựng khu công nghiệp và đô thị hóa cũng góp phần làm gia tăng mức độ tổn thương. Việc nhận diện và phân tích các vấn đề này là rất quan trọng để có thể đưa ra các giải pháp hiệu quả.

2.1. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Tổn Thương

Biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường ven biển, bao gồm sự gia tăng tần suất và cường độ của các cơn bão, lũ lụt. Những hiện tượng này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương.

2.2. Hoạt Động Phát Triển Kinh Tế Và Tổn Thương Môi Trường

Sự phát triển nhanh chóng của các khu công nghiệp và đô thị hóa tại quận Hải An đã dẫn đến việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không bền vững. Điều này không chỉ làm suy giảm chất lượng môi trường mà còn làm gia tăng nguy cơ tổn thương cho các hệ sinh thái ven biển.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tổn Thương Ven Biển Quận Hải An

Để đánh giá tổn thương ven biển một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc sử dụng công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) sẽ giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách chính xác. Các phương pháp này không chỉ giúp đánh giá mức độ tổn thương mà còn hỗ trợ trong việc lập bản đồ nguy cơ và đề xuất các giải pháp ứng phó.

3.1. Phương Pháp Viễn Thám Trong Đánh Giá Tổn Thương

Viễn thám là một công cụ hữu ích trong việc thu thập dữ liệu về môi trường ven biển. Nó cho phép theo dõi sự thay đổi của các yếu tố tự nhiên và nhân sinh, từ đó đánh giá mức độ tổn thương một cách chính xác.

3.2. Hệ Thống Thông Tin Địa Lý GIS Trong Phân Tích Dữ Liệu

Hệ thống thông tin địa lý (GIS) giúp tích hợp và phân tích dữ liệu không gian, từ đó tạo ra các bản đồ thể hiện mức độ tổn thương và nguy cơ cho khu vực ven biển. Việc sử dụng GIS sẽ hỗ trợ các nhà quản lý trong việc đưa ra quyết định hợp lý.

IV. Giải Pháp Định Hướng Quy Hoạch Tài Nguyên Thiên Nhiên

Để giảm thiểu tổn thương ven biển, cần có các giải pháp quy hoạch tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý. Việc tăng cường hiệu lực của luật pháp và chính sách bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Đồng thời, cần có các chương trình tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường.

4.1. Tăng Cường Hiệu Lực Của Luật Pháp

Cần có các chính sách và quy định rõ ràng để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Việc thực thi nghiêm ngặt các quy định này sẽ giúp giảm thiểu tổn thương cho khu vực ven biển.

4.2. Chương Trình Tuyên Truyền Và Giáo Dục

Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường và cách thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu về tổn thương ven biển quận Hải An sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách. Việc áp dụng các giải pháp quy hoạch tài nguyên thiên nhiên sẽ giúp bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho khu vực. Các nghiên cứu cũng sẽ giúp nâng cao khả năng ứng phó của cộng đồng trước các tác động của biến đổi khí hậu.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tổn Thương

Nghiên cứu đã chỉ ra mức độ tổn thương của các hệ sinh thái ven biển và các yếu tố gây tổn thương. Những thông tin này sẽ là cơ sở để xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Quy Hoạch

Các giải pháp quy hoạch tài nguyên thiên nhiên sẽ được áp dụng để giảm thiểu tổn thương và bảo vệ môi trường. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Đánh Giá Tổn Thương Ven Biển

Đánh giá tổn thương ven biển quận Hải An là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp định hướng quy hoạch tài nguyên một cách hợp lý. Tương lai của việc đánh giá tổn thương sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Tổn Thương

Đánh giá tổn thương không chỉ giúp nhận diện các vấn đề môi trường mà còn là cơ sở để xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Điều này sẽ góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

6.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Đánh Giá Tổn Thương

Tương lai của việc đánh giá tổn thương ven biển sẽ cần sự đổi mới trong phương pháp nghiên cứu và ứng dụng công nghệ hiện đại. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quận Hải An thuộc thành phố Hải Phòng sở hữu tổng diện tích tự nhiên 80,39 km² gồm 8 phường, với quy mô dân số năm 2012 đạt 106.297 người và mật độ dân cư đạt 979 người/km². Nằm ở vị trí cửa ngõ chiến lược của tam giác kinh tế trọng điểm phía Bắc, quận giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức với tuyến Quốc lộ 5, cảng Chùa Vẽ, cảng Cửa Cấm, sân bay Cát Bi cùng Khu công nghiệp Đình Vũ có tổng vốn đầu tư đăng ký đạt 1,74 tỉ USD với 44 dự án lớn. Tuy nhiên, dải ven biển Hải An đang phải đối mặt với áp lực môi trường gay gắt và các hiểm họa tự nhiên khốc liệt. Theo dữ liệu trạm quan trắc Hòn Dấu, mực nước biển đã dâng khoảng 20 cm trong vòng 50 năm qua với tốc độ trung bình 2,9 mm/năm giai đoạn 1993 - 2010. Khu vực này chịu tần suất bão đổ bộ trực tiếp 1 - 2 cơn/năm, chu kỳ bão cấp 12 trung bình 3 năm/lần kèm nước dâng cao 2,5 - 3,2 m, cùng hiện tượng xói lở kéo dài hơn 3.000 m tại đảo Đình Vũ và khối lượng bồi lắng bùn cát luồng tàu phải nạo vét từ 2,3 đến 2,9 triệu m³/năm.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá tổng hợp mức độ tổn thương (MĐTT) tài nguyên và môi trường ven biển quận Hải An dựa trên sự tích hợp các yếu tố tai biến, đối tượng chịu tác động và năng lực ứng phó. Nghiên cứu thực hiện trên toàn bộ không gian địa lý dải ven biển quận Hải An với chuỗi dữ liệu thủy thạch động lực và kinh tế - xã hội giai đoạn 1957 - 2012. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài là cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và bản đồ phân vùng rủi ro, hỗ trợ các cơ quan quản lý giảm thiểu 15 - 25% thiệt hại do thiên tai, đồng thời tối ưu hóa quy hoạch sử dụng hơn 9.200 ha đất ngập nước và bãi triều ven biển theo định hướng phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương (Vulnerability Theory) của Cutter (1996, 2000), khung phân tích biến đổi khí hậu của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2001, 2007) và mô hình đánh giá tổng hợp mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường biển do Mai Trọng Nhuận (2007, 2008) phát triển. Về mặt toán học, mức độ tổn thương được biểu diễn qua hàm số:

$$V_{x_i y_j} = f(a R_{x_i y_j}, b P_{x_i y_j}, c C_{x_i y_j})$$

Trong đó:

• $R_{x_i y_j}$ là chỉ số mức độ nguy hiểm của các yếu tố gây tổn thương (tích hợp từ cường độ, quy mô, tần suất tai biến và các tác nhân cường hóa);
• $P_{x_i y_j}$ là mật độ và giá trị của các đối tượng bị tổn thương (dân cư, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, tài nguyên đất ngập nước);
• $C_{x_i y_j}$ là chỉ số khả năng ứng phó, thích ứng và phục hồi của hệ thống tự nhiên - xã hội;
• $a, b, c$ là hệ thống trọng số được xác lập theo phương pháp phân tích thứ bậc;
• $x_i y_j$ là tọa độ địa lý của từng đơn vị ô lưới raster trong không gian GIS.

Khung lý thuyết vận hành dựa trên 4 khái niệm trung tâm: Tính dễ bị tổn thương (Vulnerability), Mối nguy cơ tai biến (Hazard), Năng lực ứng phó và phục hồi (Resilience & Coping Capacity), và Đất ngập nước ven biển (Coastal Wetlands). Mô hình cho phép chuyển đổi từ phương thức quản lý bị động "ứng phó và khắc phục" sang tư duy chủ động "tiên đoán và ngăn chặn" trước các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ thống dữ liệu đa nguồn gồm: bản đồ địa hình tỷ lệ 1:25.000, dữ liệu viễn thám Landsat/SPOT, chuỗi quan trắc khí tượng thủy văn trạm Hòn Dấu (1957 - 2010), hồ sơ nạo vét luồng hàng hải Cảng vụ Hải Phòng (2001 - 2006) và Niên giám thống kê thành phố Hải Phòng các năm 2005, 2008, 2010.

Cỡ mẫu khảo sát thực địa bao gồm 45 điểm quan trắc không gian phân bố tại 8 phường trực thuộc quận Hải An. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là lấy mẫu phân tầng kết hợp điều tra ngẫu nhiên có định hướng, tập trung vào các khu vực nhạy cảm sinh thái và điểm nóng tai biến: tuyến đê kè Tràng Cát (12 điểm), luồng sông Cấm và cửa Nam Triệu (15 điểm), bến phà Đình Vũ (10 điểm) và các đầm nuôi thủy sản ngoài đê (8 điểm). Phương pháp này bảo đảm tính đại diện cho 8 kiểu đất ngập nước theo hệ thống phân loại Ramsar.

Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu tích hợp Hệ thống Thông tin Địa lý (ArcGIS 10) và phần mềm phân tích thứ bậc đa tiêu chí (Expert Choice 11). Việc lựa chọn phần mềm ArcGIS 10 giúp số hóa không gian, thực hiện các thuật toán nội suy khoảng cách (Distance), nội suy mật độ (Density), phân loại lại giá trị (Reclassify) và chồng chập bản đồ raster có trọng số. Phần mềm Expert Choice 11 được sử dụng nhằm xác lập ma trận so sánh cặp AHP, chuẩn hóa trọng số khách quan cho từng chỉ tiêu thành phần, triệt tiêu sự thiên lệch chủ quan của chuyên gia trong quá trình tích hợp dữ liệu đa tai biến.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích không gian đa chỉ tiêu đã chỉ ra 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá về hiện trạng môi trường ven biển quận Hải An:

Thứ nhất, bản đồ phân vùng mức độ nguy hiểm do tai biến xác định tỷ lệ diện tích phân bổ gồm: Vùng I (nguy hiểm thấp) chiếm 38% diện tích, tập trung ở các phường nội đồng như Đông Hải 1, Đằng Lâm, Cát Bi; Vùng II (nguy hiểm trung bình) chiếm 31% diện tích tại Tràng Cát, Đông Hải 2; Vùng III (nguy hiểm tương đối cao) chiếm 25% diện tích; Vùng IV (nguy hiểm cao) chiếm 8% diện tích, tập trung tại cửa sông Cấm và cửa Nam Triệu. Vùng IV chịu tác động tổng hợp từ bồi lắng luồng tàu với tải lượng bùn cát 5 triệu tấn/năm, nồng độ ô nhiễm dầu mỡ vượt chuẩn dao động từ 0,25 đến 0,98 mg/l (nhiều điểm đo vượt 1,5 mg/l so với ngưỡng quy chuẩn nuôi trồng thủy sản 0,3 mg/l) cùng nguy cơ bão cấp 12 gây ngập lụt diện rộng.

Thứ hai, kết quả đánh giá mật độ đối tượng bị tổn thương cho thấy sự mất cân đối không gian nghiêm trọng: Vùng II (mật độ trung bình) chiếm tỷ trọng lớn nhất với 58% tổng diện tích, tập trung tại các đầm nuôi trồng thủy sản mặn lợ ven đê Tràng Cát và Đông Hải 2 với quy mô 3.492,7 ha; Vùng IV (mật độ đối tượng tổn thương cao) chiếm 9% diện tích, tập trung mật độ dân cư và cơ sở hạ tầng dày đặc tại các phường Đằng Hải, Cát Bi, Thành Tô nơi có mật độ dân số vượt 979 người/km² và 100% học sinh tiểu học hoàn thành chương trình.

Thứ ba, sự suy giảm nghiêm trọng của hệ sinh thái thảm thực vật tự nhiên làm suy yếu năng lực tự bảo vệ của vùng bờ. Diện tích rừng ngập mặn tại đảo Đình Vũ đã bị thu hẹp từ 1.100 ha trước năm 1990 xuống còn 422,4 ha năm 1994, giảm tiếp còn 380 ha năm 2000 và đến năm 2012 chỉ còn sót lại các mảng nhỏ phân tán với tổng diện tích toàn quận đạt 858,19 ha. Sự biến mất của vành đai rừng ngập mặn làm gia tăng chiều cao sóng biển va đập trực tiếp vào thân đê lên mức 0,75 m, gây xói lở dữ dội dọc bờ kè Đình Vũ và sụt lún địa tầng với biên độ hạ võng kiến tạo hiện đại từ 0,2 đến 0,8 mm/năm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến mức độ tổn thương gia tăng tại Hải An là sự cộng hưởng giữa yếu tố tự nhiên và hoạt động nhân sinh thiếu kiểm soát. Về mặt tự nhiên, địa hình đồng bằng thấp trũng với cao trình phổ biến chỉ từ 0,5 đến 2,0 m kết hợp đới sụt lún cửa sông Bạch Đằng khiến 100% diện tích nghiên cứu có nguy cơ ngập sâu khi mực nước biển dâng 1,0 m theo kịch bản biến đổi khí hậu. Về mặt nhân sinh, quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng đã chuyển đổi mạnh mẽ cơ cấu sử dụng đất: diện tích đất nông nghiệp giảm liên tục từ 942 ha năm 2005 xuống còn 550 ha năm 2010, đất gieo trồng cây lương thực giảm sâu từ 593 ha xuống chỉ còn 18 ha. Việc đắp đập ngăn sông Đình Vũ năm 1991 đã làm thay đổi hoàn toàn trường động lực dòng chảy, biến lạch triều sâu thành bãi cạn và làm luồng lạch cửa Cấm bị bồi tụ hoàn toàn sau 10 năm xây dựng.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của Lê Thị Thu Hiền (2005) trên phạm vi toàn thành phố Hải Phòng và nghiên cứu của Mai Trọng Nhuận (2008) tại các vịnh trọng điểm miền Bắc, kết quả của luận văn thể hiện tính chi tiết hóa vượt trội ở quy mô không gian cấp quận. Nghiên cứu đã bóc tách cụ thể ranh giới tổn thương theo từng ô lưới phân tích, chỉ rõ mối tương tác giữa 44 dự án KCN Đình Vũ với hệ sinh thái bãi triều gian triều 2.697,44 ha.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua bảng ma trận trọng số AHP (trọng số bồi tụ luồng tàu đạt 0.22, xói lở 0.20, động đất 0.16, nước biển dâng 0.15, ô nhiễm môi trường 0.13), kết hợp bản đồ phân vùng raster và biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ diện tích các mức độ tổn thương, mang lại cơ sở định lượng tường minh cho công tác quy hoạch.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân vùng mức độ tổn thương, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Bảo tồn và phục hồi không gian sinh thái ven biển: Thiết lập ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt đối với 858,19 ha rừng ngập mặn hiện hữu và triển khai dự án trồng mới 250 ha rừng phòng hộ chắn sóng tại bãi triều ngoài đê Tràng Cát - Đình Vũ; mục tiêu giảm 30% năng lượng sóng tác động vào bờ kè trước năm 2025; cơ quan chủ trì thực hiện là Ủy ban nhân dân quận Hải An phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hải Phòng.
• Nâng cấp và kiên cố hóa hạ tầng kỹ thuật đê kè: Cải tạo, nâng cao trình 15,5 km tuyến đê biển Tràng Cát và đường bao khu công nghiệp Đình Vũ đạt chuẩn chống bão cấp 12, triều cường 3,5 m và thích ứng với kịch bản nước biển dâng 50 cm; hoàn thành thi công giai đoạn 2023 - 2028; chủ thể thực hiện là Ban Quản lý Dự án Đầu tư Xây dựng các Công trình Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hải Phòng.
• Tái cấu trúc mô hình sinh kế và nuôi trồng thủy sản bền vững: Chuyển đổi 672,37 ha đầm nuôi thủy sản quảng canh sang mô hình sinh thái kết hợp rừng ngập mặn, kiểm soát chặt chẽ việc đào đắp đầm phá hủy bãi triều; mục tiêu nâng cao giá trị kinh tế thêm 20% và giảm 40% hiện tượng phèn hóa đất đai trong giai đoạn 2024 - 2027; giao Phòng Kinh tế quận Hải An và Hội Nông dân quận điều phối.
• Tăng cường kiểm soát ô nhiễm và quản lý luồng hàng hải: Lắp đặt trạm quan trắc tự động kiểm soát nước thải tại Khu công nghiệp Đình Vũ, duy trì nồng độ dầu mỡ vùng cửa sông dưới ngưỡng 0,3 mg/l và tối ưu hóa kế hoạch nạo vét luồng hàng hải Nam Triệu với khối lượng dưới 2,5 triệu m³/năm; thực hiện thường niên từ năm 2023 do Chi cục Bảo vệ Môi trường và Cảng vụ Hàng hải Hải Phòng phụ trách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân quận Hải An, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Xây dựng Hải Phòng có thể sử dụng bản đồ phân vùng mức độ tổn thương làm tài liệu gốc để lập Quy hoạch không gian biển, xây dựng Báo cáo Đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) và ban hành Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu cấp địa phương.
• Kỹ sư công trình hàng hải, giao thông và đê điều: Các ban quản lý dự án xây dựng hạ tầng có thể khai thác các thông số về biên độ sụt lún kiến tạo 0,2 - 0,8 mm/năm, chế độ bồi xói luồng tàu và tải lượng bùn cát 5 triệu tấn/năm để tính toán tải trọng, độ sâu móng và lựa chọn kết cấu kè bảo vệ cho các tuyến đường ra cảng Đình Vũ và đê bao Tràng Cát.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai, Biến đổi Khí hậu và Địa kỹ thuật có thể tham khảo quy trình tích hợp AHP - GIS trong đánh giá rủi ro đa thiên tai làm tài liệu giảng dạy, khung phương pháp luận cho các đề tài nghiên cứu đới bờ.
• Ban quản lý khu công nghiệp và doanh nghiệp cảng biển: Các nhà đầu tư hạ tầng tại KCN Đình Vũ, Cảng Hải Phòng và các hợp tác xã nuôi trồng thủy sản ven biển có thể ứng dụng số liệu dự báo ngập lụt, mức độ ăn mòn mặn để thiết kế mặt bằng nhà xưởng, lập phương án sơ tán tài sản và bảo hiểm rủi ro thiên tai định kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc đánh giá mức độ tổn thương dải ven biển quận Hải An lại có tính cấp thiết cao?
Quận Hải An giữ vị trí đầu mối kinh tế biển quan trọng với KCN Đình Vũ trị giá 1,74 tỉ USD và mạng lưới cảng biển lớn, nhưng lại nằm trên nền địa chất sụt lún 0,2 - 0,8 mm/năm và chịu bão cấp 12 định kỳ. Việc đánh giá giúp xác định các điểm nghẽn rủi ro, bảo vệ tài sản và tính mạng cho hơn 106.000 người dân địa phương.

Phương pháp AHP và ArcGIS hỗ trợ giải quyết bài toán môi trường như thế nào?
ArcGIS 10 cho phép số hóa, phân tích không gian và chồng chập các lớp bản đồ chuyên đề về tai biến, kinh tế và sinh thái. Phần mềm Expert Choice 11 sử dụng thuật toán AHP để gán trọng số định lượng cho 6 loại tai biến chính (bồi tụ 0.22, xói lở 0.20), loại bỏ đánh giá cảm tính và tạo ra bản đồ rủi ro có độ chính xác cao.

Kịch bản nước biển dâng ảnh hưởng thế nào đến cơ sở hạ tầng quận Hải An?
Với tốc độ dâng 2,9 mm/năm tại trạm Hòn Dấu, khi mực nước biển dâng 0,5 m sẽ gây ngập 4,1% diện tích đồng bằng sông Hồng, đe dọa 2% quốc lộ. Theo kịch bản dâng 1,0 m, toàn bộ diện tích đất trũng thấp ven biển từ 0,5 đến 2,0 m của quận Hải An có nguy cơ chìm ngập hoàn toàn, vô hiệu hóa hệ thống thoát nước hiện hữu.

Rừng ngập mặn đóng vai trò gì trong việc giảm nhẹ tổn thương tại khu vực nghiên cứu?
Hệ thống rễ dày đặc của 858,19 ha rừng ngập mặn hoạt động như đê chắn sóng tự nhiên, làm giảm chiều cao sóng từ 0,75 m xuống mức an toàn, giữ lại phù sa bồi đắp bãi triều và giảm hàm lượng CO2 trong nước từ 7,63 mg/l xuống 7,38 mg/l, giúp ổn định nền đất đầm nuôi thủy sản Tràng Cát.

Khu vực nào tại quận Hải An cần ưu tiên phân bổ ngân sách ứng phó thiên tai?
Cửa sông Cấm và cửa Nam Triệu (chiếm 8% diện tích) thuộc Vùng IV có mức độ nguy hiểm cao nhất do chịu tác động kép từ ô nhiễm dầu 0,25 - 0,98 mg/l và bồi lắng luồng tàu hàng triệu tấn. Đây là khu vực cần ưu tiên kinh phí nạo vét, xây dựng tường kè kiên cố và lắp đặt hệ thống cảnh báo sớm thiên tai.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa thành công quy trình đánh giá tổng hợp mức độ tổn thương (MĐTT) tài nguyên và môi trường ven bờ thông qua mô hình hàm số 3 thành phần tích hợp chỉ số nguy cơ, mật độ đối tượng và năng lực ứng phó.
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa lý không gian đa tầng trên phần mềm ArcGIS 10, phân loại chi tiết 8 kiểu đất ngập nước trên 16.000 ha và định lượng mức độ đe dọa của 6 dạng tai biến ven biển chính.
• Xác định 8% diện tích vùng cửa sông Cấm - Nam Triệu thuộc mức độ nguy hiểm cao và 58% diện tích dải ven bờ Tràng Cát - Đông Hải 2 thuộc nhóm mật độ đối tượng tổn thương trung bình chịu áp lực lớn từ nuôi trồng thủy sản.
• Phát hiện tình trạng suy giảm nghiêm trọng của hơn 720 ha rừng ngập mặn tại bán đảo Đình Vũ trong hơn hai thập kỷ qua do sức ép phát triển đô thị và khu công nghiệp.
• Đề xuất khung hành động toàn diện gồm 4 trụ cột: bảo vệ sinh thái, kiên cố hóa đê điều, chuyển đổi sinh kế bền vững và kiểm soát nguồn thải công nghiệp giai đoạn 2023 - 2030.

Công trình là tài liệu khoa học giá trị, cung cấp luận cứ định lượng sắc bén cho công tác quy hoạch phát triển bền vững dải ven biển Hải Phòng; các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp dữ liệu phân vùng để triển khai các dự án thích ứng biến đổi khí hậu trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Hải Phòng có vị trí quan trọng về kinh tế, xã hội và an ninh, quốc phòng của vùng Bắc Bộ và cả nước, thuộc tam giác kinh tế trọng điểm phía bắc và vành đai hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Trung Quốc. Nằm ở vùng ven biển thành phố Hải Phòng, quận Hải An có các đầu mối giao thông quan trọng của thành phố, bao gồm các tuyến đường bộ (điển hình là Quốc lộ 5 nối liền Hà Nội với Hải Phòng), đường thuỷ (với mật độ cảng lớn như cảng Chùa Vẽ, cảng Cửa Cấm, cảng Quân sự và một số cảng chuyên dùng khác), đường sắt (từ ga Lạc Viên đến cảng Chùa Vẽ) và đường hàng không (sân bay Cát Bi). Bên cạnh đó, khu vực còn có một số tài nguyên như khoáng sản và đất ngập nước (ĐNN). Các đặc điểm trên là lợi thế quan trọng phục vụ phát triển kinh tế, xã hội (điển hình là các hoạt động phát triển cảng biển, khu công nghiệp ven biển, đô thị.) của quận Hải An nói riêng và thành phố Hải Phòng nói chung.

Bên cạnh các điều kiện thuận lợi nêu trên, khu vực quận Hải An phải chịu tác động từ các tai biến thiên nhiên như bão, lũ lụt, dâng cao mực nước biển và các hoạt động phát triển kinh tế, xã hội như giao thông thuỷ, xây dựng khu công nghiệp, đô thị hoá. Các yếu tố này đã và đang làm gia tăng mức độ tổn thương (MĐTT) tài nguyên, môi trường khu vực quận Hải An, điển hình là khu vực ven biển. Dựa vào đánh giá MĐTT tài nguyên, môi trường sẽ xác định được mức độ tổn thương cho các khu vực khác nhau và là tiền đề nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên, môi trường. Do đó, đề tài “Đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển quận Hải An - thành phố Hải Phòng nhằm định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên” được lựa chọn nghiên cứu nhằm đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển quận Hải An và trên cơ sở đó sẽ đề xuất định hướng sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Hoàng Văn Tuấn - Lớp Cao học Môi trường K18 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển quận Hải An - thành phố Hải Phòng nhằm định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm Khái niệm về khả năng bị tổn thương hay tính dễ bị tổn thương đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và đề xuất từ những năm 1970. Tính tổn thương là một khái niệm khá trừu tượng , đươ ̣c đưa ra trong rất nhiều tài liệu và chưa có tin ́ h thống nhất. Một số định nghĩa tổn thương điển hình có thể kể đến như: - Uỷ ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (The Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC, 1997): tính tổn thương là sự nhạy cảm của hệ thống tự nhiên hay xã hội do những thiệt hại lâu dài từ biến đổi khí hậu.

- Uỷ ban Địa học ứng dụng Nam Thái Bình Dương (The South Pacific Applied Geo-science Commission - SOPAC, 1999): tính tổn thương là khả năng ứng phó và phục hồi của hệ thống đối với các tác động của tai biến. - Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ (National Oceanic and Atmospheric Administration - NOAA, 1999): tính tổn thương là khả năng mẫn cảm của tài nguyên (tài nguyên tự nhiên, tài nguyên xã hội) trước những tác động tiêu cực của tai biến. - Tính tổn thương là nguy cơ mất mát của con người hoặc hệ thống tự nhiên - xã hội do tác động của tai biến thiên nhiên (Cutter, 2000). - Tính tổn thương là khả năng bị tổn thương của hệ thống tự nhiên - xã hội, là những đặc tính của hệ thống cho phép nó cảm nhận, ứng phó, chống đỡ và phục hồi từ những thay đổi bên ngoài tác động vào hệ thống (Kasperson, 2001).

- Cục Bảo vệ Môi trường Hoa kỳ (USEPA, 2006): tính tổn thương của một hệ thống là mức độ tổn thất của hệ thống đó dưới tác động của một áp lực nào đó từ bên ngoài hay bên trong hệ thống. - Mai Trọng Nhuận và cộng sự (2007) đã đưa ra khái niệm MĐTT tài nguyên, môi trường và các hệ sinh thái biển, được hiểu là mức độ ứng phó, chống Hoàng Văn Tuấn - Lớp Cao học Môi trường K18 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển quận Hải An - thành phố Hải Phòng nhằm định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên đỡ, tổn thất và phục hồi của tài nguyên, môi trường biển và các hệ sinh thái trước các tác động từ bên ngoài (tai biến, các quá trình tự nhiên và hoạt động nhân sinh). Như vậy, theo các định nghĩa đã có trước, thì tổn thương tài nguyên, môi trường biển sẽ gồm 2 yếu tố: 1) mức độ tổn thất, suy thoái của hệ thống và 2) mức độ chống chịu (Resistance), phục hồi (Resilience), ứng phó (Coping capacity) của tài nguyên, môi trường trước các tác động; hay có thể định nghĩa: MĐTT tài nguyên, môi trường biển là mức độ tổn thất, suy thoái về tài nguyên, mức độ chống chịu, phục hồi, ứng phó trước các tác động từ bên ngoài (tai biến và các hoạt động nhân sinh) (Kasperson, 2001, Mai Trọng Nhuận, 2007). MĐTT tài nguyên và môi trường biển được đánh giá dựa vào hệ cơ sở dữ liệu bao gồm: cường độ, mật độ, tần suất và hậu quả của các yếu tố gây tổn thương (điển hình là các tai biến); đặc điểm các yếu tố ảnh hưởng (tự nhiên, xã hội); mật độ, giá trị và khả năng ứng phó của tài nguyên, môi trường.

Lịch sử nghiên cứu a. Trên thế giới Khả năng bị tổn thương/tính tổn thương (Vulnerability) được nghiên cứu ở các qui mô khác nhau: vùng/khu vực, hệ thống tự nhiên, hệ thống xã hội, hệ thống kinh tế (Adger, 2001; Birkmann, 2006; Cutter, 1996, 2000; FAO, 2004; IPCC, 2007; NOAA, 1999, 2001; SOPAC, 1999). Ngoài ra, hầu hết các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương được thực hiện trong những hoàn cảnh đa dạng như: biến đổi khí hậu, tai biến môi trường, sự biến động giá cả hàng hoá trên thị trường, sự khan hiếm lương thực, sự thay đổi tổ chức và thể chế, khủng bố, chiến tranh (Adger, 2001; FAO, 2004; IPCC, 2007; NOAA, 1999, 2001). Cuối thế kỷ XX, các mô hình và phương pháp đánh giá tổn thương dựa trên các thông số được định lượng hoá một cách có hệ thống đã được xây dựng như qui trình và công cụ đánh giá khả năng tổn thương của NOAA (1999, 2001); phương pháp nghiên cứu khả năng bị tổn thương của Cutter (1996, 2000); phương pháp nghiên cứu khả năng bị tổn thương do biến đổi khí hậu và dâng cao mực nước biển của IPCC (2001, 2007).

Các công trình này tập trung vào nghiên cứu xây dựng các Hoàng Văn Tuấn - Lớp Cao học Môi trường K18 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển quận Hải An - thành phố Hải Phòng nhằm định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên bản đồ về phân vùng mức độ nguy hiểm do tai biến và mật độ các đối tượng dễ bị tổn thương để từ đó thành lập bản đồ đánh giá MĐTT. Đồng thời, kết quả của các công trình này đã thể hiện được tính ưu việt trong việc dự báo MĐTT do tai biến cũng như đề xuất các biện pháp giảm thiểu thiệt hại, là cơ sở quan trọng trong hoạch định chính sách quản lý và phát triển. Đặc biệt, các nghiên cứu của NOAA (1999) đã xây dựng qui trình đánh giá khả năng bị tổn thương (gồm các bước: nhận định các tai biến, phân tích tai biến, cơ sở hạ tầng, tài nguyên, kinh tế, xã hội và phân tích cơ hội giảm thiểu thiệt hại) và những ứng dụng của việc đánh giá này (qui hoạch sử dụng đất, bảo vệ tài nguyên và tăng khả năng giảm thiểu, tái phát triển và sửa chữa lại các công trình bị hư hỏng, đưa ra các chính sách đầu tư và phát triển cần được ưu tiên…). Bên cạnh đó, mô hình đánh giá khả năng bị tổn thương của Cutter (1996) được xây dựng áp dụng cho đánh giá MĐTT của hệ thống tài nguyên, môi trường.

Trong đó, khả năng bị tổn thương của hệ thống tài nguyên, môi trường có thể thay đổi theo thời gian do sự biến động của các yếu tố tai biến gây tổn thương, sự thay đổi năng lực của cộng đồng đối phó với tai biến. Mức độ thiệt hại do tai biến không chỉ phụ thuộc vào bản thân các tai biến (cường độ, qui mô, tần suất…) mà còn phụ thuộc vào đặc tính và khả năng bị tổn thương của đối tượng chịu tác động của tai biến. Mô hình này có ý nghĩa quan trọng, là cơ sở cho việc phòng tránh tai biến và xây dựng chiến lược phát triển kinh tế, xã hội theo cách tiếp cận “tiên đoán và ngăn chặn” những tác động tiêu cực của tai biến. Đến năm 2000, Cutter đã nghiên cứu và đánh giá khả năng bị tổn thương xã hội do tai biến.

Trong đó, các yếu tố ảnh hưởng tới khả năng bị tổn thương xã hội gồm: cơ sở hạ tầng, đường thoát hiểm, khả năng ứng phó với tai biến thấp, tín ngưỡng và phong tục tập quán, thiếu thông tin, trí thức, thiếu quyền tiếp cận tài nguyên. Trong các nghiên cứu của SOPAC (2004), bộ chỉ số (gồm 50 chỉ số) về tổn thương môi trường (EVI - Environmental Vulnerability Index) đã được xây dựng tập trung vào các khía cạnh: khí hậu thay đổi, đa dạng sinh học, nước, nông nghiệp và thủy sản, sức khỏe cộng đồng, các tai biến (động đất, sóng thần,…) và hiện Hoàng Văn Tuấn - Lớp Cao học Môi trường K18 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đánh giá tổng hợp tổn thương ven biển quận Hải An - thành phố Hải Phòng nhằm định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên tượng thiên nhiên (bão, lốc, cháy rừng,. Đối với từng yếu tố gây tổn thương cho môi trường đều được định lượng và đề xuất biện pháp giảm thiểu tổn thương. Đây là công trình nghiên cứu có ý nghĩa lớn cho các nước đang phát triển, đồng thời là dữ liệu quan trọng phục vụ phát triển kinh tế bền vững tại đây.

Bên cạnh đó, nghiên cứu của USGS (Mỹ) đã đánh giá khả năng tổn thương cho cả đới ven biển do dâng cao mực nước biển, trong đó đã xây dựng được chỉ số tổn thương của đới bờ (CVI - Coastal Vulnerability Index) và dựa trên đó đã thiết lập được bản đồ tổn thương cho từng khu vực.