Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Giới thiệu về cây cà chua 1.1 Nguồn gốc và phân bố Học thuyết về trung tâm phát sinh cây trồng của N. Valilov đề xướng và P. Zukovxki bổ xung, cho rang quê hương của cây cà chua ở vùng Nam Mỹ (Peru, Bolovia, Ecuador). Tại đây, ngày nay còn tìm thấy nhiều loài cà chua hoang dại gần gũi với loài cà chua đang trồng.
Các nghiên cứu sinh học phân tử và di truyền phân tử (nghiên cứu các izoenzyme, các marker phân tử, nghiên cứu khoảng cách di truyền) cũng đã xác định điều đó, đồng thời khăng định rằng Mexico là nơi đầu tiên thuần hoá, trồng trọt cà chua (Mai Thị PhươngAnh, 2003). Có 3 chứng cứ đáng tin cậy dé khang định Mexico là trung tâm khởi nguyên trồng trọt hóa cây cả chua: - Cà chua trồng được bắt nguồn từ Châu Mỹ. - Được trồng trọt hóa trước khi chuyển xuống Châu Âu và Châu Á. - Tổ tiên của cà chua trồng ngày nay là cà chua anh đào (Lycopersicon esculentum) được tìm thấy từ vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Châu Mỹ, sau đó đến vùng nhiệt đới Châu Á và Châu Phi.
Vào thế kỷ XVIII cà chua được đưa vào Châu Á nhờ các lái buôn người Châu Âu và thực dân Hà Lan, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha. Đầu tiên là Philippin, đảo Java và Malaysia, sau đó đến các nước khác và trở nên phổ biến. Cà chua du nhập vào Việt Nam từ thời thực dân Pháp chiếm đóng, tức là vào khoảng hơn 100 năm trước đây, và được người dân thuần hóa trở thành cây ban địa. Mãi đến cuối thé kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX, cà chua mới được xếp vảo cây rau thực phẩm có giá trị và từ đó ngày càng phát triển rộng khắp trên thé giới.2 Đặc điểm hình thái Ré: Rễ chùm, ăn sâu và phân nhánh mạnh, khả năngphát triển rễ phụ rất lớn.
Trong điều kiện tốt nhất những giống tăng trưởng mạnh có rễ ăn sâu 1 - 1,5 m và rộng 1,5 - 2,5 m vì vậy cà chua chịu hạn tốt. Khi cay rễ chính bi đứt, bộ rễ phụ phat triển 3 và phân bố rộng nên cây cũng chịu đựng được điều kiện khô hạn. Bộ rễ ăn sâu, cạn, mạnh hay yếu đều có liên quan đến mức độ phân cành và phát triển của bộ phận trên mặt đất, do đó khi trồng cà chua tỉa cành, bam ngọn, bộ rễ thường ăn nông và hep hơn so với điêu kiện trông tự nhiên. Thân: Thân tròn, thang đứng, mong nước, phủ nhiều lông, khi cây lớn gốc thân dần dần hóa gỗ.
Thân mang lá và phát hoa. Ở nách lá là chồi nách, chồi nách ở các vị trí khác nhau có tốc độ sinh trưởng và phát dục khác nhau, thường chồi nách ở ngay dưới chùm hoa thứ nhất có khả năng tăng trưởng mạnh và phát dục sớm so với các chỗồi nách gần gốc. Tùy vào khả năng sinh trưởng và phân nhánh các giống cà chua được chia làm 4 dạng: - Dạng sinh trưởng hữu hạn. - Dạng sinh trưởng vô hạn.
- Dạng sinh trưởng bán hữu hạn. Lá: Lá thuộc lá kép lông chim lẻ, mỗi lá có 3 - 4 đôi lá chét, ngọn lá có 1 lá riêng gọi là lá đỉnh. Ria lá chét đều có răng cưa nông hay sâu tùy giống. Phién lá thường phủ lông tơ.
Đặc tính lá của giống thường thé hiện đầy đủ sau khi cây có chùm hoa đầu tiên. Hoa: Hoa mọc thành chùm, lưỡng tính, tự thụ phấn là chính. Sự thụ phan chéo ở cà chua khó xảy ra vì hoa cà chua tiết nhiều tiết tố chứa các Alkaloid độc nên không hấp dẫn côn trùng và hạt phấn nặng không bay xa được. Số lượng hoa trên chùm thay đổi tùy giống và thời tiết, thường từ 5 - 20 hoa.
Qua: Quả thuộc loại mong nước, có hình dang thay đôi từ tròn, bầu dục đến dài. Vỏ quả có thé nhẫn hay có khía. Màu sắc của quả thay đối tùy giống và điều kiện thời tiết. Thường màu sắc quả là màu phối hợp giữa mảu vỏ quả và thịt quả.
Quá trình chín của quả chia làm 4 thời kỳ: - Thời kỳ quả xanh: Quả và hat phát triển chưa hoàn toàn, nếu dem dam thì quả không chin, quả chưa có mùi vi, màu sắc đặc trưng của giông. - Thời kỳ chín xanh: Quá đã phát triển đầy đủ, quả có màu xanh sáng, keo xung quanh hạt được hình thành. Quả chưa có màu hồng hay vàng nhưng nếu dem dam thì quả thê hiện màu sắc vôn có. - Thời kỳ chín vàng: Phần đỉnh quả xuất hiện màu hồng, xung quanh cuống quả van còn xanh, nếu sản pham cần chuyên chở đi xa nên thu hoạch lúc này dé quả chín từ từ khi chuyên chở.
- Thời kỳ chín đỏ: Quả xuất hiện màu sắc vốn có của giống, mau sắc thé hiện hoàn toàn, có thé thu hoạch dé ăn tươi. Hạt trong quả lúc nay phát triển đầy đủ có thé làm giống. Hạt: Hat cà chua nhỏ, det, nhiều lông, màu vàng sáng hoặc hơi tối. Hat nằm trong buồng chứa nhiều dịch bào kìm hãm sự nảy mầm của hạt.
Trung bình có 50 - 350 hạt trong quả. Trọng lượng 1000 hat là 2,5 - 3,5 g (Dương Bá Toàn, 2015).3 Điều kiện sinh thái - Khí hậu: + Nhiệt độ: Nhiệt độ thích họp cho sự phát triển của ca chua là 21 - 24 °C. + Anh sáng: Cà chua là cây ưa sáng, vì vậy không nên gieo ươm cây con dưới bóng râm hay gieo quá dày. + Độ am: Độ âm không khí tốt nhất cho cà chua vào khoảng 45 - 60 %.
- Đất: Cà chua trồng được trên nhiều loại đất song thích họp nhất vẫn là trên đất pha cát, nhiều chất mùn hay đất phù sa, đất bồi giữ âm và thoát nước tốt. Cà chua trồng tốt trên đất lúa hay trồng sau vụ bắp cải, dưa chuột, hành tây và những loại cây bón nhiều phân hữu cơ, phân đạm. Đất có pH 6,0 - 6,5 là thích hợp cho cà chua, đất chua hơn phải bón thêm vôi. - Nước: Nhu cầu nước của ca chua tùy thuộc vào giai đoạn phát triển của cây.
Khi cây ra hoa đậu quả là khi cây cần nhiều nước nhất. Lượng nước tưới cũng nên thay đôi tùy thuộc vào lượng phân bón, mật độ trồng và loại đất. Khi bón nhiều phân đạm và trồng dày, cần thiết gia tăng lượng nước tưới - Phân bón: Để đạt năng suất cao cà chua đòi hỏi nhiều chất dinh dưỡng. Lượng chất dinh dưỡng hap thụ tùy thuộc vào khả năng cho năng suất của giống cà chua, tình trạng đất, điều kiện trồng.
Đề sản xuất được 10 tan quả cây cần hap thụ 25 - 30 tan Nitơ, 2 - 3 kg Photpho, 30 - 35 kg Kali. Vì ở giai đoạn tăng trưởng và phat dục của cây trùng lặp nhau và nhu cầu cây cần chất dinh dưỡng cho đến khi quả chín, do đó việc bón lót, bón thúc nhiều lần, bón luân phiên phân vô cơ và hữu cơ giúp tăng hiệu quả sử dụng chất dinh dưỡng cho cây và tăng năng suất. Phần lớn chất dinh dưỡng nuôi quả được cây hap thụ sau khi trổ hoa, do đó cây yêu cầu chất dinh dưỡng nhiều nhất khoảng 10 ngày sau khi hoa nở cho đến khi quả bắt đầu chín (Dương Bá Toàn, 2015).4 Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới và trong nước 1.1 Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới Bang 1.1 Tình hình sản xuất ca chua trên thế giới Năm Diện tích Năng suất Sản lượng (triệu ha) (tan/ha) (triéu tan) 2013 4,8 34,0 165,2 2014 4,9 35,6 174,7 2015 4,7 36,8 176,8 2016 5,0 35,5 178,1 2017 4,8 37,3 180,9 2018 4,7 38,2 182,2 Nguôn: FAO DatabaseStatic (2018) Cây cà chua (Lycopersicon esculentum) được trồng, tiêu thụ tại hầu hết các nước trên thé giới. Trên thé giới có 177 nước trồng cà chua (FAO, 2018).
Diện tích sản xuất cà chua trong giai đoạn 2013 - 2018 luôn duy trì trong khoảng trên 4,5 triệu ha nhưng sản lượng cà chua liên tục tăng từ 165,2 triệu tấn (2013) lên 182,2 triệu tấn (2018). Sự gia tăng sản lượng là do năng suất tăng: từ 34,0 tan/ha (2013) lên 38,0 tan/ha (2018). Mức tiêu thụ cà chua bình quân đầu người khoảng trên 24 kg quả/ người/năm.2 Những nước có sản lượng ca chua cao nhất thế giới năm 2018 STT Tênnước Sản lượng ( Triệu tân) ] Trung Quốc 61,5 2 An Độ 19,3 3 My 12,6 4 Thổ Nhĩ Kỳ 12,1 5 Ai Cập 6,6 6 lran 6,5 7 Italia 5,7 8 Tay Ban Nha 4,7 9 Mexico 4,5 10 Braxil 4,1 Nguồn: FAO DatabaseStatic (2018) Theo FAO (2018), Chau A có điện tích và sản lượng cà chua lớn nhất chiếm trên 61,3 %: Châu Mỹ 14,3 %; Chau Âu khoảng 12,8 %; Chau Phi 11,4 %; Châu Dai Dương 0,3 %. Trong đó, các nước có sản lượng cà chua lớn nhất gồm Trung Quốc, An D6, Thỗ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Iran, Tây Ban Nha, Brazil, Mexico chiếm trên 75 %, các nước còn lại chiếm 25 % tổng sản lượng cà chua thế giới.
Năm 2014, sản lượng cà chua của Trung Quốc đạt 52,7 triệu tấn chiếm gan 1/3 sản lượng toàn cầu đến năm 2018 sản lượng đứng đầu thế giới đạt 61,5 triệu tấn, tăng gap 1,3 lần trong vòng 8 năm qua từ 48,2 triệu tan (2012) lên tới 61,5 triệu tấn. Tiếp đó là An Độ đạt 19,3 triệu tan (2018), Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ có sản lượng sap sỉ nhau đạt hơn 12 triệu tan. Hầu hết các sản phẩm cà chua của Trung Quốc đều sử dụng trong nước. Xét về xuất khâu cà chua thì Trung Quốc vẫn là nước đứng thứ 8, sau Hoa Kỳ.
Ngoai ra các nước Tây Ban Nha, Hà Lan, Ma Rốc, Bi, Pháp, Ý xuất khẩu cà chua với sản lượng lớn, gia tang hàng năm.2 Tình hình sản xuất cà chua trong nước Bảng 1.3 Diện tích ca chua Việt Nam giai đoạn 2012 - 2016 Đơn vị tính: 1000 ha Địa phương 2012 2013 2014 2015 2016 Cả nước 2587 2548 2566 23,58 23,88 Mién Bac 11,04 10,95 11,04 10,93 11,26 Đồng bằng sông Hồng TH 6,91 7,12 7,04 7,27 Trung du và MN phía Bắc 1,98 2,26 2,34 2,34 2,56 Bắc Trung Bộ 1,81 1,78 1,58 135 1,43 Miền Nam 1483 1445 1446 12,92 12,61 7 Duyên hải Nam Trung Bộ 1,57 1,18 1,16 0,91 0,92 Tay nguyén 9,72 10,40 10,27 9,28 922 Đông Nam Bộ 0,26 0,17 0,17 0,16 0,12 DB sông Cửu Long 3,28 2,78 3,03 2,58 2,35 Nguôn: Tổng cục thống kê, 2017 Cà chua là cây được du nhập vào Việt Nam được hơn 100 năm nhưng đã trở thành một loại rau phô biến và được sử dụng ngày càng rộng rãi. Cà chua ở nước ta được trồng vào vụ đông với diện tích khoảng 6.