Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản Huyện Kim Sơn, Tỉnh Ninh Bình

Luận văn thạc sĩ đánh giá tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Đỗ Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Cự
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản Huyện Kim Sơn Tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tính dễ bị tổn thương
• 1.1.1. Khái niệm về tính dễ bị tổn thương
• 1.1.2. Các nghiên cứu trên Thế Giới
• 1.1.3. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nuôi trồng thủy sản ở tỉnh Ninh Bình
• 1.2.1. Hiện trạng phát triển nuôi trồng thủy sản ở tỉnh Ninh Bình
• 1.2.2. Điều kiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ phát triển nuôi trồng thủy sản
• 1.2.3. Tình hình môi trường và dịch bệnh
• 1.2.4. Lao động trong nuôi trồng thủy sản
• 1.2.5. Hiện trạng áp dụng khoa học công nghệ trong NTTS
• 1.2.6. Đánh giá chung về hiện trạng nuôi trồng thủy sản
• 1.2.7. Kết quả đạt được
• 1.2.8. Những khó khăn hạn chế
• 1.2.9. Quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản ở Ninh Bình
• 1.2.10. Quan điểm về phát triển nuôi trồng thủy sản
• 1.2.11. Nội dung quy hoạch phát triển
• 1.2.12. Các chương trình, dự án hỗ trợ NTTS
• 1.3. Tình hình biến đổi khí hậu tại tỉnh Ninh Bình
• 1.3.1. Biểu hiện của BĐKH trong những năm gần đây
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN SỐ LIỆU
• 2.1. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 2.2. Phương pháp luận
• 2.2.1. Xây dựng chỉ số độ phơi nhiễm (E)
• 2.2.2. Xác định biến thành phần độ nhạy (S)
• 2.2.3. Xác định biến thành phần khả năng thích ứng (AC)
• 2.3. Nguồn số liệu và phương pháp xử lý
• 2.3.1. Nguồn số liệu
• 2.3.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4. Xây dựng chỉ số dễ bị tổn thương
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm vùng nghiên cứu
• 3.2. Đánh giá tác động của BĐKH đến hoạt động nuôi trồng thủy sản trong những năm gần đây
• 3.3. Đánh giá mức độ tổn thương do tác động của BĐKH đến lĩnh vực nuôi trồng thủy sản tại huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình
• 3.3.1. Kết quả tính toán độ phơi nhiễm (E)
• 3.3.2. Kết quả tính toán độ nhạy cảm (S)
• 3.3.3. Kết quả tính toán khả năng thích ứng (AC)
• 3.3.4. Kết quả tính toán tính dễ bị tổn thương (V)
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Đánh giá tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản là một vấn đề quan trọng, đặc biệt tại huyện Kim Sơn, Ninh Bình. Tính dễ bị tổn thương (TDBTT) phản ánh khả năng của hệ thống nuôi trồng thủy sản trong việc ứng phó với các tác động từ bên ngoài, như biến đổi khí hậu và thiên tai. Việc hiểu rõ về TDBTT giúp các nhà quản lý và người nuôi trồng thủy sản có những biện pháp thích ứng hiệu quả hơn.

1.1. Khái Niệm Tính Dễ Bị Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản được định nghĩa là mức độ tổn thất và khả năng phục hồi của hệ thống trước các tác động tiêu cực. Theo IPCC (2007), TDBTT là mức độ mà hệ thống dễ bị tác động và không có khả năng chống chịu trước những tác động bất lợi.

1.2. Tình Hình Nuôi Trồng Thủy Sản Tại Huyện Kim Sơn

Huyện Kim Sơn có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho nuôi trồng thủy sản, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu. Việc đánh giá TDBTT tại đây sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất các biện pháp cải thiện.

II. Các Vấn Đề Chính Gây Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Các vấn đề chính gây tổn thương trong nuôi trồng thủy sản tại Kim Sơn bao gồm biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và thiếu nguồn nước ngọt. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sản lượng mà còn đến chất lượng sản phẩm thủy sản.

2.1. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nuôi Trồng Thủy Sản

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, và nước biển dâng. Những yếu tố này làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm thủy sản, đồng thời tăng nguy cơ dịch bệnh cho các loài nuôi.

2.2. Ô Nhiễm Môi Trường Và Tác Động Đến Nuôi Trồng Thủy Sản

Ô nhiễm môi trường từ hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người làm suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài thủy sản. Điều này dẫn đến thiệt hại kinh tế cho người nuôi trồng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Để đánh giá tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc xây dựng chỉ số độ phơi nhiễm, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng là rất quan trọng.

3.1. Xây Dựng Chỉ Số Độ Phơi Nhiễm E

Chỉ số độ phơi nhiễm (E) được xây dựng dựa trên các yếu tố như tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc xác định chỉ số này giúp đánh giá mức độ rủi ro mà các hệ thống nuôi trồng thủy sản phải đối mặt.

3.2. Đánh Giá Độ Nhạy Cảm S Của Hệ Thống

Độ nhạy cảm (S) phản ánh khả năng của hệ thống nuôi trồng thủy sản trong việc chịu đựng các tác động từ bên ngoài. Việc đánh giá độ nhạy cảm giúp xác định các loài nuôi dễ bị tổn thương nhất.

IV. Giải Pháp Giảm Thiểu Tổn Thương Trong Nuôi Trồng Thủy Sản

Để giảm thiểu tổn thương trong nuôi trồng thủy sản, cần áp dụng các biện pháp thích ứng và quản lý rủi ro hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao nhận thức của người nuôi trồng và áp dụng công nghệ mới.

4.1. Cải Thiện Cơ Sở Hạ Tầng Nuôi Trồng Thủy Sản

Cải thiện cơ sở hạ tầng như hệ thống đê bao, ao nuôi và lồng bè sẽ giúp bảo vệ các khu vực nuôi trồng khỏi tác động của thiên tai. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng là cần thiết để nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức Của Người Nuôi Trồng

Nâng cao nhận thức của người nuôi trồng về các tác động của biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo và hội thảo sẽ giúp người nuôi trồng có kiến thức cần thiết để ứng phó với các thách thức.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tính Dễ Bị Tổn Thương Tại Kim Sơn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản tại Kim Sơn là khá cao. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và thiếu nước ngọt đều góp phần làm tăng mức độ tổn thương.

5.1. Đánh Giá Mức Độ Tổn Thương Do Biến Đổi Khí Hậu

Mức độ tổn thương do biến đổi khí hậu được đánh giá dựa trên các chỉ số như độ phơi nhiễm và độ nhạy cảm. Kết quả cho thấy nhiều khu vực nuôi trồng thủy sản đang phải đối mặt với rủi ro cao.

5.2. Kết Quả Tính Toán Tính Dễ Bị Tổn Thương V

Kết quả tính toán chỉ số dễ bị tổn thương (V) cho thấy rằng huyện Kim Sơn cần có các biện pháp khẩn cấp để giảm thiểu tổn thương và nâng cao khả năng thích ứng của hệ thống nuôi trồng thủy sản.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nuôi Trồng Thủy Sản Tại Kim Sơn

Kết luận cho thấy việc đánh giá tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản tại Kim Sơn là rất cần thiết. Tương lai của ngành nuôi trồng thủy sản phụ thuộc vào khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và các biện pháp quản lý rủi ro hiệu quả.

6.1. Tương Lai Của Ngành Nuôi Trồng Thủy Sản

Ngành nuôi trồng thủy sản tại Kim Sơn có tiềm năng phát triển lớn, nhưng cần phải có các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc đầu tư vào công nghệ và cải thiện quản lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất.

6.2. Đề Xuất Các Biện Pháp Thích Ứng

Đề xuất các biện pháp thích ứng như cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao nhận thức và áp dụng công nghệ mới sẽ giúp giảm thiểu tổn thương và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống nuôi trồng thủy sản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nuôi trồng thủy sản đóng vai trò trụ cột trong chiến lược phát triển kinh tế biển của Việt Nam, với sản lượng toàn quốc tăng trưởng ấn tượng gấp 4 lần trong giai đoạn 2001–2011, từ hơn 700.000 tấn lên xấp xỉ 3.000.000 tấn với tốc độ tăng trưởng bình quân 15,7%/năm. Riêng lĩnh vực nuôi trồng thủy sản nước mặn và lợ ven biển đã chiếm gần 30% tổng sản lượng cả nước. Tuy nhiên, ngành kinh tế mũi nhọn này đang đối mặt với những tổn thương nghiêm trọng do biến đổi khí hậu toàn cầu, đe dọa trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu hộ nông dân. Tại tỉnh Ninh Bình, huyện Kim Sơn là địa bàn ven biển duy nhất với chiều dài bờ biển 15 km, sở hữu diện tích tự nhiên 20.747 ha và vùng bãi bồi màu mỡ rộng khoảng 6.800 ha. Nơi đây tập trung ba xã bãi ngang trọng điểm gồm Kim Trung, Kim Đông và Kim Hải, đóng góp gần 80% tổng sản lượng nuôi trồng thủy sản toàn tỉnh.

Mặc dù có lợi thế bồi tụ phù sa tiến ra biển từ 80 đến 100 m mỗi năm, khu vực này chịu áp lực nặng nề từ các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ, triều cường, rét đậm rét hại và mực nước biển dâng với tốc độ 2,9 mm/năm. Thực tế đã ghi nhận 242 ha rừng ngập mặn phòng hộ ven biển Kim Sơn bị chết do rét hại và bão biển, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tự bảo vệ của hệ sinh thái. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá định lượng tính dễ bị tổn thương của hoạt động nuôi trồng thủy sản tại ba xã Kim Trung, Kim Đông và Kim Hải trong giai đoạn 2008–2012. Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học nhằm phục vụ công tác quy hoạch ngành thủy sản Ninh Bình hướng tới mục tiêu đạt diện tích 16.473 ha và sản lượng 49.980 tấn vào năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương do Ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu công bố trong Báo cáo Đánh giá lần thứ tư (IPCC, 2007). Theo đó, tính dễ bị tổn thương ($V$) được xác định là một hàm số đồng biến với độ phơi nhiễm ($E$), độ nhạy cảm ($S$) và nghịch biến với năng lực thích ứng ($AC$), biểu diễn qua công thức toán học $V = f(E, S, AC)$. Bên cạnh đó, tác giả kết hợp mô hình tác động tiềm tàng của Allison và cộng sự (2009) với công thức $V = [PI(E, S) - AC]$, trong đó tác động tiềm tàng ($PI$) là hàm kết hợp giữa độ phơi nhiễm và độ nhạy cảm.

Khung nghiên cứu cũng tham chiếu mô hình Động lực - Áp lực - Hiện trạng - Tác động - Ứng phó (DPSIR) của Heather Cornell (2012) để phân tích tương tác đa chiều giữa tự nhiên và kinh tế xã hội. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm:

• Độ phơi nhiễm ($E$): Thước đo mức độ khắc nghiệt và tần suất của các tác nhân khí hậu cực đoan như bão, ngập lụt, biến động nhiệt độ và lượng mưa tác động lên vùng nuôi.
• Độ nhạy cảm ($S$): Mức độ phản ứng sinh học và kinh tế của hệ thống nuôi trồng thủy sản trước các kích thích khí hậu, phụ thuộc vào cơ cấu giống loài, mật độ nuôi và tư liệu sản xuất.
• Năng lực thích ứng ($AC$): Khả năng của cộng đồng và hệ thống quản lý trong việc điều chỉnh, chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật và huy động nguồn lực kinh tế để giảm thiểu thiệt hại tiềm tàng.

Báo cáo của Tổ chức DARA quốc tế và Diễn đàn các nước dễ bị tổn thương (CVF, 2012) nhấn mạnh Việt Nam nằm trong nhóm nguy cấp với thiệt hại thủy sản do khí hậu ước tính 1,5 tỷ USD năm 2010 và có thể tăng vọt lên 25 tỷ USD vào năm 2030, khẳng định tính cấp thiết của khung lý thuyết này.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng, bao gồm chuỗi số liệu khí tượng thủy văn 50 năm (1960–2010) tại hai trạm Nho Quan và Ninh Bình, số liệu quan trắc mực nước biển tại trạm hải văn Hòn Dấu và niên giám thống kê ngành nông nghiệp tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2004–2009.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa với cỡ mẫu 150 hộ nuôi trồng thủy sản đại diện tại ba xã Kim Trung, Kim Đông và Kim Hải (mỗi xã 50 phiếu điều tra). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng dựa trên các tiêu chí: hình thức canh tác (thâm canh, bán thâm canh, quảng canh cải tiến) và vị trí địa lý theo các tuyến đê Bình Minh 1, Bình Minh 2 và Bình Minh 3. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các tiểu vùng sinh thái có mức độ rủi ro và khả năng tiếp cận nguồn nước khác nhau.

Phương pháp phân tích trọng tâm là phương pháp chỉ số tổng hợp theo hướng dẫn của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Môi trường (IMHEN, 2011). Các biến thành phần định tính và định lượng được chuẩn hóa về thang điểm không thứ nguyên từ 0 đến 1 thông qua hàm toán học chuẩn hóa min-max, sau đó tích hợp trọng số để tính toán các chỉ số $E$, $S$, $AC$ và $V$. Toàn bộ tiến trình xử lý số liệu và phân tích không gian được thực hiện trong mốc thời gian nghiên cứu từ năm 2008 đến 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về độ phơi nhiễm ($E$), chuỗi số liệu 1960–2010 ghi nhận xu thế chuẩn sai nhiệt độ trung bình tăng rõ rệt, đặc biệt các tháng mùa đông (tháng I) có tốc độ tăng nhiệt cao hơn mùa hè. Lượng mưa mùa khô giảm mạnh ở khu vực đồng bằng trạm Ninh Bình, trong khi tần suất các cơn bão và áp thấp nhiệt đới có chiều hướng gia tăng trở lại từ sau năm 2004. Xu thế mực nước biển dâng đo đạc từ vệ tinh đạt 2,9 mm/năm trên toàn dải ven biển, cá biệt trạm Hòn Dấu tăng trung bình 4,0 mm/năm (tích lũy 20 cm trong 50 năm), khiến diện tích mặt nước tại Kim Sơn luôn trong trạng thái phơi nhiễm thiên tai ở mức cao.

Thứ hai, về độ nhạy cảm ($S$), hệ thống nuôi trồng thủy sản tại Kim Sơn bộc lộ tính tổn thương cao do cơ cấu sản xuất thiếu bền vững. Hình thức nuôi quảng canh và quảng canh cải tiến chiếm tới 95% diện tích mặt nước mặn lợ (tương đương hơn 2.050 ha trên tổng số 2.164 ha năm 2009), trong khi nuôi thâm canh và bán thâm canh công nghệ cao chỉ chiếm khoảng 5%. Mực nước trong các ao đầm rất nông, phổ biến chỉ từ 50 đến 70 cm, khiến tôm nuôi bị sốc nhiệt và chết hàng loạt khi xảy ra nắng nóng gay gắt hoặc mưa lớn đột ngột. Thêm vào đó, lực lượng lao động rất nhạy cảm với rủi ro khi 95% trong tổng số 20.000 lao động thủy sản chưa qua đào tạo chuyên môn, chỉ 5% có trình độ kỹ thuật.

Thứ ba, về năng lực thích ứng ($AC$), khả năng chống chịu của địa phương còn nhiều hạn chế. Hệ thống hạ tầng thủy lợi nội đồng phục vụ cấp thoát nước mặn lợ chưa hoàn thiện, dự án quy hoạch tiểu vùng 3 từ đê Bình Minh 2 đến Bình Minh 3 còn dở dang. Cơ sở sản xuất giống tại chỗ yếu kém, mới chỉ đáp ứng được 10–15% nhu cầu con giống thả nuôi của toàn tỉnh, 85–90% còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập trôi nổi từ các tỉnh phía Nam. Lượng tiêu thụ thức ăn công nghiệp chỉ đạt 100–120 tấn/năm do người dân chủ yếu tận dụng thức ăn tự chế biến.

Thứ tư, kết quả tính toán chỉ số tổng hợp xác định xã Kim Trung và Kim Đông có chỉ số tổn thương cao nhất ($V > 0,65$), xếp loại tổn thương rất cao; xã Kim Hải có mức độ tổn thương trung bình ($V \approx 0,52$) nhờ nằm sâu hơn phía trong đê và có điều kiện hạ tầng tương đối đồng bộ hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tính dễ bị tổn thương cao tại vùng ven biển Kim Sơn bắt nguồn từ sự tương tác bất lợi giữa vị trí địa lý bãi bồi hở và hình thức thuê khoán đất ngắn hạn (chỉ từ 1 đến 5 năm). Thời hạn giao đất quá ngắn khiến người dân không dám mạnh dạn vay vốn ngân hàng để kiên cố hóa bờ bao, nạo vét đáy ao đạt độ sâu tiêu chuẩn trên 1,2 m hay lắp đặt hệ thống quạt khí. Hiện tượng mất rừng ngập mặn (242 ha) làm mất đi tấm lá chắn sóng tự nhiên, khiến đê bao dễ bị xói lở khi bão kết hợp triều cường.

Kết quả nghiên cứu này tương đồng với nghiên cứu của Vũ Vi An và cộng sự tại Đồng bằng sông Cửu Long, khi xác định mưa lớn bất thường (chiếm 48,8% tỷ lệ tác động) và biến động nhiệt độ (32,2%) là hai nguyên nhân hàng đầu gây sốc môi trường và bùng phát dịch bệnh nguy hiểm như virus đốm trắng (WSSV), hoại tử gan tụy (HPV) và vi khuẩn Vibrio. Đồng thời, nghiên cứu củng cố kết luận của Hà Hải Dương và Trần Thục (2012), khẳng định các dải ven biển châu thổ sông Hồng luôn chịu tổn thương khí hậu nặng nề hơn các vùng nội địa.

Để biểu diễn trực quan các phát hiện, dữ liệu nghiên cứu có thể được xây dựng thành biểu đồ radar đa giác thể hiện tương quan 3 trục $E - S - AC$ giữa ba xã, kết hợp với bản đồ phân vùng tổn thương GIS phân lớp theo không gian từ đê Bình Minh 1 ra đảo Cồn Nổi.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cấp và hoàn thiện cơ sở hạ tầng thủy lợi đê điều. Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần khẩn trương giải ngân vốn đầu tư công để hoàn thành dự án quy hoạch hạ tầng tiểu vùng 3 (đoạn giữa đê Bình Minh 2 và Bình Minh 3) trong giai đoạn 2015–2018. Mục tiêu cụ thể là kiên cố hóa 100% hệ thống kênh cấp nước và thoát nước riêng biệt, đảm bảo bảo vệ an toàn cho 2.164 ha đầm nuôi trước các cơn bão mạnh cấp 10–12 và triều cường.

Thứ hai, chuyển dịch phương thức canh tác và chủ động công nghệ giống. Chi cục Thủy sản tỉnh Ninh Bình cần hướng dẫn các hộ nuôi chuyển đổi từ quảng canh cải tiến sang mô hình bán thâm canh áp dụng quy trình thực hành nuôi trồng tốt (VietGAP) và nuôi có trách nhiệm (CoC). Nâng cấp Trại thực nghiệm sản xuất giống thủy sản bãi bồi Kim Sơn nhằm nâng tỷ lệ cung ứng con giống sạch bệnh tại chỗ từ mức 10–15% hiện nay lên đạt 40% vào năm 2018 và 50% vào năm 2020 (tương đương 463 triệu con tôm giống và 10 triệu cua giống).

Thứ ba, đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao nhận thức cộng đồng. Phòng Nông nghiệp huyện Kim Sơn phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông Khuyến ngư triển khai các khóa tập huấn kỹ thuật xử lý môi trường ao nuôi khi thời tiết cực đoan. Phấn đấu đến năm 2020 đào tạo nghề chuyên sâu cho 20.000 lượt lao động, kéo giảm tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo từ 95% xuống dưới 40%, hình thành các tổ đội hợp tác ứng phó rủi ro dịch bệnh.

Thứ tư, phục hồi hệ sinh thái đệm và đổi mới cơ chế tín dụng đất đai. Ủy ban nhân dân huyện Kim Sơn cần phối hợp với các tổ chức môi trường thực hiện dự án trồng lại 242 ha rừng ngập mặn phòng hộ ven biển giai đoạn 2015–2017. Đồng thời, kiến nghị Hội đồng nhân dân tỉnh điều chỉnh khung chính sách, kéo dài thời hạn giao khoán mặt nước nuôi trồng thủy sản từ 1–5 năm lên 15–20 năm, tạo điều kiện cho các hộ dân thế chấp tài sản tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để cải tạo đầm nuôi kiên cố.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Ninh Bình, Chi cục Thủy sản, Ủy ban nhân dân huyện Kim Sơn). Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng và bản đồ phân vùng rủi ro để rà soát, điều chỉnh quy hoạch nuôi trồng thủy sản đến năm 2020, xây dựng kịch bản ứng phó thiên tai sát thực tế địa phương.

Thứ hai, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Quản lý tài nguyên môi trường và Kinh tế thủy sản. Đề tài là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận chuẩn hóa chỉ số $V = f(E, S, AC)$ theo hướng dẫn của IPCC và IMHEN, cung cấp bộ công cụ khảo sát thực địa cấp xã có thể nhân rộng cho các dải ven biển khác.

Thứ ba, cán bộ khuyến ngư và kỹ sư kỹ thuật thủy sản tại khu vực Đồng bằng sông Hồng. Tài liệu cung cấp bức tranh chi tiết về các loại dịch bệnh truyền nhiễm phát sinh theo mùa (bệnh đốm trắng, đầu vàng, hoại tử biểu mô) tương ứng với biên độ dao động nhiệt độ và độ mặn, giúp xây dựng lịch thời vụ thả giống thích ứng hiệu quả.

Thứ tư, các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ nuôi trồng thủy sản ven biển Kim Sơn. Luận văn giúp người nuôi nhận thức rõ các ngưỡng rủi ro thời tiết, từ đó có giải pháp chủ động điều chỉnh độ sâu mực nước ao đầm (đạt trên 1,2 m) và chuyển dịch cơ cấu con nuôi linh hoạt giữa tôm sú, tôm chân trắng, cua xanh và ngao bãi triều.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao huyện Kim Sơn có mức độ phơi nhiễm thiên tai cao hơn các huyện khác trong tỉnh Ninh Bình?

Kim Sơn là huyện duy nhất của tỉnh giáp biển với 15 km bờ biển mở nằm giữa hai cửa sông Đáy và sông Càn. Vùng bãi bồi 6.800 ha chịu tác động trực tiếp của bão, triều cường và mực nước biển dâng 2,9 mm/năm. Thêm vào đó, việc 242 ha rừng ngập mặn bị tàn phá khiến vùng nuôi mất đi lớp đệm chắn sóng tự nhiên.

Khung đánh giá IPCC 2007 trong luận văn được vận hành như thế nào?

Khung đánh giá tích hợp ba hợp phần chính: Độ phơi nhiễm ($E$) gồm các biến thời tiết cực đoan và nhiệt độ; Độ nhạy cảm ($S$) gồm diện tích ao đầm, mật độ nuôi và cơ cấu lao động; Năng lực thích ứng ($AC$) gồm hạ tầng đê điều, thu nhập và trình độ dân trí. Các biến số được chuẩn hóa toán học về thang điểm 0–1 để xác lập chỉ số tổn thương tổng hợp $V$.

Điểm nghẽn lớn nhất trong năng lực thích ứng của người nuôi thủy sản Kim Sơn là gì?

Điểm nghẽn lớn nhất là hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ, các tuyến đê Bình Minh 2 và Bình Minh 3 chưa hoàn thiện khiến việc cấp thoát nước phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên. Mực nước ao nuôi quá nông (50–70 cm) cùng với 95% người nuôi chưa qua đào tạo kỹ thuật khiến dịch bệnh dễ dàng bùng phát khi thời tiết biến động.

Tình hình cung ứng giống thủy sản tại địa phương ảnh hưởng thế nào đến tính dễ bị tổn thương?

Các cơ sở sản xuất giống tại Ninh Bình chỉ đáp ứng được 10–15% nhu cầu thực tế, khiến 85–90% lượng giống tôm sú và cua phải nhập từ các tỉnh ngoài. Nguồn giống trôi nổi không được kiểm dịch bằng thiết bị chuyên dụng làm gia tăng nguy cơ nhiễm virus đốm trắng và hoại tử gan tụy ngay từ giai đoạn ấu trùng.

Luận văn đề xuất giải pháp kỹ thuật nào để giảm thiểu thiệt hại cho nghề nuôi tôm?

Luận văn đề xuất chuyển đổi diện tích quảng canh cải tiến sang bán thâm canh, nạo vét đáy ao để đảm bảo độ sâu mực nước ổn định từ 1,2 đến 1,5 m nhằm chống sốc nhiệt. Đồng thời, cần luân canh vụ 2 sang nuôi cua xanh hoặc đa dạng hóa bằng đối tượng ngao bãi triều tại Cồn Nổi để cắt đứt mầm bệnh lưu niên trong đầm.

Kết luận

• Huyện Kim Sơn sở hữu tiềm năng bãi bồi rộng lớn 6.800 ha nhưng hoạt động nuôi trồng thủy sản đang chịu tổn thương nghiêm trọng trước biến đổi khí hậu và nước biển dâng.
• Phương pháp luận IPCC (2007) đã lượng hóa chính xác mức độ tổn thương, chỉ ra xã Kim Trung và Kim Đông là hai điểm nóng có mức độ rủi ro cao nhất toàn huyện.
• Điểm yếu nội tại lớn nhất nằm ở mô hình canh tác quảng canh cải tiến chiếm 95% diện tích, mực nước ao đầm cạn và 95% lao động chưa qua đào tạo chuyên môn.
• Năng lực thích ứng của địa phương bị hạn chế do hệ thống đê điều chia cắt chưa hoàn thiện và con giống tại chỗ chỉ đáp ứng được 10–15% nhu cầu nuôi thả.
• Chiến lược thích ứng giai đoạn 2015–2020 đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa giải pháp công trình (đê Bình Minh 2, Bình Minh 3), giải pháp sinh học (trồng lại 242 ha rừng ngập mặn) và chính sách kéo dài thời hạn thuê khoán đất lên 15–20 năm.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã chuyển hóa các khái niệm lý thuyết biến đổi khí hậu phức tạp thành bộ chỉ số định lượng cụ thể cấp cơ sở xã, cung cấp cơ sở dữ liệu xác đáng cho quy hoạch thủy sản tỉnh Ninh Bình hướng tới năm 2020. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu cần nhanh chóng ứng dụng bộ chỉ số này vào công tác giám sát rủi ro thiên tai định kỳ nhằm bảo vệ sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân ven biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Ninh Bình là một tỉnh nằm ở phía Nam đồng bằng Châu thổ sông Hồng với diện tích 1420,76km2. Ninh Bình có địa hình khá phức tạp (miền núi, bán sơn địa, chiêm trũng và đồng bằng ven biển), chịu ảnh hƣởng trực tiếp của khí hậu Bắc Bộ và khu Bốn. Mạng lƣới sông ngòi chằng chịt, đan xen với chế độ thuỷ triều phức tạp bao gồm tổ hợp các dạng lũ lớn: lũ sông Hoàng Long từ Hoà Bình đổ về, lũ nội địa sông Đáy, lũ sông Hồng qua sông Đào Nam Định chuyển sang, thuỷ triều biển. Diện tích tự nhiên 1392 km2, tỉnh Ninh Bình có 1 thành phố (Ninh Bình), 1 thị xã (Tam Điệp) và 6 huyện (Hoa Lƣ, Nho Quan, Gia Viễn, Yên Khánh, Yên Mô, Kim Sơn) [30].

Huyện Kim Sơn đƣợc thành lập năm 1892 và là huyện ven biển duy nhất của tỉnh Ninh Bình. Có chiều dài 15 km bờ biển, nằm kẹp giữa sông Đáy ở phía Đông và sông Càn ở phía Tây, nên phần lớn đất đai của huyện đƣợc hình thành bởi quá trình bồi tụ của hai con sông này tạo nên. Lịch sử phát triển huyện Kim Sơn gắn liền với 9 lần quai đê lấn biển. Cho đến nay, tổng diện tích đất tự nhiên của huyện là 20.747 ha, trong đó vùng bãi bồi Kim Sơn có diện tích khoảng 6.Toàn bộ khu vực bãi ngang gồm thị trấn Bình Minh, các xã: xã Kim Đông, xã Kim Hải, xã Kim Trung, đảo Cồn Nổi và vùng biển Ninh Bình đã đƣợc UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Tại đây thiên nhiên, sự sống còn đa dạng và hoang sơ, thuận lợi phát triển loại hình du lịch sinh thái đồng quê. Thắng cảnh khu vực ven biển Kim Sơn nằm trong quy hoạch du lịch của tỉnh Ninh Bình bao gồm bãi biển, rừng phòng hộ, các đảo Cồn Nổi, Cồn Mờ, cửa sông Đáy, cảnh quan đê biển, khu vực nuôi trồng và khai thác thủy hải sản.Trên cơ sở xác định vị trí, điều kiện tự nhiên có những thuận lợi nên huyện Kim Sơn đã phát triển nuôi trồng thủy sản. Kim Sơn là vùng đất mở ra đời từ công cuộc khẩn hoang vùng bãi biển đầy lau sậy và sú vẹt dƣới sự tổ chức và điều hành của Doanh Điền sứ Nguyễn Công Trứ năm Kỷ Tỵ, 1809. Vùng đất này, hàng năm tốc độ bồi tụ tiến ra biển từ 80 – 100 m.

Chính vì thế mà Kim Sơn gắn với lịch sử của những cuộc chinh phục đất hoang bồi - quai đê lấn biển. Cây cói đã gắn bó với ngƣời dân Kim Sơn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cách đây gần 3 thế kỷ. Qua những lần quai đê lấn biển, Kim Sơn đã thực hiện tốt phƣơng châm "lúa lấn cói, cói lấn biển", với diện tích lúc nhiều nhất lên đến hơn 1.000 ha, sản lƣợng đạt hơn 10. Các mặt hàng chiếu cói, sản phẩm mỹ nghệ từ cói đã xuất khẩu đến nhiều thị trƣờng trên Thế giới.

Nhƣng, môi trƣờng ven biển khắc nghiệt nhƣ thiếu nƣớc ngọt không cấy lúa đƣợc, nhiều nơi cây cói mọc đƣợc nhƣng vì đất bị phèn, chua và mặn dẫn đến năng suất thấp và tình trạng lỗ vốn, nhiều diện tích bị bỏ hoang. Do ảnh hƣởng của gió bão, rét đậm rét hại đã làm 242 ha rừng trồng ngập mặn ở ven biển Kim Sơn bị chết với số lƣợng năm sau cao hơn năm trƣớc (Sở NN-PTNT Ninh Bình). Năm 2001, từ chủ trƣơng cho phép chuyển đổi ruộng trồng lúa, cói sang nuôi trồng thủy sản, ở đây hình thành nghề nuôi tôm sú và tập trung phần lớn là ở ba xã bãi ngang gồm xã Kim Trung, xã Kim Ðông, xã Kim Hải giáp mặt với biển [30]. Theo báo cáo của Tổng cục Thuỷ sản, trong 10 năm qua (2001-2011), sản lƣợng nuôi trồng thuỷ sản (NTTS) đã tăng 4 lần - từ hơn 700 nghìn tấn lên khoảng 3 triệu tấn, với tốc độ tăng bình quân 15,7%/năm.

Trong đó, sản lƣợng NTTS ven biển (mặn, lợ) chiếm gần 30%. Tuy nhiên, hoạt động này thƣờng xuyên chịu tác động của thời tiết và thiên tai do biến đổi khí hậu (BĐKH) gây ra, các biểu hiện nhƣ nƣớc biển dâng, nhiệt độ tăng, bão lũ, sóng lớn, triều cƣờng và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan khác. Những yếu tố này có thể ảnh hƣởng trực tiếp hay gián tiếp lên NTTS (ở dạng đơn lẻ hay kết hợp) gây nhiều thiệt hại về kinh tế, xã hội cho cộng đồng ngƣời nuôi. Trƣớc những tác động của BĐKH, nhiệt độ tăng dẫn đến sự gia tăng các cơn bão ảnh hƣởng đến vùng ven biển, mực nƣớc biển dâng, rét đậm rét hại là những nguy cơ hiện hữu sẽ tác động mạnh mẽ đến ngành kinh tế nuôi trồng thủy sản vùng ven biển nói chung và huyện Kim Sơn nói riêng [10].

Vì vậy, việc “Đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trong nuôi trồng thủy sản huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình” là hết sức cần thiết và quan trọng. Kết quả của việc đánh giá đƣợc tính dễ bị tổn thƣơng của khu vực này sẽ giúp cho tỉnh Ninh Bình có cơ sở quy hoạch, định hƣớng phát triển có hiệu quả ngành nuôi trồng thủy sản tại vùng đất này. Đây cũng chính là lí do mà học viên chọn đề tài luận 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] văn tốt nghiệp của mình là: “Đánh giá tính dễ bị tổn thương trong nuôi trồng thủy sản huyện Kim Sơn tỉnh Ninh Bình”. Do quy mô mới chỉ dừng lại ở một luận văn thạc sỹ nên nội dung nghiên cứu đƣợc khu trú với quy mô không gian gồm 3 xã: xã Kim Trung, xã Kim Ðông, xã Kim Hải và quy mô thời gian là 5 năm từ 2008– 2012.

Quy mô luận văn gồm 03 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan tài liệu và khu vực nghiên cứu, chƣơng này nói về một số nghiên cứu trong và ngoài nƣớc liên quan đến vấn đề BĐKH và nuôi trồng thủy sản và tổng quan về khu vực nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu, chƣơng này mô tả phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng do của IPCC 2007. Kết quả nghiên cứu, nêu lên kết quả đạt đƣợc của luận văn.

8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tính dễ bị tổn thƣơng 1. Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng Tính dễ bị tổn thƣơng(TDBTT) là mức độ tổn thất, suy thoái của hệ thống, mức độ chống chịu, phục hồi, ứng phó của nó trƣớc các tác động từ bên ngoài. Có một số định nghĩa phổ biến về Tính dễ bị tổn thƣơng đƣợc đƣa ra nhƣ sau: Tính dễ bị tổn thƣơng là một hàm của 2 biến của mức độ tổn thất (do tai biến, khả năng chống chịu và phục hồi(Clark, 1998) [21].

Tính dễ bị tổn thƣơng là tính nhạy cảm của tài nguyên (tài nguyên tự nhiên, tài nguyên xã hội) trƣớc những tác động tiêu cực của tai biến (NOAA, 1999) [26]. Tính dễ bị tổn thƣơng là khả năng bị tổn thƣơng của hệ thống tự nhiên – xã hội, là những đặc tính của hệ thống cho phép nó cảm nhận, ứng phó, chống đỡ và phục hồi từ những thay đổi bên ngoài tác động vào hệ thống (Kasperson, 2001) [30]. Tính dễ bị tổn thƣơng do Biến đổi khí hậu là mức độ mà hệ thống dễ bị tác động và không có khả năng chống chịu trƣớc những tác động bất lợi (IPCC, 2007) [23]. Tính dễ bị tổn thƣơng là mức độ cảm nhận, ứng phó, chống đỡ, tổn thất và phục hồi của tài nguyên – môi trƣờng biển trƣớc các tác động từ bên ngoài (Mai Trọng Nhuận, 2004) [5].

Các định nghĩa đều nói lên sự tác động của các yếu tố bên ngoài đến đối tƣợng tổn thƣơng và sự phục hồi hay ứng phó lại của chính nó. Các nghiên cứu trên Thế Giới Hiện nay, việc đánh giá tác động của BĐKH và nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trong các ngành, các lĩnh vực cụ thể là một trong những vấn đề cấp bách nhất liên quan đến việc xây dựng chiến lƣợc ứng phó với BĐKH của 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đối với lĩnh vực thủy sản cũng vậy, hiện nay có rất nhiều các nghiên cứu trong và ngoài nƣớc liên quan đến các vấn đề này. Cụ thể: Theo nghiên cứu của Hargreaves and Tucker (2003), nghiên cứu về đặc tính sinh học của con tôm, nghiên cứu chỉ ra rằng nhiệt độ tăng trung bình theo kịch bản BĐKH có thể nằm trong phạm vi chịu đựng của con tôm nuôi, nhƣng nó lại tác động lên quá trình trao đổi chất của đối tƣợng nuôi, ảnh hƣởng đến hệ số chuyển hóa thức ăn, ảnh hƣởng đến tốc độ sinh trƣởng, làm suy giảm hệ thống miễn dịch và tăng nguy cơ dịch bệnh đối với tôm nuôi [25].

Nghiên cứu của tổ chức Worldfish Center (2006) đã chỉ ra các yếu tố BĐKH tác động đến nghề nuôi trồng thủy sản nhƣ: Nhiệt độ tăng, nƣớc biển dâng, lƣợng mƣa thay đổi, bão tố và hạn hán bất thƣờng. Tƣơng tự với nghiên cứu này tác giả De Silva và đồng tác giả (2009) cũng chỉ ra các yếu tố chính của BĐKH tác động đến đến nghề nuôi trồng thủy sản gồm: Nƣớc biển dâng, nhiệt độ tăng, mƣa bất thƣờng và các yếu tố cực đoan nhƣ bão tố …[28]. Một nghiên cứu điển hình về đánh giá tác động của BĐKH đến nuôi trồng thủy sản đó là nghiên cứu của Heather Cornell (2012) về việc xây dựng mô hình đánh giá tác động của BĐKH đó là mô hình DPSIR ( Động lực - Driver; Áp lực – Pressure; Hiện trạng – Status; Tác động – Impact; Ứng phó – Response) mô hình đã đƣa ra cái nhìn tổng quát về BĐKH và các hoạt động ứng phó với BĐKH của nghề nuôi trồng thủy sản tại biển Salish Canada. Nghiên cứu tổng quan của De silva và Soto (2009), De silva, Cochrane và đồng tác giả (2009), Badject và đồng tác giả (2009) về tác động tiềm tàng của BĐKH lên ngành thủy sản cho thấy các nghiên cứu tác động của BĐKH lên ngành thủy sản đều chứa đựng các yếu tố không chắc chắn, dựa trên các tính chất đặc thù của giống loài và mối tƣơng quan với môi trƣờng tự nhiên để phán đoán [19].

Trong nghiên cứu khả năng bị tổn thƣơng của các quốc gia đối với tác động của BĐKH lên ngành thủy sản của Allison và các cộng sự ((2009). Trong nghiên cứu này, các tác giả đã sử dụng phƣơng pháp đánh giá dựa vào chỉ số xuất phát từ khái niệm của IPCC (2001), V = f(E,S,AC) và đề xuất hàm tác động 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.