Nghiên Cứu Chất Lượng Môi Trường Nước Mặt Vùng Tứ Giác Long Xuyên Phục Vụ Nuôi Trồng Thủy Sản

Nước là tài nguyên quan trọng cho sinh hoạt và sản xuất. Vùng Tứ Giác Long Xuyên (TGLX) có tiềm năng lớn cho nuôi… 98 trang · Trường Đại Học An Giang · 2021.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thế Định
• Trường học: Trường Đại Học An Giang
• Chuyên ngành: Sư Phạm
• Đề tài: Nghiên Cứu Chất Lượng Nước Mặt Vùng Tứ Giác Long Xuyên Để Phát Triển Nuôi Trồng Thủy Sản
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: An Giang

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM KẾT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG NƯỚC MẶT
• 1.1. Tổng quan công trình nghiên cứu liên quan
• 1.2. Cơ sở lí luận về chất lượng môi trường nước
• 1.3. Thực tiễn về ô nhiễm môi trường nước trên Thế giới và Việt Nam
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN
• 2.1. Xác định phạm vi vùng nghiên cứu
• 2.2. Đặc điểm địa lý và tác động của nó đến chất lượng nước ở vùng Tứ giác Long Xuyên
• 2.3. Hiện trạng các chỉ tiêu chất lượng môi trường nước ở vùng Tứ giác Long Xuyên
• 2.4. Đánh giá mức độ phù hợp chất lượng môi trường nước cho nuôi trồng thủy sản vùng Tứ giác Long Xuyên
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ VÀ SỬ DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN NƯỚC MẶT PHỤC VỤ NUÔI TRỒNG THỦY SẢN VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN
• 3.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 3.2. Các giải pháp quản lý chất lượng nước
• 3.3. Các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên nước mặt cho nuôi trồng thủy sản
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chất Lượng Nước Mặt Tứ Giác Long Xuyên

Nước là tài nguyên quan trọng cho sinh hoạt và sản xuất. Vùng Tứ Giác Long Xuyên (TGLX) có tiềm năng lớn cho nuôi trồng thủy sản, đóng góp vào phát triển kinh tế. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức đã gây ô nhiễm và suy thoái môi trường nước. Cần có nghiên cứu đánh giá chất lượng nước mặt để phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững. Đề tài "Nghiên cứu chất lượng môi trường nước mặt vùng Tứ giác Long Xuyên phục vụ nuôi trồng thuỷ sản" được thực hiện để giải quyết vấn đề này. Mục tiêu là đánh giá chất lượng nước và đề xuất giải pháp quản lý, bảo vệ nguồn nước. Nghiên cứu này tập trung vào các chỉ tiêu môi trường nước quan trọng và so sánh với QCVN 08-MT:2015/BTNMT.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nước Mặt Với Nuôi Trồng Thủy Sản

Nước mặt đóng vai trò then chốt trong nuôi trồng thủy sản, cung cấp môi trường sống cho các loài thủy sản. Chất lượng nước ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và năng suất của vật nuôi. Ô nhiễm nguồn nước có thể gây bệnh, giảm năng suất và thậm chí gây chết hàng loạt. Do đó, việc duy trì chất lượng nước mặt là yếu tố sống còn cho sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản. Theo nghiên cứu của Trí Quang (2010), ô nhiễm hữu cơ và sự xuất hiện của các thành phần độc hại trong nước nuôi trồng thủy sản là vấn đề đáng báo động.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Chất Lượng Nước

Nghiên cứu này tập trung vào đánh giá chất lượng nước mặt tại 12 địa điểm thuộc vùng Tứ Giác Long Xuyên, dựa trên kết quả quan trắc năm 2020. Các chỉ tiêu môi trường nước được phân tích bao gồm nhiệt độ, độ trong, pH, độ mặn, DO, NO2, BOD và Coliform. Mục tiêu chính là xác định mức độ phù hợp của chất lượng nước với sự phát triển nuôi trồng thủy sản và đề xuất các giải pháp quản lý, bảo vệ nguồn nước. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong không gian vùng TGLX và thời gian năm 2020.

II. Vấn Đề Ô Nhiễm Nước Mặt Thách Thức Nuôi Trồng Thủy Sản

Ngành nuôi trồng thủy sản ở TGLX đang đối mặt với nhiều khó khăn do ô nhiễm môi trường nước. Các nguồn thải từ sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và công nghiệp đã làm suy giảm chất lượng nước. Tình trạng ô nhiễm hữu cơ, sự xuất hiện của các chất độc hại và vi sinh vật gây bệnh là những vấn đề đáng lo ngại. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và năng suất của các loài thủy sản, gây thiệt hại kinh tế cho người nuôi trồng. Cần có các biện pháp kiểm soát ô nhiễm và cải thiện chất lượng nước để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành.

2.1. Nguyên Nhân Gây Ô Nhiễm Nguồn Nước Mặt Tứ Giác Long Xuyên

Ô nhiễm nguồn nước mặt ở Tứ Giác Long Xuyên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý, nước thải công nghiệp và nông nghiệp chứa hóa chất độc hại là những nguồn gây ô nhiễm chính. Việc sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu trong nông nghiệp cũng góp phần làm tăng nồng độ các chất ô nhiễm trong nước. Ngoài ra, hoạt động nuôi trồng thủy sản tự phát, thiếu quy hoạch cũng gây ra tình trạng ô nhiễm cục bộ.

2.2. Tác Động Của Ô Nhiễm Đến Nuôi Trồng Thủy Sản

Ô nhiễm nguồn nước gây ra nhiều tác động tiêu cực đến nuôi trồng thủy sản. Nồng độ oxy hòa tan (DO) giảm, pH thay đổi, sự xuất hiện của các chất độc hại như NH3, H2S gây stress, bệnh tật và thậm chí gây chết cho các loài thủy sản. Ô nhiễm vi sinh vật cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh cho vật nuôi. Hậu quả là năng suất giảm, chi phí tăng và lợi nhuận của người nuôi trồng bị ảnh hưởng.

2.3. Đánh Giá Mức Độ Phù Hợp Nước Cho Nuôi Trồng

Đánh giá mức độ phù hợp của chất lượng nước cho nuôi trồng thủy sản là bước quan trọng để xác định khả năng phát triển của ngành. Các chỉ tiêu như pH, DO, độ mặn, nhiệt độ và nồng độ các chất ô nhiễm cần được kiểm tra và so sánh với tiêu chuẩn cho phép. Dựa trên kết quả đánh giá, có thể đưa ra các khuyến nghị về loại hình nuôi trồng phù hợp, biện pháp cải thiện chất lượng nước và quản lý rủi ro.

III. Phương Pháp Đánh Giá Chất Lượng Nước Mặt Vùng Long Xuyên

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp từ các công trình nghiên cứu liên quan và kết quả quan trắc chất lượng nước năm 2020. Dữ liệu được phân tích, xử lý và so sánh với QCVN 08-MT:2015/BTNMT để đánh giá mức độ ô nhiễm. Phương pháp khảo sát thực địa được sử dụng để kiểm chứng kết quả nghiên cứu. Phương pháp bản đồ và GIS được sử dụng để thể hiện sự phân bố không gian của các chỉ tiêu chất lượng nước.

3.1. Thu Thập Và Xử Lý Dữ Liệu Chất Lượng Nước Mặt

Quá trình thu thập dữ liệu bao gồm việc tìm kiếm và tổng hợp các báo cáo, công trình nghiên cứu về chất lượng nước mặt ở vùng Tứ Giác Long Xuyên. Dữ liệu quan trắc từ các trạm quan trắc cũng được thu thập và xử lý bằng các phần mềm chuyên dụng. Mục tiêu là tạo ra một bộ dữ liệu đầy đủ, chính xác và tin cậy để phục vụ cho quá trình phân tích và đánh giá.

3.2. Phân Tích Các Chỉ Tiêu Môi Trường Nước Quan Trọng

Các chỉ tiêu môi trường nước quan trọng như pH, DO, BOD, NO2, độ mặn, độ trong, nhiệt độ và Coliform được phân tích và đánh giá. Các chỉ tiêu này phản ánh các khía cạnh khác nhau của chất lượng nước và có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của các loài thủy sản. Kết quả phân tích được so sánh với QCVN 08-MT:2015/BTNMT để xác định mức độ ô nhiễm.

3.3. Sử Dụng GIS Trong Đánh Giá Chất Lượng Nước

Hệ thống thông tin địa lý (GIS) được sử dụng để thể hiện sự phân bố không gian của các chỉ tiêu chất lượng nước. Bản đồ chất lượng nước được xây dựng để trực quan hóa mức độ ô nhiễm ở các khu vực khác nhau. GIS cũng được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa chất lượng nước và các yếu tố khác như địa hình, sử dụng đất và nguồn thải.

IV. Thực Trạng Chất Lượng Nước Mặt Tại Tứ Giác Long Xuyên

Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng nước mặt ở TGLX có sự khác biệt giữa các địa điểm và thời điểm khác nhau. Một số khu vực có dấu hiệu ô nhiễm hữu cơ, nồng độ các chất độc hại vượt quá tiêu chuẩn cho phép. Độ mặn cũng có sự biến động lớn, ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng của các loài thủy sản. Cần có các biện pháp can thiệp để cải thiện chất lượng nước và bảo vệ nguồn tài nguyên này.

4.1. Biến Động Các Chỉ Số pH DO BOD Tại Các Điểm

Nghiên cứu cho thấy sự biến động đáng kể của các chỉ số pH, DO và BOD tại các điểm quan trắc khác nhau trong vùng Tứ Giác Long Xuyên. pH có xu hướng giảm ở một số khu vực do ảnh hưởng của đất phèn, trong khi DO giảm do ô nhiễm hữu cơ. BOD tăng cao ở những nơi có nguồn thải lớn. Sự biến động này ảnh hưởng đến sự sống của các loài thủy sản.

4.2. Mức Độ Ô Nhiễm Kim Loại Nặng Và Vi Sinh Vật

Mức độ ô nhiễm kim loại nặng và vi sinh vật cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Một số khu vực có nồng độ kim loại nặng vượt quá tiêu chuẩn cho phép, gây nguy hiểm cho sức khỏe của các loài thủy sản và con người. Ô nhiễm vi sinh vật, đặc biệt là Coliform, cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh.

4.3. So Sánh Với QCVN 08 MT 2015 BTNMT Về Chất Lượng

So sánh kết quả phân tích với QCVN 08-MT:2015/BTNMT cho thấy nhiều chỉ tiêu chất lượng nước không đạt tiêu chuẩn cho phép. Điều này cho thấy tình trạng ô nhiễm nguồn nước mặt ở Tứ Giác Long Xuyên là nghiêm trọng và cần có các biện pháp can thiệp kịp thời.

V. Giải Pháp Quản Lý Và Sử Dụng Hợp Lý Nguồn Nước Mặt

Để phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững ở TGLX, cần có các giải pháp quản lý và sử dụng hợp lý nguồn nước mặt. Các giải pháp bao gồm kiểm soát ô nhiễm từ các nguồn thải, cải thiện hệ thống xử lý nước thải, sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu hợp lý, quy hoạch nuôi trồng thủy sản khoa học và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

5.1. Kiểm Soát Ô Nhiễm Từ Nguồn Thải Công Nghiệp

Kiểm soát ô nhiễm từ nguồn thải công nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng nhất. Các nhà máy, xí nghiệp cần phải có hệ thống xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn trước khi xả ra môi trường. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

5.2. Cải Thiện Hệ Thống Xử Lý Nước Thải Sinh Hoạt

Hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt cần được cải thiện để giảm thiểu ô nhiễm từ các khu dân cư. Cần xây dựng các trạm xử lý nước thải tập trung và khuyến khích người dân sử dụng các biện pháp xử lý nước thải tại chỗ.

5.3. Sử Dụng Phân Bón Và Thuốc Trừ Sâu Hợp Lý

Sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu hợp lý trong nông nghiệp là một biện pháp quan trọng để giảm thiểu ô nhiễm nguồn nước. Cần khuyến khích người dân sử dụng các loại phân bón hữu cơ và thuốc trừ sâu sinh học, đồng thời tuân thủ đúng quy trình sử dụng.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Bền Vững Thủy Sản Long Xuyên

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và giải pháp quản lý, bảo vệ nguồn nước mặt ở TGLX. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để quy hoạch nuôi trồng thủy sản, lựa chọn các loại hình nuôi trồng phù hợp và xây dựng các mô hình nuôi trồng bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, nhà khoa học và người dân để triển khai các giải pháp này.

6.1. Xây Dựng Mô Hình Nuôi Trồng Thủy Sản Bền Vững

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể xây dựng các mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững, thân thiện với môi trường. Các mô hình này cần tuân thủ các nguyên tắc về sử dụng tài nguyên hợp lý, giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ đa dạng sinh học.

6.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Vệ Nguồn Nước

Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn nước là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thành công của các giải pháp quản lý. Cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục để người dân hiểu rõ về tầm quan trọng của nguồn nước và trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ.

6.3. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Nuôi Trồng Thủy Sản

Cần có các chính sách hỗ trợ nuôi trồng thủy sản bền vững, bao gồm hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và thị trường. Các chính sách này cần khuyến khích người dân áp dụng các biện pháp nuôi trồng thân thiện với môi trường và tuân thủ các quy định về bảo vệ nguồn nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Vùng Tứ giác Long Xuyên là một trong những địa bàn trọng điểm về diện tích và sản lượng nuôi trồng thủy sản tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội địa phương. Giai đoạn 2015–2020, diện tích nuôi trồng thủy sản tại các địa phương trong vùng gia tăng liên tục, điển hình như tỉnh Kiên Giang tăng từ 136,2 nghìn ha (năm 2015) lên 171,5 nghìn ha (năm 2020), tỉnh An Giang tăng từ 2,5 nghìn ha (năm 2015) lên hơn 3 nghìn ha. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của các mô hình nuôi thâm canh và công nghiệp cùng với các hoạt động xả thải sinh hoạt, nông nghiệp đã gây sức ép nặng nề lên môi trường nước. Nguồn nước mặt tại nhiều kênh rạch xuất hiện dấu hiệu ô nhiễm hữu cơ (BOD, COD, nitơ, phốt pho vượt chuẩn), phát sinh các khí độc ($H_2S$, $NH_3^+$) và vi sinh vật gây bệnh (Coliform). Bên cạnh đó, đặc điểm địa hình trũng thấp chứa nhiều đất phèn tiềm tàng và phèn hoạt động khi bị đào đắp làm ao nuôi hoặc nạo vét kênh mương đã thúc đẩy quá trình oxy hóa, giải phóng axit và lan truyền phèn mãnh liệt, làm sụt giảm độ pH của nguồn nước.

Mục tiêu nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu một số chỉ tiêu môi trường nước mặt và đánh giá mức độ phù hợp của chất lượng nước đối với hoạt động nuôi trồng thủy sản tại vùng Tứ giác Long Xuyên; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế ô nhiễm và sử dụng hợp lý tài nguyên nước.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về vấn đề chất lượng môi trường nước mặt.
2. Xem xét các nhân tố tự nhiên và kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến chất lượng nước ở vùng Tứ giác Long Xuyên.
3. Đánh giá hiện trạng chất lượng nước mặt tại vùng Tứ giác Long Xuyên thông qua các chỉ tiêu quan trắc.
4. Đề xuất định hướng và giải pháp hạn chế ô nhiễm, bảo vệ và sử dụng hợp lý tài nguyên nước mặt phục vụ nuôi trồng thủy sản.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chất lượng môi trường nước mặt thông qua 8 chỉ tiêu lý - hóa - sinh học (nhiệt độ, độ trong, pH, độ mặn, DO, $NO_2$, BOD, Coliform).
• Phạm vi không gian: Vùng Tứ giác Long Xuyên có tổng diện tích tự nhiên là 4.983,66 $\text{km}^2$ (498.366 ha), bao gồm lãnh thổ thuộc tỉnh An Giang (chiếm 48,82%), tỉnh Kiên Giang (chiếm 48,06%) và huyện Vĩnh Thạnh thuộc thành phố Cần Thơ (chiếm 3,12%). Ranh giới vùng được giới hạn bởi sông Hậu (Đông Bắc), bờ biển Kiên Giang/biển Tây (Tây Nam), kênh Cái Sắn/kênh Rạch Giá - Long Xuyên (Đông Nam) và biên giới Việt Nam - Campuchia dọc kênh Vĩnh Tế (Bắc và Tây Bắc).
• Phạm vi thời gian: Đề tài sử dụng chuỗi số liệu quan trắc năm 2020 gồm 6 đợt khảo sát: Đợt 1 (tháng 2/2020), Đợt 2 (tháng 4/2020), Đợt 3 (tháng 6/2020), Đợt 4 (tháng 8/2020), Đợt 5 (tháng 10/2020), Đợt 6 (tháng 12/2020).
• Mạng lưới điểm khảo sát: 12 vị trí quan trắc đại diện trên địa bàn nghiên cứu: Đ1 (Kênh Ba Thê - vị trí giao giữa kênh Ba Thê và kênh Ba Thê mới), Đ2 (Kênh Vĩnh Tế cuối - giao kênh Vĩnh Tế và kênh Hà Giang), Đ3 (Kênh Vĩnh Tế giữa - giao kênh Vĩnh Tế và kênh T5), Đ4 (Kênh Vĩnh Tế đầu - đầu kênh Vĩnh Tế lấy nước từ sông Hậu), Đ5 (Kênh Cái Sắn giữa - ranh giới Cần Thơ và Kiên Giang), Đ6 (Kênh Cái Sắn đầu - đầu kênh Cái Sắn từ sông Hậu), Đ7 (Cửa Đông Hồ), Đ8 (Cống Tam Bản), Đ9 (Cống Rạch Đùng), Đ10 (Kênh Nông Trường), Đ11 (Cống Vàm Rầy), Đ12 (Cống Lình Huỳnh).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và quan điểm nghiên cứu Địa lý:

• Quan điểm tổng hợp: Tiếp cận môi trường tự nhiên như một thể thống nhất có tổ chức, trong đó tác động của con người lên một hợp phần sẽ lan truyền và làm biến đổi trạng thái của cả hệ thống thủy vực.
• Quan điểm hệ thống: Đánh giá các chỉ tiêu chất lượng nước trong mối quan hệ tương tác hữu cơ giữa chế độ khí hậu, chế độ thủy văn sông Cửu Long, thủy triều biển Tây và hoạt động nhân sinh.
• Quan điểm lãnh thổ (quan điểm vùng): Đặt các đối tượng và quá trình biến đổi chất lượng nước gắn liền với không gian phân bố địa lý cụ thể của vùng Tứ giác Long Xuyên.
• Quan điểm phát triển bền vững: Định hướng khai thác, sử dụng tài nguyên nước phục vụ nuôi trồng thủy sản gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái lâu dài.

Hệ thống khái niệm và quy chuẩn đánh giá:

• Nghiên cứu kế thừa định nghĩa tài nguyên nước, nước mặt theo Luật Tài nguyên nước năm 2012 (Điều 2) và định nghĩa ô nhiễm nước của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
• Phân loại các dạng ô nhiễm: ô nhiễm chất hữu cơ (DO, BOD, COD), phú dưỡng hóa (N, P), ô nhiễm vô cơ, kim loại nặng, dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật và ô nhiễm vi sinh vật (Coliform).
• Tiêu chuẩn so sánh: Sử dụng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt QCVN 08-MT:2015/BTNMT (áp dụng giá trị giới hạn cột A1 dành cho mục đích cấp nước sinh hoạt, bảo tồn động thực vật thủy sinh và các mục đích khác) cùng với QCVN 02:2009/BYT để đánh giá mức độ suy thoái nguồn nước.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa các tài liệu, báo cáo chuyên đề từ Viện Kỹ thuật Biển, Viện Quy hoạch Thủy lợi Miền Nam, Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Nam Bộ và Niên giám thống kê các địa phương.
• Phương pháp phân tích, xử lý và chọn lọc dữ liệu: Sử dụng các phần mềm xử lý dữ liệu thống kê để tổng hợp, đối sánh các chuỗi thông số lý - hóa theo không gian và thời gian.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Trực tiếp đo đạc, quan sát hiện trạng các chỉ tiêu môi trường nước tại 12 điểm lấy mẫu nhằm kiểm chứng chuỗi dữ liệu.
• Phương pháp bản đồ và GIS: Số hóa ranh giới hành chính, mạng lưới sông ngòi, vị trí trạm quan trắc và phân vùng hiện trạng chất lượng nước.
• Phương pháp đánh giá theo quy chuẩn: Đối chiếu các thông số đo đạc với ngưỡng cho phép theo QCVN 08-MT:2015/BTNMT (cột A1) nhằm xác định mức độ phù hợp cho nuôi trồng thủy sản.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở khoa học về chất lượng môi trường nước mặt

Chương này tổng kết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến giám sát chất lượng nước mặt. Các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu gồm: Mohammad A. Bhuiyan và cộng sự (2011) ứng dụng thống kê đa biến đánh giá chất lượng nước sông tại Bangladesh; V. Simeonov và cộng sự (2003) phân tích ma trận dữ liệu 27 thông số tại 25 vị trí ở Bắc Hy Lạp; H. Boyacioglu (2006) dùng phân tích nhân tố nghiên cứu sông Buyuk Menderes (Thổ Nhĩ Kỳ); cùng các nghiên cứu về tác động của nông nghiệp, đô thị hóa của Zhang W. (2012), Wang J. (2008), Osibanjo O. (2011).

Tại Việt Nam, tác giả tổng hợp các đề án cấp quốc gia và lưu vực như: Đề án bảo vệ môi trường lưu vực hệ thống sông Đồng Nai; nghiên cứu của Đỗ Tiến Lanh; nghiên cứu quản lý lưu vực sông Hương bằng hệ thống mô hình NAM, MIKE BASIN, MIKE 11, MIKE 21 của Nguyễn Quang Trung; đánh giá sông Sài Gòn của Nguyễn Kỳ Phùng, Nguyễn Phước Dân (2009), Lê Trình, Lâm Minh Triết (2008); nghiên cứu chất lượng nước sông Bồ qua chỉ số WQI của Nguyễn Văn Hợp (2010); nghiên cứu nước mặt Nghệ An của Dương Thanh Nga (2012) và Mộc Châu của Phạm Thị Chuyên (2017). Riêng tại Tứ giác Long Xuyên, tác giả kế thừa công trình tính toán WQI tại 15 vị trí của Huỳnh Phú, Nguyễn Lý Ngọc Thảo, Huỳnh Thị Ngọc Hân (2021) và các nghiên cứu đánh giá nước mặt cho nuôi trồng thủy sản của Trần Thế Định (2017, 2018).

Nội dung chương làm rõ bản chất lý luận của 8 thông số quan trắc:

• pH: Ảnh hưởng trực tiếp đến độc tính của các chất trong nước; môi trường pH thấp làm gia tăng quá trình hòa tan kim loại từ đất phèn.
• DO (Oxy hòa tan): Yếu tố quyết định hô hấp của thủy sinh; nồng độ DO thấp biểu thị sự suy thoái và ô nhiễm chất hữu cơ.
• BOD: Thước đo lượng oxy cần thiết để vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ dễ phân hủy sinh học ở điều kiện tiêu chuẩn ($20^\circ\text{C}$ trong 5 ngày).
• $NO_2$ (Nitrit): Sản phẩm trung gian của quá trình chuyển hóa nitơ hữu cơ và amoni, gây độc cho động vật thủy sản qua ức chế vận chuyển oxy trong máu.
• Độ mặn: Yếu tố sinh thái phân định vùng nước ngọt, lợ, mặn, quyết định cơ cấu đối tượng nuôi trồng.
• Độ trong: Phản ánh mật độ vật chất lơ lửng và phiêu sinh vật, ngưỡng thích hợp cho nuôi cá là 20–30 cm và nuôi tôm là 30–45 cm.
• Nhiệt độ: Tác động trực tiếp đến tốc độ trao đổi chất, bắt mồi và tiêu hóa của thủy sản.
• Coliform: Chỉ thị ô nhiễm vi sinh vật từ chất thải sinh hoạt và phân động vật.

Chương 2. Hiện trạng chất lượng môi trường nước ở vùng Tứ giác Long Xuyên

Chương 2 phân tích chi tiết điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và diễn biến các chỉ tiêu nước mặt tại 12 điểm nghiên cứu:

Đặc điểm địa lý và các nhân tố ảnh hưởng:

• Địa hình: Chia thành 2 đơn vị chính: Địa hình đồng bằng (chiếm 466.861 ha, tương đương 93,66% diện tích, gồm đồng bằng cao $\ge 2,0\text{m}$, đồng bằng thấp $0,0 - 2,0\text{m}$ bị chia cắt mạnh bởi kênh rạch, đồng bằng ven biển 60.960 ha) và Địa hình đồi núi sót (chiếm 31.505 ha, tương đương 6,34% diện tích, gồm núi đá granit tại Tri Tôn, Tịnh Biên như Núi Cấm 710m, Núi Dài, Cô Tô $>500\text{m}$, và núi đá vôi tại Hòn Đất, Hà Tiên, Kiên Lương cao 50–150m).
• Khí hậu: Bức xạ tổng cộng 165–168 $\text{kcal/cm}^2\text{/năm}$, cân bằng bức xạ 110 $\text{kcal/cm}^2\text{/năm}$, tổng số giờ nắng đạt khoảng 2.500–2.538 giờ/năm. Nhiệt độ trung bình năm đạt $27,5^\circ\text{C}$ (trạm Châu Đốc đạt $27,39^\circ\text{C}$, trạm Rạch Giá đạt $27,58^\circ\text{C}$), tổng nhiệt năm $>9.000^\circ\text{C}$. Lượng mưa trung bình đạt 1.600–1.800 mm/năm (mùa mưa chiếm 90%, mùa khô chiếm 10%). Lượng bốc hơi dao động 1.000–1.200 mm/năm, độ ẩm trung bình năm khoảng 81%.
• Thủy văn: Mạng lưới sông ngòi, kênh rạch dài trên 8.000 km. Sông Hậu là nguồn cấp ngọt chính với lưu lượng trung bình năm $2.430 \text{ m}^3\text{/s}$ (tổng lưu lượng sông Cửu Long tại Tân Châu và Châu Đốc đạt $11.820 \text{ m}^3\text{/s}$). Mùa lũ từ tháng VII đến tháng XII chiếm 80–85% lượng nước năm; mùa cạn từ tháng I đến tháng VI chiếm 15–20%. Lũ tràn vào vùng từ 3 nguồn: Campuchia (75%), sông Hậu (20%) và mưa nội địa (5%); thoát ra biển Tây (70%), sông Hậu (20%) và các kênh phía Nam (10%). Thủy triều vùng biển Tây là nhật triều không đều, biên độ 0,8–1,0m.
• Hiện trạng kinh tế - xã hội: Dân số năm 2018 đạt khoảng 2 triệu người, mật độ 392 người/$\text{km}^2$. Cơ cấu dân tộc gồm người Kinh (94,6%), Khmer (3,91%), Hoa (0,86%), Chăm (0,62%). Đất nông nghiệp chiếm 93,18% (trong đó đất sản xuất lúa chiếm 73,79%, đất nuôi trồng thủy sản chiếm 6,64% với 33.097 ha). Đóng góp của nông nghiệp trong GDP vùng năm 2018 đạt 25.646 tỷ đồng (chiếm 32,92% tổng GDP 77.896 tỷ đồng).

Chỉ tiêu sử dụng đất (Năm 2018)	Tổng diện tích (ha)	Cơ cấu (%)	An Giang (ha)	Kiên Giang (ha)	Cần Thơ (ha)
Tổng diện tích tự nhiên	498.366	100,00	243.301	239.535	15.530
1. Đất nông nghiệp	464.358	93,18	221.312	227.550	15.496
- Đất sản xuất nông nghiệp	399.756	80,21	180.397	171.873	15.486
- Đất lâm nghiệp có rừng	31.505	6,32	10.802	20.703	-
- Đất nuôi trồng thuỷ sản	33.097	6,64	10.113	22.984	-
2. Đất phi nông nghiệp	32.623	6,55	21.770	10.820	33
3. Đất chưa sử dụng	1.385	0,28	219	1.166	-

Hiện trạng 8 chỉ tiêu chất lượng nước qua 6 đợt quan trắc: Chất lượng nước mặt vùng Tứ giác Long Xuyên có sự biến động rõ rệt theo không gian và thời gian:

• pH: Chịu ảnh hưởng của đất phèn ở vùng nội đồng trũng và nước mặn ven biển; tại các kênh nội đồng vào đầu mùa mưa, hiện tượng rửa phèn làm giảm pH cục bộ.
• DO và BOD: Thể hiện sự phân hóa giữa đầu nguồn sông Hậu (chất lượng nước ngọt tốt, DO cao, BOD thấp) với các kênh rạch đô thị và nội đồng tiếp nhận nước thải sinh hoạt và ao nuôi thủy sản (BOD tăng cao, DO suy giảm).
• $NO_2$ và Coliform: Mật độ Coliform và hàm lượng nitrit tại các vị trí gần khu dân cư tập trung, cống xả vượt giới hạn quy định của QCVN 08-MT:2015/BTNMT cột A1.
• Độ mặn và độ trong: Độ mặn tăng cao trong mùa khô tại các trạm ven biển Kiên Giang (Cửa Đông Hồ Đ7, Cống Tam Bản Đ8, Cống Rạch Đùng Đ9, Cống Vàm Rầy Đ11, Cống Lình Huỳnh Đ12), trong khi các trạm ven sông Hậu duy trì môi trường nước ngọt quanh năm.

Chương 3. Đề xuất giải pháp quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên nước mặt phục vụ nuôi trồng thủy sản vùng Tứ giác Long Xuyên

Tác giả xác định cơ sở đề xuất giải pháp dựa trên định hướng phát triển bền vững, hiện trạng ô nhiễm thực tế và quy hoạch thủy lợi - thủy sản của vùng:

Nhóm giải pháp quản lý chất lượng nước:

• Xây dựng và hoàn thiện mạng lưới quan trắc chất lượng nước tự động, cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm, xâm nhập mặn và lan truyền phèn.
• Tăng cường kiểm soát nguồn thải: Quản lý chặt chẽ nước xả thải từ ao nuôi thâm canh/công nghiệp, bắt buộc áp dụng hệ thống ao lắng và xử lý nước thải đạt chuẩn trước khi xả ra kênh rạch chung.
• Hoàn thiện hệ thống thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt, bao bì thuốc bảo vệ thực vật tại khu vực nông thôn; tách biệt hệ thống thoát nước mưa và nước thải tại các đô thị.
• Nâng cao năng lực thực thi pháp luật bảo vệ môi trường, xử phạt nghiêm các hành vi xả thải chưa qua xử lý.

Nhóm giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên nước cho nuôi trồng thủy sản:

• Quy hoạch vùng nuôi theo chất lượng nước: Vùng ven sông Hậu và kênh trục ngọt (Vĩnh Tế, Cái Sắn) ưu tiên nuôi thủy sản nước ngọt (cá tra, cá bản địa); vùng ven biển Kiên Giang điều tiết mặn - ngọt hợp lý để phát triển mô hình tôm - lúa, nuôi tôm nước lợ.
• Cải tiến công nghệ nuôi: Khuyến khích ứng dụng công nghệ nuôi tuần hoàn (RAS), mô hình sinh học giảm thiểu thay nước nhằm tiết kiệm tài nguyên và hạn chế xả thải ô nhiễm.
• Thích ứng công trình thủy lợi: Vận hành hợp lý hệ thống cống ngăn mặn, âu thuyền và đê bao kiểm soát lũ nhằm chủ động cấp - thoát nước cho các vùng chuyên canh thủy sản.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính:

• Đã hệ thống hóa toàn diện các yếu tố tự nhiên tác động đến môi trường nước mặt Tứ giác Long Xuyên: diện tích tự nhiên 498.366 ha, mạng lưới kênh rạch dài hơn 8.000 km, lưu lượng dòng chảy mùa lũ chiếm 80–85% và lượng bốc hơi đạt 1.000–1.200 mm/năm.
• Xác định được bức tranh hiện trạng chất lượng nước mặt năm 2020 tại 12 trạm quan trắc trọng điểm đại diện cho các tiểu vùng sinh thái (nước ngọt đầu nguồn, nội đồng phèn trũng và ven biển nhiễm mặn).
• Chỉ ra các nguyên nhân cốt lõi làm suy giảm chất lượng nước mặt gồm: quá trình rửa phèn từ đất trũng tự nhiên, lượng phân bón và thuốc BVTV tồn dư trong canh tác lúa (chiếm 73,79% diện tích đất), nước thải sinh hoạt nông thôn chưa qua xử lý và chất thải từ mô hình nuôi trồng thủy sản mật độ cao.

Ký hiệu	Vị trí trạm quan trắc	Tọa độ / Đặc trưng vị trí	Đặc tính thủy vực
Đ1	Kênh Ba Thê	Vị trí giao giữa kênh Ba Thê và kênh Ba Thê mới	Kênh nội đồng An Giang
Đ2	Kênh Vĩnh Tế cuối	Vị trí giao giữa kênh Vĩnh Tế và kênh Hà Giang	Vùng giáp ranh Kiên Giang
Đ3	Kênh Vĩnh Tế giữa	Vị trí giao giữa kênh Vĩnh Tế và kênh T5	Kênh thoát lũ, dẫn ngọt
Đ4	Kênh Vĩnh Tế đầu	Đầu kênh Vĩnh Tế tiếp nhận nước từ sông Hậu	Vùng nước ngọt đầu nguồn
Đ5	Kênh Cái Sắn giữa	Vị trí ranh giới Cần Thơ và Kiên Giang	Kênh trục liên tỉnh
Đ6	Kênh Cái Sắn đầu	Đầu kênh Cái Sắn tiếp nhận nước từ sông Hậu	Vùng nước ngọt đầu nguồn
Đ7	Cửa Đông Hồ	Vùng cửa đầm Đông Hồ (Hà Tiên)	Vùng cửa sông, đầm ven biển
Đ8	Cống Tam Bản	Cống kiểm soát triều vùng ven biển Kiên Giang	Vùng ven biển chịu ảnh hưởng triều
Đ9	Cống Rạch Đùng	Cống thủy lợi kiểm soát mặn Kiên Giang	Vùng ven biển chịu ảnh hưởng triều
Đ10	Kênh Nông Trường	Hệ thống kênh dẫn nước nội đồng Kiên Giang	Kênh nội đồng phục vụ sản xuất
Đ11	Cống Vàm Rầy	Hệ thống cống ngăn mặn ven biển Kiên Giang	Vùng ven biển chịu ảnh hưởng triều
Đ12	Cống Lình Huỳnh	Hệ thống công trình ven biển Hòn Đất	Vùng ven biển chịu ảnh hưởng triều

Đóng góp của khóa luận:

• Đóng góp về mặt khoa học: Bổ sung chuỗi dữ liệu thực nghiệm chi tiết về 8 chỉ tiêu lý - hóa - sinh học của nước mặt năm 2020 tại 12 vị trí chiến lược của vùng Tứ giác Long Xuyên theo các lát cắt thời gian 2 tháng/lần.
• Đóng góp về mặt thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học giúp cơ quan quản lý nông nghiệp, môi trường tại An Giang và Kiên Giang đánh giá mức độ an toàn của nguồn nước cấp cho nuôi trồng thủy sản, đồng thời đề xuất khung giải pháp quản lý đồng bộ gắn liền với điều kiện thủy văn thực tế của từng tiểu vùng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Dữ liệu nghiên cứu tập trung vào chuỗi số liệu quan trắc năm 2020 qua 6 đợt lấy mẫu tại 12 điểm cố định, chưa bao quát được toàn bộ các biến động thủy văn cực đoan theo chuỗi thời gian nhiều năm liên tiếp; nghiên cứu chưa đi sâu phân tích định lượng dư lượng các hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật cụ thể và hàm lượng kim loại nặng chi tiết tại từng tầng nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi quan trắc liên tục nhiều năm; ứng dụng các mô hình thủy lực và chất lượng nước (như MIKE 11, GIS) để mô phỏng, dự báo kịch bản lan truyền ô nhiễm hữu cơ và xâm nhập mặn dưới tác động của biến đổi khí hậu và các đập thủy điện thượng nguồn Mêkông.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo phục vụ học tập và nghiên cứu cho sinh viên, học viên chuyên ngành Sư phạm Địa lý, Địa lý học, Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Khoa học Môi trường và Nuôi trồng Thủy sản. Các nội dung phân tích điều kiện tự nhiên, hệ thống kênh rạch và hiện trạng chất lượng nước mặt tại Chương 2 có giá trị ứng dụng cao cho các nghiên cứu về quy hoạch không gian nông nghiệp - thủy sản vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Câu hỏi thường gặp

1. Phạm vi không gian của vùng Tứ giác Long Xuyên trong nghiên cứu được phân chia hành chính như thế nào? Vùng Tứ giác Long Xuyên có tổng diện tích tự nhiên là 4.983,66 $\text{km}^2$ (498.366 ha), bao gồm phần lãnh thổ thuộc tỉnh An Giang chiếm 48,82% (243.301 ha), tỉnh Kiên Giang chiếm 48,06% (239.535 ha) và huyện Vĩnh Thạnh thuộc TP. Cần Thơ chiếm 3,12% (15.530 ha).

2. Nguồn nước lũ tràn vào vùng Tứ giác Long Xuyên bắt nguồn từ đâu và thoát ra theo những hướng nào? Nước lũ vào vùng từ 3 nguồn chính: nước chảy tràn từ biên giới Campuchia chiếm khoảng 75%, nước từ sông Hậu theo các kênh rạch vào nội đồng chiếm khoảng 20% và lượng nước mưa tại chỗ đóng góp khoảng 5%. Nước lũ thoát ra theo 3 hướng: thoát ra vịnh Thái Lan/biển Tây khoảng 70%, quay trở lại sông Hậu khoảng 20% và theo các kênh xuống phía Nam khoảng 10%.

3. Khóa luận sử dụng quy chuẩn kỹ thuật nào để đánh giá chất lượng nước mặt và gồm những chỉ tiêu nào? Tác giả sử dụng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt QCVN 08-MT:2015/BTNMT (cột A1) để so sánh, đánh giá thông qua 8 chỉ tiêu môi trường nước gồm: nhiệt độ, độ trong, pH, độ mặn, DO (oxy hòa tan), $NO_2$ (nitrit), BOD (nhu cầu oxy sinh hóa) và Coliform.

4. Dữ liệu quan trắc trong đề tài được thu thập vào thời gian nào và tại bao nhiêu địa điểm? Số liệu được thu thập qua 6 đợt khảo sát trong năm 2020 (tháng 2, 4, 6, 8, 10 và 12/2020) tại 12 vị trí quan trắc phân bố từ đầu nguồn sông Hậu, các kênh nội đồng đến cửa đầm và cống ven biển Kiên Giang.

5. Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại vùng Tứ giác Long Xuyên năm 2018 có đặc điểm gì nổi bật? Đất nông nghiệp chiếm 93,18% tổng diện tích tự nhiên của vùng (464.358 ha), trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 80,21% (chủ yếu là trồng lúa với 73,79%), đất lâm nghiệp có rừng chiếm 6,32% (31.505 ha) và đất nuôi trồng thủy sản chiếm 6,64% (33.097 ha).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thanh Ngân đã hoàn thành mục tiêu đánh giá hiện trạng chất lượng nước mặt vùng Tứ giác Long Xuyên phục vụ nuôi trồng thủy sản dựa trên số liệu quan trắc 8 chỉ tiêu tại 12 vị trí trong năm 2020. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các điều kiện tự nhiên (địa hình trũng phèn, khí hậu, thủy văn sông Hậu và biển Tây) cùng các hoạt động nhân sinh đối với sự phân hóa chất lượng nước theo mùa và theo không gian. Hệ thống giải pháp quản lý nguồn thải và quy hoạch vùng nuôi được đề xuất có cơ sở khoa học, góp phần định hướng khai thác bền vững tài nguyên nước mặt tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG NƯỚC MẶT 1. Tổng quan công trình nghiên cứu liên quan 1. Ngoài nước Ô nhiễm nước mặt đã và đang là vấn đề nghiêm trọng đối với Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung.

Chính vì thế, trong thời gian qua đã có rất nhiều nghiên cứu nhằm tìm hiểu các vấn đề liên quan đến môi trường nước mặt: Nghiên cứu “Surface wate quality assessment in the central part of Bangladesh using multivariate analysis” của Mohammad A. Bhuiyan và cộng sự (Bhuiyan và các cộng sự, 2011) đã phân tích tác động của quá trình tự nhiên và con người ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt ở miền trung Bangladesh bằng cách sử dụng các kỹ thuật thống kê đa biến. Công trình này được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc sử dụng phương pháp thu thập các dữ liệu cơ bản cho các nghiên cứu sâu về chất lượng nước sông. Đồng thời, thông qua các phân tích các chỉ tiêu chất lượng môi trường nước sông (TSS,TDS, EC, DO,BOD, COD,…) giúp cho việc ra quyết định và để quản lý ô nhiễm hiệu quả đối với chất lượng nước mặt trong lưu vực.

Công trình “Assessment of the surface water quality in Northern Greece” của V. Simeonova và cộng sự (Simeonov và các cộng sự. 2003) đã áp dụng các phương pháp thống kê đa biến khác nhau để giải thích ma trận dữ liệu lớn và phức tạp thu được trong việc giám sát các vùng nước mặt ở Bắc Hy Lạp. Bộ dữ liệu bao gồm các kết quả phân tích từ một cuộc khảo sát kéo dài 3 năm được thực hiện trên các hệ thống sông lớn cũng như các phụ lưu và chi lưu.

Tổng số có 27 thông số đã được theo dõi trên 25 địa điểm lấy mẫu chính hàng tháng. Kết quả cho thấy ở các vị trí lấy mẫu khác nhau phản ánh các đặc điểm lý hóa khác nhau và mức độ ô nhiễm của các hệ thống sông cũng khác nhau. Nguyên nhân các yếu tố hữu cơ, dinh dưỡng, hóa lý, phong hóa, rửa trôi đất và độc hại khác nhau là do con người gây ra. Một nghiên cứu khác là “Surface water quality assessment using factor analysis” của H Boyacioglu (Boyacioglu và các cộng sự, 2006).Trong nghiên cứu này, kỹ thuật phân tích nhân tố được áp dụng cho bộ dữ liệu chất lượng nước mặt thu được từ lưu vực sông Buyuk Menderes, Thổ Nhĩ Kỳ, trong hai thời kỳ thủy văn khác nhau.

Kết quả cho thấy các chỉ số thay đổi chất lượng nước ở hai mùa và các địa điểm là khác nhau. Trong điều kiện dòng chảy thấp, chất lượng nước bị ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các mục đích sử dụng trong nông nghiệp. Mặt khác, nguồn ô nhiễm chính chuyển từ mục đích sử dụng nông 1 nghiệp sang sử dụng đất đô thị trong thời kỳ lưu lượng lớn. Do đó, các mối đe dọa đến ô nhiễm nguồn nước trong lưu vực là do sử dụng đất đô thị và đất nông nghiệp.

Kỹ thuật này được cho là sẽ hỗ trợ ra quyết định trong việc xác định các ưu tiên để cải thiện chất lượng nước đã bị suy giảm do các mục đích sử dụng đất khác nhau. Bên cạnh các nghiên cứu về các quá trình tự nhiên và con người làm ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt, đánh giá về chất lượng nước mặt, hay nghiên cứu về sự thay đổi của chất lượng nước theo mùa vụ và địa điểm, còn có các nghiên cứu về ảnh hưởng của hoạt động nông nghiệp đến chất lượng nước mặt của Zhang, W và cộng sự (2012) (Zhang và các cộng sự, 2012), ảnh hưởng của khu công nghiệp đến chất lượng nước mặt của Osibanjo, O và cộng sự (2011) (Osibanjo và các cộng sự, 2011) hay đô thị hóa làm ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt của Wang, J và cộng sự (Wang và các cộng sự, 2008). Tuy nhiên, các nghiên cứu này được triển khai trên một hoặc hai hoạt động lên chất lượng nước mặt mà chưa so sánh giữa nhiều tác nhân với nhau 1. Trong nước Về mặt nghiên cứu khoa học kỹ thuật, thời gian qua nhà nước ta luôn quan tâm đẩy mạnh các chương trình nghiên cứu giải pháp về kỹ thuật và quản lý nguồn nước mặt của nhiều sông, lưu vực trên tất cả các vùng miền cả nước (Nguyễn Huy Hoàng, 2020): - Thủ tướng Chính phủ cũng đã ra quyết định phê duyệt “Đề án bảo vệ môi trường lưu vực hệ thống sông Đồng Nai đến năm 2020” và đang được xúc tiến thực hiện ở 12 tỉnh, thành.

Trong đó có các nội dung chính như sau: + Bảo vệ môi trường lưu vực hệ thống sông Đồng Nai phải được giải quyết tổng thể, thống nhất trên toàn lưu vực với sự kết hợp hài hòa theo địa giới hành chính của 12 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trên lưu vực; đi đôi với việc gìn giữ chất lượng, trữ lượng nguồn nước và bảo vệ môi trường nhằm phát triển bền vững toàn lưu vực hệ thống sông Đồng Nai. + Lấy phòng ngừa, giảm thiểu ô nhiễm và ngăn chặn suy thoái môi trường là chính; kết hợp xử lý, khắc phục từng bước các điểm nóng về ô nhiễm môi trường trên toàn lưu vực, đặc biệt là những nguồn nước được sử dụng cho mục đích cấp nước sinh hoạt. - Tương tự, đề tài “Quản lý tổng hợp lưu vực và sử dụng hợp lý tài nguyên nước hệ thống sông Đồng Nai”, chủ nhiệm đề tài PGS.TS Đỗ Tiến Lanh - Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn góp phần giải quyết vấn đề trên. - “Nghiên cứu đánh giá tác động của các công trình trên dòng chính và giải pháp quản lý, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước mặt lưu vực sông Hương” do PGS.TS Nguyễn Quang Trung - Viện Khoa học Thủy lợi Việt 2 Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn làm chủ nhiệm.

Đề tài sử dụng 4 mô hình NAM, MIKE BASIN, MIKE 11 và MIKE 21 để đánh giá các tác động của các công trình trên sông Hương đến vùng hạ lưu đề xuất các giải pháp sử dụng hiệu quả tài nguyên nước mặt. - Đề tài “Nghiên cứu xác định tổng tải lượng tối đa ngày phục vụ xây dựng hạn mức xả thải trên sông Sài Gòn” của Sở Khoa học và Công nghệ do TS. Nguyễn Kỳ Phùng và PGS.TS Nguyễn Phước Dân và nhóm nghiên cứu cùng thực hiện vào năm 2009 đã tập trung đánh giá hiện trạng môi trường nước mặt sông Sài Gòn, tính toán và dự báo tải lượng, lưu lượng thải vào sông, xây dựng mô hình tính toán và dự báo chất lượng nước, xây dựng mô hình tổng hợp xác định tải lượng tối đa cho phép thải ra sông. - Đề tài “Nghiên cứu phân vùng chất lượng nước theo các chỉ số chất lượng và đánh giá khả năng sử dụng sử dụng nguồn nước sông, kênh rạch trên địa bàn TPHCM” của PGS.TS Lê Trình - Phân viện Công nghệ mới và Bảo vệ môi trường.

Được cải tiến từ mô hình của Hoa Kỳ và Ấn Độ, trong tài liệu của GS.TS Lê Trình 17 có đề cập đến mô hình áp dụng cho sông Sài Gòn – Đồng Nai với 6 thông số phù hợp với đặc điểm chất lượng nước cho trường hợp đánh giá ô nhiễm sông rạch thành phố. - Báo cáo tổng hợp đề tài “Nghiên cứu đề xuất các giải pháp tổng thể và khả thi bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn đảm bảo an toàn nước cấp cho thành phố, 2008” do GS. Lâm Minh Triết làm chủ nhiệm đề tài với mục tiêu: làm rõ hiện trạng và diễn biến ô nhiễm sông Sài Gòn với các chỉ tiêu đặc trưng ảnh hưởng đến nhà máy nước Tân Hiệp; xác định nguyên nhân gây ô nhiễm đặc biệt là ô nhiễm kim loại nặng và để xuất các giải pháp phục vụ an toàn mục đích cấp nước. - Báo cáo của một nhóm các nhà khoa học thuộc Khoa Môi Trường - Trường đại học Bách Khoa và Khoa Kỹ thuật đô thị - Trường Đại học Tokyo “Đánh giá ô nhiễm đặc thù trên sông Sài Gòn và đề xuất các giải pháp khai thác sử dụng nước hiệu quả”.

Báo cáo cho thấy diễn biến chất lượng nước ngày càng có xu hướng xấu đi với các chỉ tiêu Mn, Coliform tăng cao; đề tài đánh giá nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng nước và đề xuất giải pháp cải thiện tình hình trên. - Báo cáo “Tầm quan trọng của sông Sài Gòn trong phát triển bền vững kinh tế - xã hội của các tỉnh trên lưu vực sông” của GS.TS Lâm Minh Triết – Viện Nước và Công nghệ Môi trường và báo cáo “Các giải pháp cấp bách bảo vệ chất lượng nước sông Sài Gòn” do Chi cục Bảo vệ môi trường – Sở Tài nguyên và Môi trường TPHCM thực hiện vào năm 2008 đã đánh giá chi tiết chất lượng nước sông Sài Gòn, xác định nguồn gây ô nhiễm và các giải pháp phục vụ công tác quản lý. Năm 2010, Nguyễn Văn Hợp và cộng sự trường Đại học Huế đã tiến hành đề tài: “Đánh giá chất lượng nước sông Bồ tỉnh Thừa Thiên Huế dựa 3 vào chỉ số chất lượng WQI”. Các mẫu nước sông Bồ - một sông quan trọng thuộc hệ thống Hương ở tỉnh Thừa Thiên Huế - được lấy mỗi tháng một lần, từ tháng 2 đến tháng 7/2009 tại 5 trạm lựa chọn để phân tích các thông số chất lượng nước: nhiệt độ, pH, DO, EC, SS, BOD5, COD, NO3- , PO43- , tổng coliform (n=9), một số kim loại độc (Cu, Pb, Cd, Zn).

Với các thông số chất lượng nước đó trên cơ sở nghiên cứu điều chỉnh mô hình WQI phù hợp để đánh giá chất lượng nước sông Bồ. Nói chung, sông Bồ có chất lượng nước khá tốt: 90% số liệu WQI thuộc mức I (rất tốt) và mức II (tốt). Chất lượng nước sông Bồ (đánh giá qua WQI) không khác nhau theo không gian với p > 0.05 nhưng khác nhau theo thời gian với p < 0. So sánh với chất lượng nước sông Hương từ tháng 2 đến tháng 5/2007, chất lượng nước sông Bồ tốt hơn và ít biến động theo không gian hơn.

Năm 2012, Dương Thanh Nga, Trường Đại học khoa học tự nhiên cũng đã nghiên cứu luận văn thạc sỹ với đề tài: “Đánh giá hiện trạng và phân tích diễn biến chất lượng nước mặt tỉnh Nghệ An”. Đề tài đã đánh giá chung và khách quan đối với chất lượng nước mặt trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Ở đây đề tài đã tiến hành phân từng vùng để đánh giá chất lượng nước mặt của từng khu vực đó. Xác định rõ các nguyên nhân gây ô nhiễm ở từng khu vực từ đó nói lên toàn bộ chất lượng nước mặt trên địa bàn tỉnh Nghệ An.