Đánh Giá Tiềm Năng Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Khóa luận đánh giá tình hình sử dụng tài nguyên đất phục vụ nông nghiệp tại tỉnh Bình Phước, cung cấp thông tin và phân tích chi tiết.

• Tác giả: Nguyen Thi Ngoc Ha
• Người hướng dẫn: Th. Nguyen Tan Vien
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa Lý
• Đề tài: Đánh Giá Tiềm Năng Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• LỜI NÓI ĐẦU
• Mục đích — Yêu cầu của đề tài
• Giới hạn - Phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Cơ sở khoa học của việc đánh giá tài nguyên đất và khả năng sử dụng đất
• 1.1.1. Nhu cầu và những nỗ lực của công tác điều tra - đánh giá tài nguyên đất
• 1.1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.1.2. Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu tài nguyên đất
• 1.1.3. Cơ sở khoa học của việc đánh giá khả năng sử dụng đất
• 1.2. Đặc điểm và các nguồn lực từ yếu tố tự nhiên và nhân văn ảnh hưởng đến tài nguyên đất và khả năng sử dụng
• 1.2.1. Đặc điểm và các nguồn lực từ yếu tố tự nhiên Tỉnh Bình Phước
• 1.2.1.1. Đặc điểm địa chất địa hình với vấn đề chất lượng đất đai và khả năng sử dụng
• 1.2.1.2. Khí hậu với vấn đề sử dụng đất
• 1.2.1.3. Tài nguyên nước và vấn đề sử dụng đất
• 1.2.1.4. Tài nguyên khoáng sản
• 1.2.1.5. Tài nguyên rừng
• 1.2.2. Đặc điểm môi trường nhân văn tỉnh Bình Phước
• 1.2.2.1. Sơ lược lịch sử phát triển
• 1.2.2.2. Thực trạng phát triển kinh tế xã hội
• 1.2.2.2.1. Thực trạng phát triển kinh tế xã hội một số ngành
• 1.2.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội có ảnh hưởng đến đất
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG ĐẤT CỦA TỈNH BÌNH PHƯỚC
• 2.1. TỔNG QUÁT CHUNG VỀ TÀI NGUYÊN ĐẤT TỈNH BÌNH PHƯỚC
• 2.2. NHỮNG QUÁ TRÌNH THOÁI HÓA ĐẶC TRƯNG CHI PHỐI ĐẾN ĐỘ PHÙ HỢP CỦA ĐẤT
• 2.2.1. Quá trình rửa trôi theo phân diện
• 2.2.2. Quá trình feralit và sự hình thành đá ong
• 2.3. PHÂN LOẠI ĐẤT
• 2.3.1. Phân loại và tính chất các loại đất
• 2.3.2. Cơ cấu quỹ đất tổng quát
• 2.3.3. Kết quả xây dựng bản đồ tài nguyên đất đai
• 2.4. TIỀM NĂNG BẤT ĐẠI
• 2.4.1. Phân vùng sử dụng đất và vấn đề tiềm năng đất đai
• 2.4.2. Khái quát tiềm năng đất đai
• 2.4.2.1. Khả năng sử dụng đất vào mục đích nông nghiệp
• 2.4.2.2. Khả năng sử dụng đất vào mục đích lâm nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH BÌNH PHƯỚC
• 3.1. HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT TOÀN TỈNH
• 3.1.1. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp
• 3.1.2. Đất trồng cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm
• 3.1.3. Đất đồng cỏ dùng cho chăn nuôi
• 3.1.4. Đất có mặt nước nuôi trồng thủy sản
• 3.2. ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH BÌNH PHƯỚC
• 3.2.1. Đánh giá về thực trạng và diễn biến sử dụng đất
• 3.2.2. Đánh giá về đặc điểm và quy mô sử dụng đất nông nghiệp trong cơ cấu đất nông nghiệp tỉnh Bình Phước
• 3.3. KẾT QUẢ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH BÌNH PHƯỚC (2001 - ...)
• 3.3.1. Nhóm cây hàng năm
• 3.3.2. Kết quả sản xuất ngành chăn nuôi
• 3.3.3. Cao su — mũi đột phá trong lĩnh vực phát triển cây công nghiệp của tỉnh
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH BÌNH PHƯỚC ĐẾN NĂM 2010
• 4.1. PHƯƠNG HƯỚNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH BÌNH PHƯỚC ĐẾN NĂM 2010
• 4.2. Các quan điểm phát triển sử dụng đất đến năm 2010
• 4.3. Định hướng quy hoạch sử dụng đất đến 2010
• 4.4. Định hướng quy hoạch sử dụng đất ngành thủy lợi
• 4.5. Định hướng quy hoạch đất chưa sử dụng
• 4.6. BỐ TRÍ QUY HOẠCH, XÁC ĐỊNH DIỆN TÍCH ĐẤT NÔNG NGHIỆP THEO MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG VÀ KHẢ NĂNG CHU CHUYỂN
• 4.7. Chu chuyển đất nông nghiệp trong quy hoạch
• 4.8. Quy hoạch chuyển đổi một số cây trồng trong nông nghiệp
• 4.9. Cân đối quỹ đất nông nghiệp đến năm 2010
• 4.10. KẾ HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP 2001 - 2010
• 4.10.1. Kế hoạch sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Bình Phước (giai đoạn 2001 — 2005)
• 4.10.2. Kế hoạch sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Bình Phước năm 2006-2010
• 4.11. HIỆU QUẢ VÀ GIẢI PHÁP HIỆN THỰC KẾ HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỈNH BÌNH PHƯỚC
• 4.12. Những đề xuất sử dụng đất cho sự phát triển nông nghiệp bền vững
• PHẦN KẾT LUẬN ÍT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tiềm Năng Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Tỉnh Bình Phước, với diện tích tự nhiên lớn và điều kiện khí hậu thuận lợi, có tiềm năng nông nghiệp phong phú. Đánh giá tiềm năng nông nghiệp tại đây không chỉ giúp xác định các loại cây trồng phù hợp mà còn hỗ trợ trong việc phát triển kinh tế địa phương. Việc nghiên cứu này cần được thực hiện một cách khoa học và có hệ thống để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Tự Nhiên Ảnh Hưởng Đến Nông Nghiệp

Đặc điểm địa hình, khí hậu và tài nguyên nước là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tiềm năng nông nghiệp. Tỉnh Bình Phước có địa hình tương đối bằng phẳng, thuận lợi cho việc canh tác. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cũng tạo điều kiện cho nhiều loại cây trồng phát triển.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Lịch sử phát triển nông nghiệp tại Bình Phước đã trải qua nhiều giai đoạn, từ việc trồng cây lương thực đến phát triển cây công nghiệp. Những thay đổi trong chính sách nông nghiệp đã góp phần quan trọng vào sự phát triển này.

II. Những Thách Thức Trong Đánh Giá Tiềm Năng Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng tỉnh Bình Phước cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển nông nghiệp. Các vấn đề như thiếu nước tưới, xói mòn đất và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp.

2.1. Thiếu Nguồn Nước Tưới Vào Mùa Khô

Thiếu nước tưới là một trong những vấn đề lớn nhất mà nông dân tại Bình Phước phải đối mặt. Việc xây dựng hệ thống tưới tiêu chưa được đầu tư đúng mức, dẫn đến tình trạng khô hạn trong mùa khô.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Ảnh Hưởng Đến Nông Nghiệp

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp. Thời tiết cực đoan, như hạn hán và lũ lụt, đã làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến đời sống nông dân.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tiềm Năng Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Để đánh giá tiềm năng nông nghiệp, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc sử dụng dữ liệu địa lý và phân tích thống kê sẽ giúp xác định các vùng đất có tiềm năng cao cho sản xuất nông nghiệp.

3.1. Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin Địa Lý GIS

Công nghệ GIS giúp phân tích và quản lý dữ liệu không gian, từ đó xác định các khu vực có tiềm năng nông nghiệp cao. Việc này giúp tối ưu hóa quy hoạch sử dụng đất.

3.2. Phân Tích Đặc Điểm Đất Đai

Phân tích đặc điểm đất đai là bước quan trọng trong việc đánh giá tiềm năng nông nghiệp. Các yếu tố như độ pH, độ màu mỡ và khả năng giữ nước cần được xem xét kỹ lưỡng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Tiềm Năng Nông Nghiệp

Kết quả nghiên cứu tiềm năng nông nghiệp tại Bình Phước có thể được ứng dụng vào thực tiễn để phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường.

4.1. Mô Hình Canh Tác Bền Vững

Các mô hình canh tác bền vững cần được phát triển để tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên đất và nước. Việc áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ cũng là một giải pháp hiệu quả.

4.2. Đào Tạo Nông Dân Về Kỹ Thuật Canh Tác

Đào tạo nông dân về các kỹ thuật canh tác hiện đại và bền vững là rất cần thiết. Điều này giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp.

V. Kết Luận Về Tiềm Năng Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Tiềm năng nông nghiệp của tỉnh Bình Phước rất lớn, nhưng cần có những biện pháp cụ thể để phát huy hiệu quả. Việc đánh giá và quản lý tài nguyên đất một cách hợp lý sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của nông nghiệp tại đây.

5.1. Tương Lai Của Nông Nghiệp Tỉnh Bình Phước

Tương lai của nông nghiệp tại Bình Phước phụ thuộc vào việc áp dụng các công nghệ mới và cải thiện cơ sở hạ tầng. Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển sẽ là chìa khóa cho sự thành công.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Nông Dân

Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận công nghệ và nguồn vốn. Điều này sẽ giúp nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện đời sống cho người dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp được thực hiện tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh (niên khóa 1999–2004) bởi sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Hà, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Tấn Viện. Đề tài tập trung giải quyết bài toán thực tiễn về đánh giá và sử dụng tài nguyên đất phục vụ phát triển nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Phước sau khi tái lập tỉnh.

Về bối cảnh thực tiễn, Bình Phước là tỉnh miền núi thuộc vùng Đông Nam Bộ, được tái lập từ ngày 01/01/1997 trên cơ sở tách 5 huyện phía Bắc của tỉnh Sông Bé cũ (Phước Long, Đồng Phú, Bù Đăng, Lộc Ninh, Bình Long). Tỉnh sở hữu diện tích tự nhiên 685.599 ha (khoảng 6.853,93 km²), chiếm khoảng 2% diện tích cả nước và gần 30% diện tích vùng Đông Nam Bộ. Về mặt nông nghiệp, địa phương có lợi thế tự nhiên đặc thù: địa hình đồi thoải lượn sóng ít bị chia cắt sâu so với các tỉnh miền núi khác; tài nguyên đất có tới 98% diện tích đạt chất lượng từ trung bình trở lên, trong đó có hơn 415.000 ha đất đỏ bazan. Đây là nền tảng thuận lợi để hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp nhiệt đới dài ngày (cao su, điều, cà phê, tiêu) và cây ăn quả quy mô lớn.

Tuy nhiên, thực tế phát triển của tỉnh đối mặt với nhiều mâu thuẫn gay gắt:

• Điểm xuất phát kinh tế thấp, cơ sở hạ tầng giao thông và thủy lợi thiếu thốn, đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ (chủ yếu là người S'tiêng) ở vùng sâu thường xuyên phải nhận trợ cấp mùa giáp hạt.
• Tình trạng di dân tự do tăng nhanh dẫn đến nạn phá rừng làm rẫy, suy thoái môi trường đất, xói mòn và suy giảm độ phì nhiêu.
• Trở ngại tự nhiên lớn nhất là sự khô hạn gay gắt trong mùa khô kéo dài 6 tháng, trong khi công trình thủy lợi chưa được đầu tư thỏa đáng, năng lực cấp nước tưới chủ động cho cây trồng cạn đạt chưa đầy 10% diện tích đất nông nghiệp.

Trước yêu cầu cấp bách về việc tổ chức sản xuất nông nghiệp hàng hóa bền vững và bảo vệ tài nguyên đất, tác giả xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Đánh giá tiềm năng đất đai nhằm cung cấp thông tin khoa học về các yếu tố thuận lợi, khó khăn, làm cơ sở cho việc ra quyết định sử dụng và quản lý đất đai của địa phương.
2. Nắm bắt một cách có hệ thống đặc điểm phát sinh, tính chất lý hóa của từng loại đất và ý nghĩa thực tiễn đối với sự phát triển nông nghiệp.
3. Nắm vững hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp; từ đó xây dựng phương hướng và đề xuất kế hoạch phân bổ, sử dụng đất nông nghiệp hợp lý, đạt hiệu quả kinh tế và đảm bảo tính bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tài nguyên đất đai và tình hình khai thác, sử dụng đất phục vụ ngành nông nghiệp tỉnh Bình Phước dưới góc độ địa lý địa phương.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ tỉnh Bình Phước (gồm các đơn vị hành chính cấp huyện: Phước Long, Đồng Phú, Bù Đăng, Lộc Ninh, Bình Long, Đồng Xoài, Bù Đốp, Chơn Thành).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu phản ánh thực trạng tập trung từ năm 1991 đến năm 1999–2001, các định hướng và kế hoạch sử dụng đất nông nghiệp được giới hạn đến năm 2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng lý luận của khoa học địa lý, thổ nhưỡng học và quy hoạch sử dụng đất đai:

• Khung công tác đánh giá đất đai của FAO (Framework for Land Evaluation, 1976): Tác giả tiếp thu các khái niệm và nguyên tắc chuẩn hóa quốc tế gồm Đất đai (Land), Đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit - LMU), Đặc điểm đất đai (Land characteristic), Chất lượng đất (Land quality), Loại hình sử dụng đất (Land use type - LUT), Loại hình sử dụng đất chính (Major kind of land use), Yêu cầu sử dụng đất (Land use requirement) và Khả năng thích nghi đất đai (Land suitability). Việc phân loại và định hướng sử dụng đất của tỉnh được đối chiếu dựa trên mức độ thích nghi sinh thái và kinh tế theo khung này.
• Lý thuyết phát sinh thổ nhưỡng: Dựa trên quan điểm của V. Dokuchaev (1846–1903) về quy luật phát sinh và phân loại đất theo các nhân tố hình thành; luận điểm của Karl Marx về đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt và quý báu nhất; quan niệm đánh giá đất phục vụ nông nghiệp của Stewart (1968), Aan Dahl (1958) và Hội nghị Amsterdam (1950) của Hiệp hội Khoa học Đất Quốc tế (ISS).
• Lý thuyết quá trình Feralit: Vận dụng mô hình 3 giai đoạn phong hóa và phát sinh đất feralit của Vageler (1938) để giải thích cơ chế phân hủy khoáng vật, rửa trôi kiềm - silic, tích tụ sesquioxyt sắt nhôm và quá trình hình thành kết von đá ong.
• Khái niệm nông nghiệp bền vững: Vận dụng định nghĩa của Bill Mollison (1991) về việc thiết kế hệ thống canh tác ổn định sinh thái, khai thác tài nguyên nhưng duy trì độ phì đất lâu bền, không hủy hoại môi trường sống.

Về hệ quan điểm chỉ đạo, nghiên cứu quán triệt 3 quan điểm địa lý truyền thống:

1. Quan điểm hệ thống: Xem tài nguyên đất tỉnh Bình Phước là một tiểu hệ thống cấu thành trong thể tổng hợp kinh tế - xã hội vùng Đông Nam Bộ và cả nước.
2. Quan điểm tổng hợp lãnh thổ địa lý: Nghiên cứu thổ nhưỡng không tách rời mà đặt trong mối quan hệ tương tác hữu cơ với địa hình, địa chất, khí hậu, thủy văn, sinh vật và hoạt động sản xuất của con người.
3. Quan điểm lịch sử viễn cảnh: Khảo sát đất đai qua tiến trình hình thành quá khứ, đánh giá hiện trạng khai thác và dự báo xu thế biến đổi trong tương lai.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp thống kê: Khai thác và xử lý chuỗi dữ liệu định lượng về khí tượng, thủy văn, dân số, lao động, diện tích các nhóm đất và kết quả sản xuất nông - lâm nghiệp qua các năm.
• Phương pháp tổng hợp tài liệu: Phân tích, hệ thống hóa các đề tài, báo cáo khoa học, văn kiện quy hoạch chuyên ngành.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Tiến hành quan sát cảnh quan, tìm hiểu thực tế canh tác tại địa phương và chụp ảnh minh họa (thời gian điền dã thực tế 5 ngày).
• Phương pháp xử lý thông tin: Sàng lọc, đối chiếu số liệu từ các cơ quan quản lý để đảm bảo tính khách quan.
• Phương pháp bản đồ: Đọc, phân tích, chồng xếp và đối chiếu các bản đồ chuyên đề gồm Bản đồ hành chính tỉnh Bình Phước (tỷ lệ 1:100.000), Bản đồ đất tỉnh Bình Phước (tỷ lệ 1:100.000), Bản đồ quy hoạch sử dụng đất và Bản đồ hiện trạng sử dụng đất.

Nguồn dữ liệu của đề tài: Số liệu sơ cấp và thứ cấp được cung cấp chính thức bởi Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thống kê, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Giáo dục tỉnh Bình Phước; số liệu thống kê đất đai năm 1999 của Tổng cục Địa chính; Báo cáo "Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bình Phước giai đoạn 1996–2010" do UBND tỉnh lập năm 1997; Bản đồ địa chất thủy văn tỉnh Sông Bé do Liên đoàn Địa chất 6 lập năm 1995.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này trình bày cơ sở lý luận về đánh giá đất và phân tích tổng hòa các nguồn lực tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Bình Phước ảnh hưởng đến quỹ đất:

Điều kiện tự nhiên:

• Địa chất và mẫu chất: Toàn tỉnh có 4 nhóm đá mẹ và mẫu chất chính:
  1. Đá Granit: Tập trung ở núi Bà Rá, tạo sườn tích thô, thành phần cơ giới nhẹ, chua, nghèo dinh dưỡng, hình thành đất xám (Acrisols) và đất tầng mỏng (Leptosols).
  2. Đá phiến sét: Chiếm khoảng 12% diện tích, phân bố ở Đồng Phú, Bù Đăng, Lộc Ninh, Phước Long; đất màu vàng/vàng nhạt, tầng mỏng do xói mòn rửa trôi mạnh.
  3. Đá Bazan: Chiếm 58% diện tích, gồm bazan cổ (Pliocen - Pleistocen sớm, $N_2 - Q_I$) chứa nhiều kết von và bazan trẻ (Pleistocen muộn - Holocen sớm, $Q_{II - IV}$) có tầng phong hóa sâu 20–30 m, giàu oxit sắt ($Fe_2O_3$ đạt 10–11%), cấu trúc viên hạt màu nâu đỏ, hình thành đất đỏ vàng (Ferralsols) và đất đen (Luvisols) rất phì nhiêu.
  4. Mẫu chất phù sa cổ: Chiếm 12% diện tích, tuổi Pleistocen, tầng dày 2–7 m, cấp hạt thô, bị rửa trôi mạnh, nghèo dưỡng chất, hình thành đất xám và đất đỏ vàng.
• Địa hình: Phân hóa thành 3 dạng: Núi thấp (cao 300–600 m), Đồi và đồi thấp (cao 100–300 m, lượn sóng nhẹ, sườn thoải 3–5°), và Địa hình bằng trũng (cao 100–200 m). Địa hình có độ dốc dưới 15° chiếm hơn 70% lãnh thổ, rất thuận lợi cho canh tác nông nghiệp quy mô lớn.
• Khí hậu: Mang đặc trưng nhiệt đới cận xích đạo gió mùa. Bức xạ tổng cộng trên 130 kcal/cm²/năm; nhiệt độ bình quân năm 25,8–26,2°C; tổng giờ nắng trung bình 2.400–2.500 giờ/năm (6,2–6,6 giờ/ngày); lượng bốc hơi bình quân 1.447 mm/năm. Lượng mưa trung bình đạt 2.315 mm/năm nhưng phân hóa sâu sắc thành 2 mùa trái ngược: mùa mưa (tháng 5–11) chiếm 85–90% lượng mưa cả năm (riêng 4 tháng cao điểm chiếm 62–63%) gây xói mòn mạnh; mùa khô (tháng 11–4 năm sau) chỉ chiếm 10–15% lượng mưa nhưng lượng bốc hơi chiếm 64–67%, gây cạn kiệt nguồn nước.
• Tài nguyên nước và khoáng sản: Có 4 hệ thống sông chính gồm Sông Bé, Sông Sài Gòn, Sông Đồng Nai và Sông Măng; mật độ sông suối đạt 0,7–0,8 km/km². Lòng sông hẹp, dốc, lưu lượng dao động cực đoan giữa hai mùa. Nước tưới nông nghiệp chỉ đáp ứng được dưới 10% diện tích canh tác. Về khoáng sản, khảo sát ghi nhận 91 mỏ và điểm khoáng hóa thuộc 20 loại, tiêu biểu là đá vôi Tà Thiết (trữ lượng trên 500 triệu tấn), bauxit (4 mỏ, 13.400 ha), sét gạch ngói, kaolin.
• Tài nguyên rừng: Đến ngày 30/7/1999, đất lâm nghiệp chiếm 351.629 ha (51,3% diện tích tự nhiên). Tuy nhiên diện tích có rừng thực tế chỉ còn 165.701 ha (độ che phủ 24,18% diện tích tự nhiên), trong đó rừng giàu chỉ còn 5.375 ha (chiếm 3% diện tích đất có rừng). Diện tích đất lâm nghiệp không có rừng lên tới 185.928 ha.

Điều kiện kinh tế - xã hội:

• Dân số năm 1998 là 603.128 người, mật độ 88 người/km². Tỷ lệ gia tăng dân số rất cao ở mức 5,72%/năm, trong đó tăng tự nhiên là 2,16% và tăng cơ học lên tới 3,56% do luồng di dân phát triển kinh tế mới. Toàn tỉnh có 29 dân tộc, đồng bào thiểu số chiếm khoảng 18% dân số (riêng dân tộc S'tiêng chiếm 55% khối dân tộc thiểu số).
• Lực lượng lao động có 277.334 người (năm 1998), trong đó lao động nông lâm nghiệp chiếm 88,8%.
• Bình quân đất đai trên đầu người rất cao: đất nông nghiệp đạt 6.665 m²/người (gấp 5 lần Đông Nam Bộ, 6,6 lần toàn quốc). Trái lại, bình quân đất trồng lúa rất thấp, chỉ đạt 138 m²/người (bằng 1/4 mức cả nước), kéo theo sản lượng lương thực quy thóc bình quân chỉ đạt 138 kg/người/năm.

Chương 2: Đánh giá tiềm năng đất của tỉnh Bình Phước

Chương 2 đi sâu phân tích bản chất thổ nhưỡng học và định lượng hóa tiềm năng đất đai:

Các quá trình thổ nhưỡng chủ đạo:

1. Quá trình xói mòn bề mặt: Xảy ra mạnh do lượng mưa tập trung theo mùa kết hợp địa hình đồi lượn sóng và tập quán canh tác chặt, đốt, độc canh cây ngắn ngày, làm trôi rửa tầng đất mặt, gây mất chất hữu cơ và làm chai cứng đất.
2. Quá trình rửa trôi theo phẫu diện: Nước mưa kéo hòa tan các cation kiềm, kiềm thổ ($Ca^{2+}, Mg^{2+}, K^+$) và hạt sét mịn xuống tầng sâu, làm nghèo kiệt chất dinh dưỡng ở tầng canh tác.
3. Quá trình feralit và sự hình thành đá ong: Vận hành theo 3 giai đoạn của Vageler (1938). Quá trình rửa trôi mạnh kiềm và silic tạo môi trường axit, dẫn đến tích lũy tương đối sesquioxyt sắt và nhôm ($Fe_2O_3, Al_2O_3$). Vào mùa khô, sự bốc hơi nước mãnh liệt đưa dung dịch chứa sắt nhôm lên tầng trên; khi gặp oxy hóa, chúng kết tụ lại thành kết von hoặc các tảng đá ong rắn chắc, xuất hiện nhiều ở chân đồi, gây cản trở rễ cây công nghiệp ăn sâu.
4. Quá trình axit hóa: Do mất kiềm và kiềm thổ triệt để, độ pH của đất đỏ vàng giảm xuống mức 4,0–4,5. Tính đệm của đất bazan tương đối cao khiến việc cải tạo độ chua gặp nhiều khó khăn.

Phân loại và cấu trúc quỹ đất: Toàn tỉnh có 683.393 ha đất tự nhiên, gồm 7 nhóm đất chính với 13 loại đất:

• Đất đỏ bazan chiếm ưu thế tuyệt đối với 399.271 ha (chiếm 58,42% diện tích tự nhiên của tỉnh và chiếm 60% tổng diện tích đất bazan toàn vùng Đông Nam Bộ), tập trung lớn nhất ở Phước Long (152.674 ha) và Bù Đăng (109.596 ha).
• Nhóm đất xám chiếm 93.277 ha (13,61% diện tích tự nhiên), phân bố nhiều nhất ở Bình Long (61.173 ha).
• Nhóm đất đen có 662 ha (0,1% diện tích tự nhiên), đất phù sa không bồi có 910 ha ven sông suối.

Về chất lượng và hình thái phẫu diện:

• Đất chất lượng cao trở lên (đất đen, đất đỏ bazan): 419.213 ha (chiếm 61,17% diện tích tự nhiên).
• Đất chất lượng trung bình (đất xám, đất đỏ vàng trên đá phiến và phù sa cổ): 252.066 ha (chiếm 36,78%).
• Đất chất lượng kém hoặc cần cải tạo (đất trên granit, đất phèn dốc tụ, trơ sỏi đá): 7.227 ha (chiếm 1,05%).
• Phân loại độ dốc: Đất có độ dốc thuận lợi cho nông nghiệp (<15°) chiếm tới 526.848 ha (76,82% diện tích tự nhiên), trong đó cấp dốc <8° chiếm trên 303.000 ha. Đất có độ dốc >15° chỉ có khoảng 152.000 ha, thích hợp bố trí lâm nghiệp.
• Phân loại tầng dày: Tầng đất dày trên 100 cm đạt tới 440.409 ha (chiếm 64,26% diện tích tự nhiên); tầng dày 50–100 cm chiếm 133.783 ha (15,24%); tầng mỏng dưới 50 cm chiếm 133.000 ha. Tầng đất dày kết hợp độ dốc thấp khẳng định ưu thế vượt trội để phát triển các loại cây lâu năm ăn sâu như cao su, điều, cà phê, hồ tiêu.

Chương 3: Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Bình Phước

Chương 3 tổng kết hiện trạng cơ cấu sản xuất nông nghiệp của tỉnh:

• Năm 1998, toàn tỉnh có 401.957 ha đất nông nghiệp. Địa bàn huyện Phước Long chiếm quy mô lớn nhất với 110.901 ha, Bình Long 89.981 ha, Bù Đăng 74.438 ha, Đồng Phú 70.174 ha, thấp nhất là Lộc Ninh (56.000 ha).
• Cơ cấu ngành nông nghiệp: Trồng trọt chiếm tỷ trọng chi phối tuyệt đối. Năm 1996, giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 882,3 tỷ đồng (theo giá so sánh 1994), trong đó trồng trọt chiếm 82,57%, chăn nuôi 16,01%, dịch vụ nông nghiệp 1,42%. Đến năm 1998, tỷ trọng trồng trọt tăng lên 88%, chăn nuôi chiếm 11% và dịch vụ chiếm 1%.
• Nhóm cây công nghiệp dài ngày và cây ăn quả là trụ cột sản xuất, đạt 171.706 ha vào năm 1998 (chiếm 64% diện tích đất nông nghiệp toàn tỉnh). Cây cao su được đánh giá là mũi đột phá hàng đầu, tạo nguồn thu nhập lớn và kim ngạch xuất khẩu chủ chốt cho địa phương (kim ngạch xuất khẩu toàn tỉnh năm 1996 đạt 40,1 triệu USD, chủ yếu là mủ cao su và hạt điều).
• Chăn nuôi có bước phát triển nhưng quy mô còn nhỏ, giá trị biến động qua các năm (năm 1991 đạt 17 tỷ đồng, năm 1997 đạt 162 tỷ đồng, năm 1998 đạt 134 tỷ đồng). Đất đồng cỏ tự nhiên tại Chơn Thành, Phước Long, Bù Đăng tạo tiềm năng tốt cho chăn nuôi đại gia súc nhưng chưa được khai thác tương xứng.

Chương 4: Phương hướng sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Bình Phước đến năm 2010

Chương 4 vạch ra phương án quy hoạch và phân bổ quỹ đất nông nghiệp đến năm 2010:

• Quan điểm phát triển: Khai thác triệt để lợi thế đất đỏ bazan tầng dày để phát triển nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa lớn; chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng nâng cao giá trị; kết hợp chặt chẽ giữa khai thác và bảo vệ độ phì đất theo tiêu chí nông nghiệp bền vững.
• Định hướng thủy lợi hóa: Xác định thủy lợi là khâu đột phá để giải quyết hạn chế thiếu nước mùa khô. Quy hoạch khai thác 4 bậc thang thủy điện - thủy lợi trên sông Bé: Thác Mơ (dung tích 1,47 tỷ m³, công suất thiết kế được tác giả ghi chép trong văn bản là 150.000 MW), Cần Đơn (72.000 kW), Sóc Phu Miêng và Phước Hòa, nhằm mở rộng diện tích chủ động tưới tiêu cho các vùng chuyên canh cây công nghiệp.
• Bố trí và chu chuyển quỹ đất: Đẩy mạnh khai hoang đưa diện tích đất chưa sử dụng vào sản xuất; chuyển đổi diện tích cây hàng năm kém hiệu quả hoặc đất lâm nghiệp không có rừng (185.928 ha) sang trồng cây công nghiệp dài ngày và cây ăn quả; cân đối diện tích đất lúa nước tại các vùng bồi tụ bằng phẳng để cải thiện mức an ninh lương thực tại chỗ.
• Kế hoạch thực hiện theo hai giai đoạn: Phân bổ chi tiết các chỉ tiêu sử dụng đất cho giai đoạn 2001–2005 và giai đoạn 2006–2010 đối với từng nhóm đất (cây hàng năm, cây lâu năm, đất đồng cỏ chăn nuôi, đất mặt nước thủy sản).
• Các nhóm giải pháp đề xuất: Hoàn thiện hệ thống chính sách giao đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; đẩy mạnh chuyển giao tiến bộ kỹ thuật chống xói mòn trên đất dốc; phát triển công nghiệp chế biến nông sản tại chỗ; củng cố mạng lưới giao thông liên xã, liên huyện và ưu tiên hỗ trợ vốn, kỹ thuật thâm canh cho đồng bào dân tộc thiểu số ổn định cuộc sống định canh định cư.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa hệ thống chỉ tiêu cơ bản về tài nguyên đất và hiện trạng sản xuất nông nghiệp tỉnh Bình Phước:

Nhóm chỉ tiêu	Thông số định lượng ghi nhận trong văn bản
Tổng diện tích đất tự nhiên	683.393 ha (số liệu kiểm kê đất đai) / 685.599 ha (số liệu địa giới tự nhiên)
Đất đỏ Bazan ($N_2 - Q_I$ và $Q_{II - IV}$)	399.271 ha (chiếm 58,42% diện tích tự nhiên tỉnh, chiếm 60% đất bazan Đông Nam Bộ)
Đất xám trên phù sa cổ và granit	93.277 ha (chiếm 13,61% diện tích tự nhiên)
Phân loại chất lượng đất	Đất chất lượng cao trở lên: 419.213 ha (61,17%); Đất trung bình: 252.066 ha (36,78%); Đất kém/cải tạo: 7.227 ha (1,05%)
Phân loại theo địa hình độ dốc	Độ dốc <15°: 526.848 ha (76,82% DTTN); Độ dốc >15°: 152.000 ha (khoảng 19% DTTN)
Phân loại theo tầng dày phẫu diện	Tầng dày >100 cm: 440.409 ha (64,26% DTTN); Tầng dày 50–100 cm: 133.783 ha (15,24%)
Diện tích đất nông nghiệp (1998)	401.957 ha; trong đó cây công nghiệp lâu năm và cây ăn quả chiếm 171.706 ha (64%)
Cơ cấu giá trị ngành nông nghiệp (1998)	Trồng trọt chiếm 88%, chăn nuôi chiếm 11%, dịch vụ chiếm 1%
Bình quân đất đai (1998)	Đất nông nghiệp: 6.665 m²/người; Đất lúa: 138 m²/người; Lương thực quy thóc: 138 kg/người/năm
Dân số và lao động (1998)	Dân số: 603.128 người; Tỷ lệ tăng dân số: 5,72%/năm (tự nhiên 2,16%, cơ học 3,56%); Lao động nông lâm: 88,8%
Tài nguyên rừng (1999)	Đất lâm nghiệp: 351.629 ha (51,3% DTTN); Đất có rừng: 165.701 ha (độ che phủ 24,18%); Đất lâm nghiệp không rừng: 185.928 ha

Các giải pháp và kiến nghị chính của tác giả:

• Coi trọng khâu quy hoạch thủy lợi, đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình Cần Đơn, Phước Hòa, Sóc Phu Miêng để giải quyết tình trạng thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô cho cây trồng cạn.
• Áp dụng các giải pháp canh tác nông học bảo vệ đất dốc: duy trì thảm che phủ thực vật, cày bừa theo đường đồng mức, bón vôi khử chua, bổ sung phân hữu cơ để hạn chế rửa trôi và ngăn chặn quá trình hình thành kết von đá ong bất thấm.
• Bố trí loại hình cây trồng phù hợp với phẫu diện đất: phát triển cao su, điều, cà phê trên đất bazan tầng dày >100 cm; dành các khu vực đồi dốc >15° và đất tầng mỏng <50 cm cho lâm nghiệp để tái tạo nguồn sinh thủy.
• Đẩy mạnh chính sách khuyến nông, chuyển giao kỹ thuật cho đồng bào dân tộc S'tiêng nhằm hạn chế nạn du canh du cư phá rừng.

Đóng góp khoa học của đề tài: Công trình là một trong những nghiên cứu địa lý địa phương chuyên sâu đầu tiên sau khi tỉnh Bình Phước được tái lập (1997), kịp thời hệ thống hóa toàn bộ tư liệu phân loại đất, khí hậu, tài nguyên nước và hiện trạng kinh tế nông nghiệp của tỉnh. Tác giả đã vận dụng thành công phương pháp đánh giá đất đai của FAO vào thực tiễn một tỉnh miền núi Đông Nam Bộ, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quy hoạch kinh tế nông nghiệp đến năm 2010.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được tác giả tự xác nhận trong văn bản:

• Do giới hạn về thời gian nghiên cứu và nguồn tài liệu thứ cấp tại một tỉnh mới tái lập, một số số liệu thống kê giữa các ban ngành chuyên môn thời kỳ 1996–1999 còn chưa có sự đồng nhất tuyệt đối.
• Thời gian đi khảo sát thực địa còn ngắn (5 ngày), việc lấy mẫu phân tích lý hóa bổ sung chưa được thực hiện trực tiếp mà chủ yếu dựa trên các tài liệu điều tra thổ nhưỡng sẵn có.

Hướng nghiên cứu mở rộng dựa trên phạm vi đề tài:

• Cần tiếp tục theo dõi, đánh giá sự thay đổi của độ phì nhiêu đất bazan dưới áp lực thâm canh hóa chất và chuyên canh cao su, điều qua các chu kỳ sinh trưởng dài ngày.
• Khảo sát thực tế tác động cải thiện nguồn nước ngầm và nước mặt đối với đất nông nghiệp sau khi các công trình thủy điện - thủy lợi bậc thang trên sông Bé (Cần Đơn, Sóc Phu Miêng, Phước Hòa) đi vào vận hành đầy đủ.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Địa lý học (Địa lý kinh tế - xã hội, Địa lý tự nhiên), Quản lý đất đai, Khoa học môi trường, Nông học và Quy hoạch phát triển nông thôn.
• Cán bộ kỹ thuật và chuyên viên công tác tại các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bình Phước và các tỉnh lân cận vùng Đông Nam Bộ.

Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao nhất:

• Phần tổng hợp lý thuyết về 4 quá trình thổ nhưỡng đặc trưng vùng nhiệt đới gió mùa (xói mòn, rửa trôi, feralit hình thành đá ong, axit hóa) tại Chương 2.
• Hệ thống dữ liệu định lượng chi tiết về phân loại chất lượng đất, diện tích theo cấp độ dốc và độ dày tầng đất phẫu diện tại tỉnh Bình Phước.
• Phương pháp luận tiếp cận đánh giá đất đai kết hợp giữa điều kiện tự nhiên với các yếu tố nhân văn trong quy hoạch phát triển cây công nghiệp dài ngày.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận Bình Phước có bao nhiêu nhóm đất và nhóm nào chiếm tỷ trọng lớn nhất? Theo văn bản, toàn tỉnh Bình Phước có tổng diện tích tự nhiên là 683.393 ha, gồm 7 nhóm đất chính với 13 loại đất. Trong đó, nhóm đất đỏ bazan chiếm ưu thế tuyệt đối về quy mô và giá trị với diện tích 399.271 ha (chiếm 58,42% diện tích tự nhiên toàn tỉnh và chiếm tới 60% tổng quỹ đất đỏ bazan của toàn vùng Đông Nam Bộ). Nhóm đất xám đứng thứ hai với 93.277 ha (chiếm 13,61% diện tích tự nhiên).

2. Đặc điểm khí hậu nào của Bình Phước là trở ngại lớn nhất cho việc khai thác đất nông nghiệp? Trở ngại lớn nhất là sự phân hóa sâu sắc của hai mùa mưa - khô. Mùa khô kéo dài 6 tháng (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau), lượng mưa chỉ chiếm 10–15% cả năm nhưng lượng bốc hơi chiếm 64–67% (tổng lượng bốc hơi bình quân 1.447 mm/năm). Sự mất cân bằng ẩm nghiêm trọng này khiến cây trồng thiếu nước gay gắt, trong khi toàn tỉnh có chưa đầy 10% diện tích đất nông nghiệp được tưới chủ động. Ngược lại, mùa mưa chiếm 85–90% lượng mưa (tổng lượng mưa 2.315 mm/năm) lại gây xói mòn và rửa trôi đất mãnh liệt.

3. Theo tác giả, quá trình feralit diễn ra qua các giai đoạn nào và tạo ra nguy cơ gì cho cây trồng lâu năm? Vận dụng mô hình của Vageler (1938), quá trình feralit trải qua 3 giai đoạn: (1) Khoáng vật bị phân hủy triệt để, giải phóng các oxit tự do; (2) Rửa trôi bazơ và $SiO_2$, tích lũy tương đối sắt và nhôm; (3) Hình thành tầng tích tụ: vào mùa mưa các dung dịch sắt nhôm di chuyển xuống sâu, đến mùa khô bốc hơi mạnh đưa chúng lên tầng trên và bị oxy hóa tạo thành các kết von hoặc tảng đá ong bất thấm. Sự xuất hiện của đá ong ở tầng nông cản trở nghiêm trọng sự đâm sâu của rễ các loại cây công nghiệp lâu năm như cao su, cà phê.

4. Mối tương quan giữa quy mô dân số và quỹ đất nông nghiệp tại tỉnh Bình Phước năm 1998 có đặc điểm gì nổi bật? Năm 1998, dân số toàn tỉnh là 603.128 người, tốc độ tăng dân số rất cao ở mức 5,72%/năm, chủ yếu do tăng cơ học (3,56%) từ luồng di dân các tỉnh phía Bắc vào khai hoang. Bình quân đất nông nghiệp trên đầu người của tỉnh rất cao, đạt 6.665 m²/người (gấp 5 lần vùng Đông Nam Bộ và 6,6 lần bình quân cả nước). Tuy nhiên, bình quân đất trồng lúa lại rất thấp, chỉ đạt 138 m²/người (bằng 1/4 bình quân toàn quốc), khiến sản lượng lương thực quy thóc chỉ đạt 138 kg/người/năm, gây áp lực thiếu đói mùa giáp hạt.

5. Khóa luận đề xuất định hướng phát triển nhóm cây trồng nào là mũi nhọn của tỉnh đến năm 2010? Tác giả xác định nhóm cây công nghiệp dài ngày (đặc biệt là cây cao su, kết hợp với điều, cà phê, hồ tiêu) và cây ăn quả là hướng đi mũi nhọn đột phá. Cây cao su được khẳng định là cây trồng chủ lực tạo ra giá trị hàng hóa lớn và nguồn thu ngoại tệ xuất khẩu chính (cùng hạt điều đạt kim ngạch 40,1 triệu USD năm 1996), phù hợp với thế mạnh tầng đất bazan dày trên 100 cm chiếm 64,26% diện tích tự nhiên của địa phương.

Kết luận

Khóa luận "Nông nghiệp tỉnh Bình Phước" của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hà là công trình nghiên cứu địa lý địa phương có giá trị khoa học và thực tiễn cao đối với một tỉnh miền núi mới tái lập thuộc vùng Đông Nam Bộ. Bằng việc kết hợp khung đánh giá đất đai của FAO với các phương pháp bản đồ và thống kê địa lý, tác giả đã làm sáng tỏ tiềm năng to lớn của hơn 399.000 ha đất đỏ bazan tầng dày, đồng thời chỉ ra điểm nghẽn nghiêm trọng về hạn hán mùa khô và nguy cơ xói mòn, đá ong hóa phẫu diện đất. Luận văn đã cung cấp luận cứ thực chứng xác đáng cho việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng, tập trung vào cây công nghiệp dài ngày gắn với giải pháp thủy lợi hóa đến năm 2010.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Cơ sở khoa học của việc đánh giá tài nguyên đất và khả năng sử dung đất; 1.1_Nhu cầu và những nỗ lực của công tác diéu tra - đánh giá tài nguyên đất; L.1 Trên thế giới: Hiện nay dưới áp lực của sự gia tăng dân số nhanh chóng và nhu cẩu lương thực trên thế giới, tình trạng suy thoái nhiều vùng đất đang diễn ra. Hàng năm trong số hơn 1,5 tỉ ha sản xuất nông nghiệp trên thế giới có khoảng 5-7 triệu ha bị loại bỏ do xói mòn hoặc thoái hóa. Năm 1982 một công trình nghiên cứu của PAO đã kết luận rằng: năm 2000 trong số các nước đang phát triển sẽ có ít nhất là 64 quốc gia không đáp ứng đủ nhu cẩu lương thực, ước tính khoảng 1,072 triệu người (khoảng 30% dân số) trên thế giới lâm vào tình trạng thiếu lương thực. Đứng trước những thử thách nói trên, các tổ chức thế giới và các nhà khoa học ở nhiều quốc gia đã tiến hành những cuộc diéu tra và đánh giá tài nguyên đất không chỉ ở qui mô từng quốc gia mà còn trên phạm vi toàn cẩu.

Năm 1960 Hiệp hội Khoa học Đất Quốc tế (Internation Socity of Seecle - ISS) đã để xuất một dự án điều tra về tài nguyên đất trên toàn thế giới — kết quả của dự án này là sự xuất hiện của bản đổ đất thế giới (các ấn bản năm 1969, 1974, 1988) và các báo cáo về tài nguyên đất thế giới của PAO (1961-1988). Tuy nhiên, trong những năm gần đây, khi khái niệm “khả năng bén vững” (Suitainability) được sử dụng để đánh giá việc quản lý nguồn tài nguyên tự nhiên cho sản xuất nông nghiệp, nhằm đánh giá khả năng thích nghỉ tương đối của đất đai đối với các kiểu sử dụng khác nhau sao cho đáp ứng được nhu cầu và mục tiêu của người sử dụng đất cũng như của cộng đồng tại chỗ. Xuất phát từ yêu cầu đó công tác đánh giá iém năng đất đai và khả năng sử dụng đất đai xuất hiện và triển khai ở nhiều quốc gia. SVTH: NGUYEN THỊ NGỌC HA 6 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD.s NGUYEN TẤN VIỆN I.2 Ở Việt Nam: Theo số liệu thống kê của Tổng cục Địa chính (tháng 11 năm 1999) diện tích đất nông nghiệp của Việt Nam hiện nay là 7,367 triệu ha (chiếm 22% diện tích tự nhiên) đã tăng khoảng 0,8 triệu ha so với thập niên 80.

Tuy vậy, song song với việc khai hoang mở rộng diện tích đất nông nghiệp, hàng năm ước tính khoảng 200.000 ha đất nông nghiệp (đa số là diện tích đất màu mỡ) bị mất do quá trình đô thị hóa. Với tốc độ đô thị hóa hiện nay thì đến đầu thế kỷ này nước ta sẽ bị mất ít nhất khoảng | triệu ha đất nông nghiệp. Bên cạnh đó, ở nước ta hiện nay có khoảng 11,5 triệu ha đất hoang hóa và đổi núi trọc, trong đó ước tính khoảng 3 triệu ha có thể đưa vào sản xuất nông nghiệp. Cũng như các nước đang phát triển khác, Việt Nam đã và đang đối mặt với áp lực tăng dân số và nhu cẩu lương thực.

Vì vậy việc duy trì và mở rộng diện tích đất canh tác ở nước ta là một nhu cầu cấp bách, nhưng đồng thời cũng phải có chiến lược, sử dụng hợp lý để ngăn chặn sự suy thoái của tài nguyên đất. Với yêu cầu đó công tác điều tra và đánh giá tiểm năng đất, khả năng sử dụng tài nguyên đất ở Việt Nam đã được thực hiện từ lâu, đặc biệt từ năm 1945 đến nay hàng loạt các nhà khoa học nhiều thế hệ nối tiếp nhau đã làm sáng tỏ các đặc điểm và tính chất của tài nguyên đất đai ở các vùng lãnh thổ nước ta làm cơ sở cho các phương hướng sử dụng và khai thác hợp lý tiém năng đất nông nghiệp ở Việt Nam. Đông Nam Bộ nói chung và Bình Phước nói riêng. là một trong những nơi có tiểm năng đất đai phong phú, chính sự giàu có này mà từ lâu đã thu hút nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhằm phát huy thế mạnh đất đai của tỉnh.2 Cơ sở khoa học của việc nghiên cứu tài nguyên đất: Từ khi loài người chuyển từ hái lượm, săn bắt sang nuôi trồng đã bắt đầu biết xem xét đất, chọn đất và canh tác trên đất.

“Lạc Điển Thời Lạc Việt” đã minh chứng cho các kiến thức về hiểu biết và sử dụng đất của ông cha ta xưa. Kart Mart đã từng nhận định rằng: "Đất là lớp phủ tơi xốp của vỏ lục địa, có khả năng sản xuất ra những sản phẩm của cây trồng, là tư liệu sản xuất cơ bản, chủ yếu và quí báu nhất ". Do đó, đất là tài nguyên cơ bản của loài người, của mỗi quốc gia bao gồm nhiều loại hình với đặc trưng cơ bản và giá trị sử dụng khác nhau. từ xưa, cùng với sự phát triển của các môn khoa học tự nhiên, việc nghiên cứu đất ở mỗi quốc gia, mỗi khu vực đã được chú trọng.

SVTH: NGUYEN THỊ NGOC HA 7 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD.s NGUYEN TẤN VIEN Trong thực tiễn sử dụng đất từ xưa người dân địa phương đã tự điều tra, nghiên cứu đặc điểm đất nơi họ đang canh tác, qua đó nhiều loại đất đã được phân loại bắt nguồn từ những tên gọi dân gian như đất Potzon-Secnozom (ở Nga), đất Renzin (Ba Lan), và đất phèn (ở Việt Nam). Đến giữa thế kỷ XX khoa học về đất bắt đầu hình thành đầu tiên ở nước Nga bởi V.Docuchaev (1846-1903), Ông là người đầu tiên xác định chính xác sự hình thành đất làm cơ sở cho việc nghiên cứu và phân loại đất theo qui luật phát sinh. Từ đó, trên thế giới và sau này ở Việt Nam, đất trở thành đối tượng khoa học và diéu tra, nghiên cứu đất trở thành một ngành khoa học của loài người. Ở Việt Nam thời các triểu đại phong kiến nghiên cứu đặc điểm đất đai được xem là cơ sở để bố trí cây trồng, cấp đất, đánh thuế đất,.

và cũng được nâng lên thành các tiêu chuẩn để phân loại đất của các nhà nước phong kiến (như trong Vân Đài Loại Ngũ — Phủ Biên Tạp Lục). Từ thời ấy đến nay việc nghiên cứu đất dai và phân loại đất ở Việt Nam đã trở thành công tác, đòi hỏi ưu tiên ở tất cả các giai đoạn lịch sử (thời Pháp thuộc, chống Mỹ và thời bình) công tác này được xem là cơ sở chính yếu cho việc sử dụng đất và phát triển nông nghiệp ở nước ta.3 Cơ sở khoa học của việc đánh giá khả năng sử dụng đất: Nhằm ngăn chặn sự suy thoái của tài nguyên đất gây ra do sự thiếu hiểu biết hoặc khai thác quá mức, đồng thời nhằm hướng dẫn việc sử dụng và quản lý đất đai một cách hợp lý cho nhu cầu của loài người ở hiện tại cũng như trong tương lai. Việc đánh giá khả nang sử dụng đất được bất đầu từ thập niên 50 của thế kỷ XX, được xem là một nỗ lực của con người hướng tới sự phát triển bển vững. Nhu cầu của việc đánh giá khả năng sử dụng đất xuất hiện khi mà kết quả nghiên cứu riêng lẻ về đất không cung cấp được những hướng dẫn day đủ về cách thức và hiệu quả sử dụng đất đai.

Do vậy, để quản lý, qui hoạch và sử dụng đất một cách hợp lý một bước nghiên cứu kế tiếp cần thực hiện sau khi nghiên cứu đặc điểm đất nhằm xem xét tổng hợp giữa đất và các yếu tố tự nhiên khác (nước, khí hậu, địa hình) với các yếu tố vé sử dụng đất khác nhau, bước nghiên cứu này gọi là đánh giá khả năng sử dụng đất. Trên cơ sở đó đánh giá về hiện trạng sử dụng đất như thế nào? (hợp lý hay chưa và kết quả đem đến như thế nào?). Theo Stewart (1968) đánh giá đất đai là “đánh giá khả năng thích nghi của đất dai đối với các mục tiêu sử dụng của con người trong nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy lợi, qui hoạch vùng”. việc điểu tra nghiên cứu đất đai (soil) đơn thuần chỉ cung cấp những thông tin về tiểm năng trên cơ sở các tính chất của đất, Theo Paraphrasing Aan SVTH: NGUYEN THỊ NGỌC HÀ 8 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD.s NGUYỄN TẤN VIỆN Dahl (1958) “đánh giá khả năng sử dụng đất đai” sẽ cung cấp cho nông nghiệp những thông tin để hình thành các quyết định về sử dụng và quản lý đất đai.

Do vậy, việc đánh giá khả năng sử dụng đất đã được tiến hành ở nhiều nơi trên thế giới, sau đó được thống nhất với tên gọi là “đánh giá đất đai” (Land Evaluation) tại Hội nghị Amsterdam (1950) của Hiệp hội Khoa học Đất Quốc tế (ISS). Nhằm đánh giá đất đai nhiều phương pháp khác nhau đã được tiến hành ở mỗi quốc gia trên thế giới, sự khác biệt này đã làm trở ngại đến việc trao đổi những thông tin và sử dụng đất đai trên thế giới. Vì vậy, yêu cầu tiêu chuẩn hóa thuật ngữ và phương pháp đã được đặt ra, dẫn đến việc biên soạn chung “khung công tác để đánh giá đất đai” (frame work for land evaluation) của nhiều nhà khoa học trên thế giới. Dưới sự chủ trì của PAO (1976) khung tiến trình ngày càng được chỉ tiết hóa được xem như là cơ sở tổng quát của các hoạt động đánh giá khả năng sử dụng đất ở nhiều nơi trên thế giới.

Khi tiến hành đánh giá tiểm năng đất cũng như sự phân loại đất ở Việt Nam nói chung và ở Bình Phước nói riêng đều dựa trên cơ sở phân loại và đánh giá đất đai của PAO. SVTH: NGUYEN THỊ NGỌC HÀ 9 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD.s NGUYEN TẤN VIEN Theo PAO mục tiêu của việc đánh giá đất đai là đánh giá khả năng thích nghỉ (Suitability) của các dạng đất khác nhau đối với các loại hình sử dụng đất riêng biệt được lựa chọn và cần nấm được các khái niệm về đất: Đất đai: (Land) bao gồm các yếu tố của môi trường tự nhiên của một khu vực địa lý có thể quan sát và đo lường được có ảnh hưởng đến việc sử dụng đất (như lớp phủ thổ nhưỡng, khí hậu, thủy văn, sinh vật,. Đất đai thường được mô tả dưới khái niệm “đơn vị bản đổ đất đai” (Land Mapping Unit - LMU), đây là vùng đất đai với các tính chất riêng biệt được khoanh định trên bản đổ, mức độ chỉ tiết phụ thuộc vào tỉ lệ bản đổ và qui mô nghiên cứu.