lời mở đầu của Luật đất đai năm 1987 đã nêu rõ “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt không gì thay thế được của nông nghiệp, lâm nghiệp, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh và quốc phòng. Trải qua nhiều thế hệ, nhân dân ta tốn bao công sức và xương máu mới khai thác, bồi bổ, cải tạo và bảo vệ được vốn đất như ngày nay”[28] và đến Luật đất đai 1993, 2003 và 2013 vẫn giữ vững khẳng định đó. Có thể nói, “Đất đai là điều kiện chung nhất đối với mọi quá trình sản xuất và hoạt động của con người”[22]. Không có đất đai, con người sẽ không thể tồn tại và phát triển được.Hiến pháp Việt Nam năm 2013 đã khẳng định rằng “Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nước,…”[27].
Như vậy, đất đai được coi là nguồn lực vô cùng quan trọng của mỗi quốc gia, nhất là đối với Việt 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nam - một nước xuất phát từ nền nông nghiệp lúa nước vươn lên trở thành một nước đang phát triển trên thế giới. Khái niệm thu hồi đất Theo Luật Đất Đai 2003,“Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, UBND xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này” [30]. Tuy nhiên, Luật Đất Đai 2013 đã sửa đổi, bổ sung khái niệm một cách rõ ràng hơn, đây cũng chính là một trong những điểm mới của Luật Đất Đai 2013 so với Luật Đất Đai 2003. Khoản 11 Điều 3 Luật Đất Đai 2013 giải thích như sau : “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”[31].
Như vậy, nội hàm khái niệm thu hồi đất gồm các vấn đề sau: - Quyết định thu hồi đất là một quyết định hành chính của người có thẩm quyền nhằm chấm dứt quan hệ sử dụng đất của người sử dụng đất. - Quyết định hành chính này thể hiện quyền lực Nhà nước trong việc thực thi quản lý Nhà nước về đất đai. - Thu hồi đất xuất phát từ nhu cầu sử dụng đất của Nhà nước và xã hội hoặc là biện pháp chế tài xử lý các hành vi vi phạm pháp luật đất đai. Từ đó có thể định nghĩa thu hồi đất theo nhiều giáo trình như sau: “Thu hồi đất là văn bản hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm chấm dứt một quan hệ pháp luật đối với đất đai để phục vụ lợi ích của Nhà nước, của xã hội hoặc xử lý hành chính hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất”.
Nhà nước thực hiện giao đất cho các đối tượng, đồng thời cũng có thể thực hiện thu hồi đất với các đối tượng đó theo quy định của pháp luật. Nếu giao đất là hình thức pháp lý làm hình thành một quan hệ pháp luật đất đai thì thu hồi đất lại làm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai. Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền về giao đất, cho thuê đất sẽ ra quyết định thu hồi đất. Việc Nhà nước thu hồi đất đã thể hiện quyền lực Nhà nước trong tư cách là người đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai.
7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Mục đích thu hồi đất là để đảm bảo mọi diện tích đất đai được sử dụng hợp lý, hợp pháp nhằm mang lại hiệu quả cao và khắc phục tình trạng tùy tiện trong quản lý sử dụng đất. Đặc biệt, thu hồi đất để đáp ứng nhu cầu sử dụng đất phục vụ cho mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng. Đất đai được sử dụng vào mục đích nhất định nhưng trong những trường hợp cần thiết thì cần phải thay đổi mục đích sử dụng một cách linh hoạt để phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh quốc gia. Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Khoản 3 Điều 54 Hiến pháp 2013 khẳng định: “Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
Việc thu hồi đất phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật.”[27] Thật vậy, việc thu hồi đất vì mục đích phục vụ lợi ích quốc gia lợi ích công cộng dù là cần thiết cho sự phát triển của đất nước nhưng đồng thời phải đảm bảo được những quyền lợi, lợi ích chính đáng cho người có đất bị thu hồi. Đề thực hiện được điều đó, Nhà nước ta đã có các quy định bồi thường, hỗ trợ cho người bị thu hồi đất. Mức bồi thường phải tương xứng với giá trị sử dụng đất của diện tích đất thu hồi và có thể bồi thường bằng vật chất hoặc tiền tùy theo từng đối tượng. Ngoài việc bồi thường cho người có đất bị thu hồi, Nhà nước còn có thêm các quy định về hỗ trợ như hỗ trợ sản xuất, hỗ trợ về nghề nghiệp để người có đất bị thu hồi có thể nhanh chóng khôi phục được kinh tế gia đình, có được thu nhập ổn định.
Việc hỗ trợ này được thực hiện chủ yếu khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của các hộ gia đình, cá nhân bởi đất đai là nguồn sinh lợi duy nhất của họ. Tuy nhiên, trên thực tế, công tác hỗ trợ vẫn còn mang tính hình thức, chưa thật sự mang lại lợi ích cho người có đất bị thu hồi. Theo Điều 3 Luật Đất Đai 2013, giải thích về bồi thường và hỗ trợ như sau: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”[31].“Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” [31]. Theo một nghiên cứu, “Bồi thường là việc thanh toán đầy đủ cho giá trị đất bị thu hồi và tài sản bị tổn thất của người bị ảnh hưởng bao gồm cả việc giao đất và nhà có giá trị tương đương cùng với khoản thanh toán bằng tiền mặt cho bất kỳ phần chênh lệch nào thuộc về người bị ảnh hưởng.
Hỗ trợ là việc cung cấp dịch vụ, vật liệu, nhà cửa, đào tạo cho các cá nhân, hộ gia đình và tổ chức bị ảnh hưởng không được hưởng đền bù thiệt hại về đất hoặc trả họ đủ tiền để họ có thể khôi phục tất cả các ảnh hưởng bất lợi khi bị thu hồi đất”[34]. “Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn” [19]. Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển. Tái định cư được hiểu là việc người có đất bị thu hồi phải di chuyển đến nơi ở mới sau khi Nhà nước thu hồi đất theo quy định pháp luật, họ phải xây dựng lại cuộc sống mới của mình tại một nơi mới.
Nói cách khác, “tái định cư là hình thức thay đổi về chỗ ở, tổ chức lại cuộc sống và kinh tế của cá nhân, hộ gia đình hay nhóm cộng đồng tại chỗ ở mới” [34]. Khái niệm Giải phóng mặt bằng Cho đến nay, Việt Nam chưa có một khái niệm thống nhất nào về cụm từ “giải phóng mặt bằng”. Luật đất đai 2013 cũng không đề cập đến khái niệm này mặc dù khái niệm xuất hiện nhiều lần trong các văn bản pháp lý xây dựng. Các nhà nghiên cứu thường tiếp cận theo hai cách chủ yếu sau: - Một là, “Muốn có mặt bằng “sạch” để thực hiện dự án, cần phải tiến hành việc bồi thường và các việc khác nhằm thu hồi đất và di chuyển ra khỏi vùng dự án”[20].
- Hai là, theo cách nhìn toàn diện: “ GPMB được hiểu là công tác tổ chức thu hồi đất (gồm đất ở, đất nông nghiệp và các loại đất khác) trong vùng quy hoạch, nhằm tạo ra mặt bằng hay “quỹ đất sạch” cho các dự án phát triển hạ tầng, đô thị và công nghiệp – thương mại – dịch vụ. Từ đó, phải thực hiện bồi thường giải tỏa, di 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dời nhiều hộ gia đình cùng với nhà cửa, tài sản và các phương tiện sinh hoạt của các hộ dân ra khỏi vùng dự án, chuyển họ sang định cư tại nơi ở mới (nếu là thu hồi GPMB đất ở); hoặc phải bố trí đào tạo nghề, giải quyết việc làm, ổn định đời sống thu nhập cho các hộ dân (nếu là thu hồi GPMB đất nông nghiệp)”[39]. Nói một cách khác, “GPMB là quá trình tổ chức thực hiện thu hồi đất (gồm có đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng); bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người có đất bị thu hồi trong vùng quy hoạch; giải tỏa tài sản, công trình trên đất nhằm tạo ra mặt bằng hay “quỹ đất sạch” để triển khai các dự án phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế”[9]. Như vậy, khái niệm GPMB có nội hàm rất phong phú, trong đó bao gồm các vấn đề cơ bản về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Khái niệm giá đất và định giá đất Giá đất Đất đai ở Việt Nam thuộc sở hữu toàn dân nên các quy định về quyền sử dụng đất có sự khác biệt nhất định với quyền sở hữu đất đai. Giá đất là giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất, là giá phải trả để có quyền sử dụng đất với từng loại đất có thời hạn sử dụng đất khác nhau. Điều 3 Luật đất đai 2013 giải thích “Giá đất là giá trị của quyền sử dụng đất tính trên một đơn vị diện tích đất” [31].