Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn công tác giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 1. Các khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 1.1 Bồi thường - Thu hồi đất là việc Nhà nước ban hành quyết định để thu lại quyền sử dụng đất của người đang sử dụng, người, tổ chức được giao quản lý - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả cho người đang sử dụng đất những thiệt hại về quyền sử dụng đất hoặc quyền sử dụng đất, nhà ở, tài sản khác gắn liền với đất do việc bị thu hồi đất gây ra (Chính phủ, 2013).2 Hỗ trợ Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, hỗ trợ kinh phí để di dời đến địa điểm mới (Chính phủ, 2013).3 Tái định cư Tái định cư là việc Nhà nước bồi thường thiệt hại bằng việc giao đất ở mới, nhà ở tại khu TĐC hoặc bồi thường bằng tiền theo đề nghị của người có đất ở bị thu hồi mà phải di chuyển chỗ ở mới, và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất tinh thần tại đó (Chính phủ, 2013). Đặc điểm của quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để xây dựng các công trình phải mang tính đa dạng và phức tạp.
Nó thể hiện nhiều cách khác nhau đối với mỗi một dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội. - Tính đa dạng thể hiện: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cư khác nhau: Luan van 4 Khu vực nội thành: mật độ dân cư dày đặc, là nơi có nhiều ngành nghề khác nhau cùng tập trung dẫn đến giá trị của đất và các tài sản trên đất sẽ cao hơn; khu vực ven đô: mức độ tập trung dân cư cũng khá cao, công việc của người dân khu vực này cũng rất đa dạng và phức tạp, là nơi có nhiều hoạt động sản xuất như các khu công nghiệp,ngành tiểu thủ công nghiệp cũng khá phát triển, bên cạnh đó buôn bán nhỏ lẻ và thương mại - dịch vụ cũng diễn ra rất sôi nổi; khu vực ngoại thành: ngành nghề chủ yếu của người dân là các hoạt động liên quan đến nông nghiệp và các ngành nghề thủ công. Do đó mỗi khu vực bồi thường GPMB sẽ có những đặc trưng riêng và được tiến hành với những giải pháp khác nhau để phù hợp với những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể. - Tính phức tạp: Đất đai có giá trị cao đối với từng người dân có tài sản là đất, đất đai đóng vai trò hết sức quan trọng trong đối với người dân ở thời điểm hiện tại.
Đối với khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào các hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là một trong những tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp rất khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ có thể cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê. Mặt khác, các loại cây trồng, vật nuôi trên tại địa phương đó cũng đa dạng dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển, định giá bồi thường rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này. Vai trò của công tác giải phóng mặt bằng đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng và đời sống xã hội 1.1 Sự phát triển cơ sở hạ tầng Trong các giai đoạn phát triển kinh tế xã hội có một sự phát triển thích ứng của hạ tầng kinh tế xã hội. Với những phương tiện vật chất kỹ thuật, hạ tầng kinh tế xã hội lại trở thành lực lượng sản xuất quyết định đến sự phát Luan van 5 triển của nền kinh tế xã hội mà trong đó GPMB là điều kiện tiên quyết để dự án xây dựng cơ sở hạ tầng có được triển khai hay không.
- Tiến độ hoàn thành dự án: + Tiến độ thực hiện các dự án sẽ bị phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác nhau như: tài chính, lao động, công nghệ, điều kiện tự nhiên, tập quán của những người dân trong diện bị giải toả… nhìn chung, nó phụ thuộc nhiều vào thời gian tiến hành giải phóng mặt bằng. + GPMB đúng tiến độ đề ra sẽ giúp tiết kiệm được rất nhiều thời gian và việc thực hiện dự án có hiệu quả. Ngược lại, GPMB càng kéo dài không những gây ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng của các công trình mà còn ảnh hưởng đến việc sử dụng lao động cũng như chi phí cho dự án, có khi gây ra thiệt hại không nhỏ trong đầu tư xây dựng. - Tính kinh tế của dự án: Công tác GPMB được thực hiện tốt sẽ giúp giảm chi phí, có điều kiện tập trung vốn cho các công trình khác.
GPMB kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường càng lớn, không kịp thời hoàn thành tiến độ dự án dẫn đến sự quay vòng vốn chậm gây khó khăn cho các nhà đầu tư. + Đối với các dự án sản xuất kinh doanh do không đáp ứng được tiến độ đầu tư của dự án vì vậy nhiều dự án mất cơ hội kinh doanh, hiệu quả kinh doanh thấp. + Đối với dự án đầu tư không kinh doanh, thời gian thi công kéo dài, tiến độ thi công bị ngắt quãng dẫn đến lãng phí rất lớn và ảnh hưởng tới chất lượng công trình. Đặc biệt các nhà đầu tư ở trong nước lại có vốn đầu tư không nhiều thì việc quay vòng vốn là cần thiết để đảm bảo cơ hội đấu thầu của các công trình khác.
Thực tế trên địa bàn cả nước nói chung đang còn rất nhiều dự án phải dừng lại, lí do chủ yếu là không giải phóng được mặt bằng hoặc ngắt quãng, một phần do không có sự đồng bộ về chính sách bồi thường thiệt hại của các cấp chính quyền, mặt khác các dự án đó chưa được sự quan tâm đúng mức của các cấp, các ngành trên địa bàn đó cũng như sự ủng hộ của Luan van 6 người dân sở tại gây ra sự trì trệ kéo dài. Đây cũng là một trở ngại lớn tác động tiêu cực đến khả năng thu hút vốn đầu tư, công nghệ nước ngoài vào lĩnh vực xây dựng và phát triển cơ sở hạ tầng ở nước ta.2 Sự phát triển kinh tế - xã hội Hạ tầng kinh tế xã hội là một khái niệm dùng để chỉ những phương tiện làm cơ sở phục vụ chính cho hoạt động kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc kế dân sinh như cung cấp cá điện năng, giao thông vận tải, bưu chính, viễn thông, thuỷ lợi, đề điều, trạm xá, trường học… Sự phát triển của cơ sở hạ tầng của một quốc gia trên thế giới có thể phản ánh trình độ phát triển kinh tế cũng như nền văn minh của quốc gia đó. Trong các năm gần đây, các cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội ở các thành phố lớn ở nước ta đã nhanh chóng được cải tạo lại, đầu tư làm mới, phần nào đã bắt kịp với yêu cầu của sự chuyển đổi kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống đô thị, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và thay đổi bộ mặt một số khu vực nông thôn. Để đạt được kết quả to lớn này công tác GPMB đóng vai trò không nhỏ để đưa các dự án đi vào triển khai đầu tư đúng tiến độ và phát huy hiệu quả.
Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Công tác tăng cường quản lý Nhà nước về đất đai, nhằm mục đích nâng cao năng lực thể chế, ổn định pháp chế trong xã hội là những nội dung quan trọng và cần thiết nhằm giải quyết tốt các mối quan hệ đất đai. Đồng thời, nó có tác động rất lớn đối với việc thực hiện công tác đền bù, giải phóng mặt bằng tái định cư trong thời kỳ hình thành và phát triển lớn mạnh của thị trường bất động sản. Dưới đây là phân tích các yếu tố chính tác động đến quá trình BT, GPMB: 1. Trình độ của người lao động Việc nâng cao khả năng và năng suất lao động của người lao động, cùng với hiện đại hoá công nghệ trong sản xuất, tái sản xuất cùng mở rộng theo các chiều sâu của nền kinh tế, của doanh nghiệp luôn gắn liền với việc Luan van 7 đào tạo, nâng cao trình độ lao động đại phương.
Việc thu hồi đất để xây dựng, mở rộng các KCN, khu đô thị mới đã góp phần quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu đầu tư, cơ cấu lao động của địa phương. Tuy nhiên, đa số người nông dân bị thu hồi đất với xuất phát điểm thấp về trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kỹ thuật chưa cao đã tạo ra sự không phù hợp giữa cung - cầu lao động. Theo đó, cùng với những tác phong chưa chuyên nghiệp, tâm lý tiểu nông của người nông dân cũng ảnh hưởng đến cơ hội việc làm của họ. Nếu chất lượng của người lao động tốt thì khả năng tạo việc làm cho họ sẽ thuận lợi; ngược lại, chất lượng lao động thấp sẽ gây khó khăn cho người lao động trong việc tìm kiếm việc làm.
Chất lượng lao động của một quốc gia lại phụ thuộc rất lớn vào các chính sách giáo dục - đào tạo; chính sách y tế, chăm sóc sức khoẻ của quốc gia đó. Vì vậy, Nhà nước cần phải đặc biệt chú tâm đến công tác đào tạo, dạy nghề, chuyển đổi nghề cho nông dân. Các chương trình dạy nghề cho nông dân sau thu hồi đất cần phải được xem xét phù hợp với từng lứa tuổi, khả năng, giới tính và nhất là phải phù hợp với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa. Có như vậy mới tạo ra sự phù hợp giữa chuyển dịch cơ cấu lao động với chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tạo việc làm cho nông dân sau thu hồi đất.