Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chương 2: Đối tượng, nội dung, phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số thuật ngữ, khái niệm về biến đổi khí hậu - Khí hậu – Climate: là tổng hợp các điều kiện thời tiết ở một vùng nhất định, đặc trưng bởi các đại lượng thống kê dài hạn của các yếu tố khí tượng tại vùng đó [4]. - Thời tiết – Weather: là trạng thái khí quyển tại một địa điểm nhất định được xác định bằng tổ hợp các yếu tố: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mưa,…[4]. - Biến đổi khí hậu – Climate Change: có rất nhiều định nghĩa của tổ chức và các nhân: + Theo công ước chung của LHQ đã đặc biệt nhấn mạnh sự ảnh hưởng của BĐKH đến hệ sinh thái tự nhiên, đến các hoạt động kinh tế- xã hội, đến sức khỏe và phúc lợi của con người: “BĐKH là những ảnh hưởng có hại của BĐKH, là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các HST tự nhiên hoặc đến hoạt động của các hệ thống kinh tế- xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con người” [26].
+ Định nghĩa của Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt nam: “ Biến đổi khí hậu - Climate Change: Là sự thay đổi của khí hậu trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người. Biến đổi khí hậu hiện nay biểu hiện bởi sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan.TSKH Lê Huy Bá cho rằng: “BĐKH là sự thay đổi đáng kể, lâu dài các thành phần khí hậu, “khung” thời tiết từ bình thường vốn có lâu đời nay của một vùng cụ thể, sang một trạng thái thời tiết mới, đạt các tiêu chí sinh thái một cách khác hẳn, để rồi sau đó dần dần đi vào ổn định mới” [1]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ban Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu - Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC): IPCC là tổ chức khoa học liên chính phủ, do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) thành lập năm 1988. - Chuẩn khí hậu - Climatic Normal: Là giá trị trung bình của yếu tố khí hậu trong một khoảng thời gian nhất định, thường là 30 năm, làm căn cứ để đánh giá sự khác biệt khí hậu giữa nơi này với nơi khác, giữa thời kỳ này với thời kỳ khác.
- Chuẩn sai khí hậu - Climatic Anomaly: (i) Độ lệch của giá trị một yếu tố khí hậu so với chuẩn khí hậu hoặc so với giá trị trung bình của nó trong một giai đoạn; (ii) Sự khác biệt giữa giá trị của một yếu tố khí hậu ở một nơi và giá trị trung bình của yếu tố đó lấy theo vòng vĩ tuyến đi qua nơi đó 1. Tổng quan về biểu hiện, tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp 1. Các nghiên cứu trước đây Đứng trước những nguy cơ bị tác động do BĐKH, thế giới đã có nỗ lực trong các hành động ứng phó như: Công ước khung của Liên Hợp Quốc về BĐKH (UNFCCC); Nghị định thư Kyoto (KP); Hội nghị các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về BĐKH (COP); và hàng loạt các hoạt động, tài liệu về việc giảm phát thải KNK, thích ứng với BĐKH và bảo vệ môi trường. Tác động của thiên tai, BĐKH tới sản xuất nông nghiệp đã trở thành đối tượng nghiên cứu hấp dẫn của nhiều tổ chức khoa học trong, các sở và ban ngành.
Các công trình về điều tra cơ bản, nghiên cứu chuyên đề về BĐKH và lĩnh vực nông nghiệp đang ngày một diễn ra nhiều và phong phú hơn, có thể kể tên một số nghiên cứu dưới đây: - Báo cáo đánh giá lần 4 về biến đổi khí hậu: Gắn thích ứng biến đổi khí hậu với quản lý rủi ro thiên tai, nghiên cứu điển hình ở Việt Nam của Nguyễn Hữu Ninh, Oxfam Việt Nam (2007) đã phân tích ảnh hưởng của tần suất hạn hán tới sinh kế của cộng đồng tại các khu vực thường xuyên bị hán hán của tỉnh Ninh Thuận, Việt 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bên cạnh đó nghiên cứu cũng đề cập tới cộng đồng cảm nhận như thế nào với hạn hán và thay đổi khí hậu, chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ làm sao để có thể đối phó với thảm họa từ thiên nhiên, đặc biệt đối với hạn hán [12]. - Đề tài “Đánh giá tổn thương và khả năng thích nghi ở hộ gia đình trước thiên tai và biến đổi khí hậu trong khu vực thuộc quận Bình Thủy và huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ” của Lê Anh Tuấn, Trần Thị Kim Hồng, 2012, Tạp chí khoa học – Đại học Cần Thơ. Trong đó nhận xét tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu lên hộ gia đình trong khu vực thuộc quận Bình Thủy và huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ, cho một số kết quả chính [23]: + Vùng điều tra không chịu nhiều ảnh hưởng lớn của thiên tai, biến động thời tiết như nhiều vùng khác nhưng dấu vết của sự bất thường của thời tiết là có thật và có ảnh hưởng ít nhiều với đời sống và sản xuất của người dân có khác nhau giữa các vùng; + Đối với vùng đã thành đô thị: người dân hiểu biết về biến đổi khí hậu tốt hơn và chủ động hơn trong ứng phó với thời tiết bất thường, mức độ tổn thương cũng ít hơn; + Đối với vùng ven đô: sự hiểu biết về thiên tai ở mức vừa phải và chỉ chủ động một phần đối với các hiện tượng thời tiết bất thường.
Tổn thương chính là cho trẻ em, người già, người khuyết tật, người nghèo; + Đối với các vùng sâu: cuộc sống còn thuần nông, thông tin về khí hậu và thiên tai rất ít, người dân bị động lớn và thiếu các chuẩn bị cần thiết. - Nghiên cứu“Đánh giá ảnh hưởng của sự biến đổi của một số yếu tố khí tượng đến năng suất một số cây trồng khi nhiệt độ tăng lên 10C” của Viện Khoa học Khí tượng Nông Lâm nghiệp Tây nguyên. Dựa vào Kịch bản BĐKH cho Việt Nam (2009) và các kết quả phân tích nghiên cứu đã có kết luận như sau: + Cây chè và cà phê có năng xuất cao hơn, nhưng phẩn chất giảm; + Ngô và mía tăng năng suất thân cây và độ đường; 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Lúa cho năng suất toàn thân cây cao do gia tăng quang hợp, nhưng năng suất hạt thấp vì nhiệt độ cao làm giảm chỉ số thu hoạch, lúa cho nhiều rơm rạ hơn hạt. + Đậu tương sẽ gia tăng năng suất; + Các cây lấy củ (khoai lăng, mì.) gia tăng năng suất khi nhiệt độ tăng, bời vì tỷ lệ rễ/thân tăng khi CO2 tăng.
Từ đó đề ra biện pháp thích ứng trong nông nghiệp như: + Xây dựng cơ cấu cây trồng, đổi mới kỹ thuật canh tác, xây dựng hệ thống thủy lợi; + Tăng cường tuyên truyền thông tin và nâng cao nhận thức của cán bộ, người dân về BĐKH và các biện pháp ứng phó. + Nghiên cứu thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng tại khu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế tập trung vào [15]: + Tìm hiểu những biện pháp thích ứng mà người dân địa phương và nhiều tổ chức đã thực hiện; + Xác định các biện pháp thích ứng chính liên quan đến quản lý nguồn nước; + Lựa chọn những giải pháp thích ứng hiệu quả cụ thể để hỗ trợ trực tiếp và làm đầu vào cho các kế hoạch địa phương. Những nghiên cứu trên cùng rất nhiều nghiên cứu khác tại Việt Nam liên quan tới “đánh giá tác động của thiên tai, BĐKH” đến sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên nghiên cứu tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp của miền Trung được đề cập rất ít, chính vì vậy nghiên cứu đề tài này sẽ bổ sung thêm cho các nghiên cứu nói trên.
Biểu hiện của biến đổi khí hậu 1. Biển hiện của biến đổi khí hậu trên thế giới (i) Nhiệt độ khí quyển tăng nhanh 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo các kết quả đánh giá của IPCC, 2007 cho thấy nhiệt độ trái đất tăng mạnh ở hầu hết các khu vực trên thế giới, giai đoạn sau tăng nhanh hơn giai đoạn trước. Theo ước tính nhiệt độ toàn cầu tăng 0,74oC trong giai đoạn 1906-2005; 1,28oC giai đoạn 1956-2005 và được dự báo quá trình này còn tăng mạnh hơn nữa trong các thập niên tiếp theo. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là nhiệt độ lại tăng mạnh vào mùa nóng và giảm mạnh vào mùa đông làm cho khí hậu toàn cầu ngày càng trở nên khắc nghiệt hơn đặc biệt đối với các vùng khó khăn, dễ bị tổn thương trên thế giới như các vùng sa mạc, cận sa mạc, vùng ôn đới, cận ôn đới.
Sự nóng lên toàn cầu từ giữa thế kỷ 20 là do sự gia tăng của hàm lượng khí nhà kính (KNK) do con người gây ra. Kết quả so sánh sự khác biệt về nhiệt độ trong thời gian dài từ thế kỷ 19 (1800) đến thế kỷ 21 (2008) cho thấy nhiệt độ toàn cầu bắt đầu có sự tăng lên từ những năm 1960, tương ứng với giai đoạn bắt đầu có sự bùng nổ về sản xuất công nghiệp. Như vậy, có thể nói rằng nguyên nhân gia tăng BĐKH có liên quan mật thiết đến sự hoạt động sản xuất của con người. Con người khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên để sản xuất sản phẩm, từ đó phát thải ra quá nhiều chất thải, làm thay đổi và phá vỡ bầu khí quyển dẫn đến thay đổi về khí hậu, BĐKH lại gây những hậu quả khó lường về sản xuất, tài nguyên thiên nhiên và môi trường.
(ii) Hiện tượng băng tan nhanh và nước biển dâng cao Nhiệt độ toàn cầu tăng lên làm cho băng ở vùng Bắc Cực tan nhanh. Kết quả nghiên cứu của IPCC, 2007 cũng chỉ ra rằng lượng băng che phủ Bắc Cực giảm mạnh, trung bình trên 2,7%/thập kỷ, nhiều vùng trước đây được che phủ bằng lớp băng dầy, nay đã bị tan, nhiều tảng băng lớn hàng trăm ngàn km2 đang trôi trên đại dương và đang hướng về nước Úc (IPCC, 2007). Hậu quả của hiện tượng băng tan làm cho mực nước biển dâng cao.