Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nông Nghiệp Tại Huyện Hưng Nguyên, Tỉnh Nghệ An

Luận văn thạc sĩ đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến nông nghiệp huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, cung cấp cái nhìn sâu sắc và giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Công Huynh
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thanh Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nông Nghiệp Huyện Hưng Nguyên, Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết để lựa chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu đề tài
• 0.3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Một số dự kiến đóng góp của đề tài
• 0.5. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về biến đổi khí hậu
• 1.2. Một số khái niệm về biến đổi khí hậu
• 1.3. Nguyên nhân của BĐKH
• 1.4. Một số biểu hiện chính của BĐKH
• 1.5. Khái quát về BĐKH ở Việt Nam
• 1.6. Tác động của BĐKH đến vùng khí hậu Bắc trung bộ
• 1.7. Chính sách ứng phó với BĐKH ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 2.2. Vị trí địa lý – Địa hình. Điều kiện khí hậu
• 2.3. Đặc điểm thuỷ văn
• 2.4. Hiện trạng sử dụng đất
• 2.5. Tình hình Kinh tế - Xã hội
• 2.6. Đặc điểm các thành phần kinh tế nông nghiệp
• 2.7. Xếp hạng nguồn thu nhập từ trồng cây có hạt tại địa phương
• 2.8. Đặc điểm cơ bản của nhóm hộ điều tra
• 2.9. Phạm vi nghiên cứu
• 2.10. Cách tiếp cận và Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan tại huyện Hƣng Nguyên
• 3.2. Tổng quan về xu thế biến đổi khí hậu ở Nghệ An trong những năm qua
• 3.3. Một biểu hiện của khí hậu tại huyện Hưng Nguyên
• 3.4. Một số hiện tượng thời tiết cực đoan tới sản xuất nông nghiệp tại địa phương
• 3.5. Đánh giá tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan đến sản xuất lúa
• 3.6. Đánh giá tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan đến sản xuất lạc
• 3.7. Năng lực ứng phó với BĐKH ở địa phương
• 3.8. Kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH của địa phương
• 3.9. Công tác ứng phó với thiên tai tại các hộ nông dân
• 3.10. Kết quả chính và thảo luận
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của biến đổi khí hậu đến nông nghiệp huyện Hưng Nguyên

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với nông nghiệp, đặc biệt là tại huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Nông nghiệp là ngành kinh tế chủ lực, đóng góp lớn vào thu nhập và đời sống của người dân. Tuy nhiên, BĐKH đã và đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, từ thay đổi nhiệt độ, lượng mưa đến các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc đánh giá tác động của BĐKH đến nông nghiệp huyện Hưng Nguyên là cần thiết để có những biện pháp ứng phó kịp thời.

1.1. Đặc điểm khí hậu huyện Hưng Nguyên và biến đổi khí hậu

Huyện Hưng Nguyên có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với mùa hè nóng ẩm và mùa đông lạnh. Trong những năm gần đây, nhiệt độ trung bình đã tăng lên, lượng mưa có sự biến động lớn, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp. Các hiện tượng như hạn hán, lũ lụt, và rét đậm đã xảy ra thường xuyên hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp

BĐKH đã làm giảm năng suất cây trồng, đặc biệt là lúa và lạc, do sự thay đổi về thời tiết và khí hậu. Nông dân gặp khó khăn trong việc xác định thời điểm gieo trồng, dẫn đến thiệt hại về kinh tế. Các nghiên cứu cho thấy rằng, nếu không có biện pháp ứng phó, sản lượng nông nghiệp sẽ tiếp tục giảm trong tương lai.

II. Những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu đối với nông nghiệp huyện Hưng Nguyên

Biến đổi khí hậu mang đến nhiều thách thức cho nông nghiệp huyện Hưng Nguyên. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, và rét đậm đã làm gia tăng rủi ro cho nông dân. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất mà còn tác động đến sinh kế của người dân.

2.1. Hạn hán và tác động đến sản xuất lúa

Hạn hán kéo dài đã làm giảm lượng nước tưới cho cây lúa, dẫn đến năng suất thấp. Nhiều vụ mùa đã bị thiệt hại nặng nề do không đủ nước, ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân.

2.2. Lũ lụt và ảnh hưởng đến cây trồng

Lũ lụt xảy ra vào thời điểm thu hoạch đã gây thiệt hại lớn cho nông dân. Nhiều diện tích lúa bị ngập úng, dẫn đến mất mùa và thiệt hại kinh tế nghiêm trọng.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu

Để đánh giá tác động của BĐKH đến nông nghiệp huyện Hưng Nguyên, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Việc thu thập dữ liệu về khí hậu, sản xuất nông nghiệp và ý kiến của nông dân là rất quan trọng.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu về khí hậu được thu thập từ các trạm khí tượng, trong khi thông tin về sản xuất nông nghiệp được lấy từ các cuộc khảo sát với nông dân. Phương pháp này giúp có cái nhìn tổng quan về tình hình sản xuất và tác động của BĐKH.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá tác động

Sau khi thu thập dữ liệu, tiến hành phân tích để đánh giá mức độ tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp. Các chỉ số như năng suất, diện tích canh tác và thu nhập của nông dân sẽ được xem xét.

IV. Giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu trong nông nghiệp

Để giảm thiểu tác động của BĐKH đến nông nghiệp, huyện Hưng Nguyên cần triển khai các giải pháp ứng phó hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ sản xuất mà còn nâng cao khả năng thích ứng của nông dân.

4.1. Thay đổi lịch gieo trồng

Nông dân cần điều chỉnh lịch gieo trồng phù hợp với điều kiện khí hậu mới. Việc này giúp giảm thiểu thiệt hại do thời tiết cực đoan.

4.2. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất

Sử dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp như hệ thống tưới tiêu thông minh, giống cây trồng chịu hạn sẽ giúp nâng cao năng suất và giảm thiệt hại.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng BĐKH đã có tác động rõ rệt đến sản xuất nông nghiệp huyện Hưng Nguyên. Việc áp dụng các giải pháp ứng phó đã giúp nông dân giảm thiểu thiệt hại và nâng cao năng suất.

5.1. Đánh giá hiệu quả các giải pháp

Các giải pháp ứng phó đã được áp dụng và đánh giá hiệu quả. Nông dân đã có những thay đổi tích cực trong sản xuất, giúp cải thiện thu nhập.

5.2. Khuyến nghị cho chính sách nông nghiệp

Cần có chính sách hỗ trợ nông dân trong việc ứng phó với BĐKH, bao gồm đào tạo, cung cấp thông tin và hỗ trợ tài chính.

VI. Kết luận và hướng đi tương lai cho nông nghiệp huyện Hưng Nguyên

Biến đổi khí hậu là thách thức lớn đối với nông nghiệp huyện Hưng Nguyên. Tuy nhiên, với những giải pháp ứng phó hiệu quả, nông dân có thể giảm thiểu thiệt hại và nâng cao năng suất. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao khả năng thích ứng và phát triển bền vững.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu để theo dõi tác động của BĐKH và tìm ra các giải pháp mới phù hợp với điều kiện thực tế.

6.2. Hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa chính quyền, nông dân và các tổ chức nghiên cứu là rất quan trọng để xây dựng các chính sách hiệu quả và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Hưng Nguyên thuộc tỉnh Nghệ An có tổng diện tích đất tự nhiên là 15.917 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 10.071,56 ha (tương đương 67,17%). Ngành trồng trọt đóng vai trò trụ cột trong sinh kế địa phương với diện tích canh tác lúa và hoa màu đạt 6.978,23 ha, đóng góp giá trị sản xuất 537.271 triệu đồng (chiếm 57,16% tổng giá trị nông nghiệp toàn huyện). Tuy nhiên, địa hình đồng bằng trũng thấp với cao độ trung bình chỉ từ 0,6 m đến 2,0 m khiến vùng này trở thành tâm điểm dễ bị tổn thương trước các hiện tượng khí hậu cực đoan. Trong thực tế sản xuất, hạn hán kéo dài khiến 747,9 ha (chiếm 12% diện tích đất lúa) bị thiếu nước tưới nghiêm trọng và 547,83 ha (chiếm 67% diện tích đất hoa màu) bị khô hạn làm suy giảm năng suất mùa vụ. Đồng thời, nguy cơ ngập lụt vào mùa mưa đe dọa trực tiếp 1.480,5 ha lúa hè thu, chiếm tới 24% tổng diện tích gieo cấy.

Vấn đề cốt lõi được nghiên cứu là sự gia tăng tần suất và cường độ của các hình thái thời tiết dị thường như nắng nóng, hạn hán, rét đậm, rét hại và ngập lụt, gây xáo trộn nghiêm trọng đến chu kỳ sinh trưởng của cây trồng chủ lực. Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích xu thế biến đổi của các yếu tố khí hậu cơ bản thông qua chuỗi số liệu quan trắc 31 năm (1977 - 2007) và dữ liệu sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2000 - 2013; định lượng mức độ thiệt hại kinh tế đối với chuỗi sản xuất lúa và lạc; từ đó đề xuất lịch mùa vụ tối ưu cùng hệ thống giải pháp thích ứng bền vững. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc bảo vệ sản lượng hơn 60.000 tấn lương thực có hạt hàng năm và ổn định việc làm cho 62% lực lượng lao động nông thôn tại địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu. Khung tiếp cận này tích hợp ba thành tố cơ bản: mức độ phơi bày trước hiểm họa tự nhiên, độ nhạy cảm của hệ sinh thái nông nghiệp và năng lực thích ứng của cộng đồng địa phương. Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: tính dễ bị tổn thương, thích ứng khí hậu, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và nông nghiệp sinh kế.

Cơ sở sinh học nông nghiệp được xây dựng dựa trên các ngưỡng sinh thái khắt khe của cây lúa và cây lạc. Đối với cây lúa, ngưỡng nhiệt độ tối hảo cho sinh trưởng dao động từ 20°C đến 30°C; khi nhiệt độ giảm xuống dưới 13°C hoặc vượt quá 40°C, cây lúa sẽ ngừng phát triển hoặc chịu thoái hóa nghiêm trọng ở giai đoạn trổ bông. Đối với cây lạc, nhiệt độ tối thích trong chu kỳ sinh trưởng là 25°C đến 33°C cùng độ ẩm đất yêu cầu từ 70% đến 85%. Những biến thiên khí hậu vượt ra ngoài các ngưỡng sinh học này đều kích hoạt sự suy giảm năng suất sinh học và năng suất kinh tế của cây trồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp chặt chẽ giữa phân tích thống kê khí tượng thứ cấp và điều tra thực địa có sự tham gia của người dân. Nguồn dữ liệu khí tượng được thu thập từ trạm quan trắc thành phố Vinh trong giai đoạn 1977 - 2007 với các biến số về nhiệt độ trung bình, nhiệt độ cực trị, lượng mưa năm và lượng mưa mùa. Dữ liệu thiên tai và kinh tế nông nghiệp được tổng hợp từ các báo cáo chính thức của ngành nông nghiệp huyện giai đoạn 2000 - 2013.

Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) được triển khai với cỡ mẫu khảo sát là 45 hộ nông dân tại 3 xã đại diện cho 3 vùng sinh thái đặc trưng: xã Hưng Yên Nam (vùng đồi bán sơn địa, khô hạn gay gắt), xã Hưng Tân (vùng đồng bằng thấp trũng, ngập úng sâu) và xã Hưng Lợi (vùng bãi ven sông Lam, chịu tác động kết hợp của lũ lụt và khô hạn). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng, phân bổ đồng đều 15 hộ tại mỗi xã gồm 5 hộ khá giả, 5 hộ trung bình và 5 hộ nghèo theo tiêu chuẩn quy định tại Quyết định 09/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tầng kết hợp hội thảo nhóm 31 chuyên gia và đại diện cộng đồng là nhằm đảm bảo tính đại diện đa chiều, phản ánh đầy đủ năng lực kinh tế và kinh nghiệm thực tế của các nhóm xã hội. Nghiên cứu cũng kết hợp ứng dụng phần mềm Quantum GIS để xây dựng các bản đồ phân vùng không gian về nguy cơ hạn hán và ngập lụt nông nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, xu thế khí hậu cực đoan tại địa bàn diễn biến phức tạp và ngày càng gia tăng về mức độ khốc liệt. Chuỗi số liệu khí tượng quan trắc cho thấy nhiệt độ không khí trung bình năm tăng khoảng 0,5°C trong những thập kỷ gần đây, với biên độ nhiệt cực đại đạt 42,1°C vào mùa hè và cực tiểu hạ xuống 6,0°C vào mùa đông. Các đợt rét đậm, rét hại kéo dài bất thường xuất hiện liên tiếp, tiêu biểu như đợt rét 38 ngày trong vụ đông xuân năm 2008, 34 ngày trong năm 2011 và 36 ngày với 26 đợt không khí lạnh trong năm 2012. Bên cạnh đó, các đợt nắng nóng gay gắt đi kèm gió phơn tây nam kéo dài hơn 70 ngày trong vụ hè thu năm 2010 đã tạo nên tình trạng khô kiệt nguồn nước trên diện rộng.

Thứ hai, mức độ tổn thương của sản xuất lúa nước tập trung chủ yếu vào vụ hè thu. Do địa hình trũng thấp và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chế độ thủy văn sông Lam, diện tích lúa hè thu bị ngập lụt hàng năm lên tới 1.480,5 ha (chiếm 24% tổng diện tích gieo cấy lúa toàn huyện), đặc biệt nghiêm trọng tại các xã vùng trũng như Hưng Tân và vùng bãi Hưng Lợi. Ngược lại, vào đầu vụ hè thu, 747,9 ha lúa (chiếm 12% diện tích) lại đối mặt với tình trạng thiếu hụt nước tưới nghiêm trọng do khô hạn và lượng bốc hơi cao (trung bình 140 mm/tháng trong mùa nóng).

Thứ ba, sản xuất cây hoa màu, đặc biệt là cây lạc, chịu tổn thất nặng nề do sự mất cân đối về ẩm độ đất. Trong tổng số 817,29 ha đất trồng cây hàng năm, có tới 547,83 ha (chiếm 67% diện tích hoa màu) thường xuyên bị khô hạn đe dọa, làm giảm mạnh tỷ lệ đâm tia và hình thành quả của cây lạc, gây thiệt hại kinh tế trực tiếp trong các năm 2005, 2008, 2010 và 2012.

Thứ tư, nhận thức và kinh nghiệm ứng phó của nông dân rất phong phú nhưng còn thiếu tính chủ động về mặt kỹ thuật. Kết quả điều tra 45 chủ hộ (với độ tuổi trung bình 49,5 tuổi và 84,4% số người đã sinh sống trên 30 năm tại địa phương) cho thấy 100% hộ dân nhận thức rõ sự gia tăng của thiên tai. Tuy nhiên, các biện pháp ứng phó của người dân vẫn mang tính đối phó thụ động, phụ thuộc vào hỗ trợ cứu trợ của chính quyền khi xảy ra mất mùa.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu phản ánh mối tương quan chặt chẽ giữa đặc điểm địa hình, thủy văn với mức độ tổn thương sinh kế nông nghiệp. Địa hình huyện thấp dần từ Tây sang Đông với các vùng trũng cục bộ bị chia cắt bởi sông Lam và hệ thống kênh Đào (kênh Thấp, kênh Hoàng Cần). Khi lượng mưa tháng 9 và tháng 10 đạt đỉnh (lần lượt là 464,3 mm và 552,3 mm), lũ từ thượng nguồn sông Cả kết hợp lượng mưa nội đồng vượt quá công suất tiêu thoát nước tự nhiên, gây ngập úng diện rộng. Các dữ liệu này được trực quan hóa sinh động thông qua bản đồ không gian Quantum GIS và các bảng ma trận đánh giá mức độ tác động của thiên tai theo từng giai đoạn phát dục của cây trồng.

So sánh với các nghiên cứu tại huyện Nghi Lộc (tỉnh Nghệ An) và tỉnh Quảng Ngãi, kết quả tại Hưng Nguyên cho thấy sự tương đồng về xu thế sụt giảm năng suất lúa hè thu do hạn hán đầu vụ và mưa lũ cuối vụ. Tuy nhiên, tại Hưng Nguyên, áp lực kép giữa ngập lụt vùng ven đê và khô cằn vùng đất đồi Hưng Yên Nam đặt ra yêu cầu phải thiết lập các kịch bản thích ứng chuyên biệt cho từng tiểu vùng sinh thái thay vì áp dụng một công thức chung.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, điều chỉnh khung lịch thời vụ canh tác nhằm tránh các điểm rơi thời tiết cực đoan. Đối với vụ đông xuân, chính quyền cần chỉ đạo nông dân tập trung gieo cấy lúa từ ngày 20/1 đến 5/2 hàng năm để né tránh các đợt rét đậm, rét hại đầu mùa đông; chuyển dịch vụ hè thu sang sử dụng các giống cực ngắn ngày nhằm hoàn thành thu hoạch trước ngày 20/8 để bảo vệ tối thiểu 90% diện tích lúa trước mùa bão lũ tháng 9.

Thứ hai, chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng theo hướng thích ứng biến đổi khí hậu. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với các hợp tác xã triển khai thay thế các giống lúa dài ngày truyền thống bằng các bộ giống ngắn ngày, chịu hạn tốt và có khả năng chịu ngập từ 5 đến 7 ngày; đồng thời áp dụng các giống lạc chịu hạn trên toàn bộ 547,83 ha vùng bãi và đất đồi, hoàn thành mục tiêu chuyển đổi trong giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ ba, nâng cấp và hoàn thiện hệ thống công trình thủy lợi, đê điều. Ủy ban nhân dân huyện cần bố trí nguồn vốn trung hạn để kiên cố hóa thêm 100 km kênh mương nội đồng ngoài 142 km đã hoàn thành; tu bổ, nâng cấp các tuyến đê xung yếu dọc sông Lam (như đê Hưng Lợi) với khối lượng gia cố ước tính trên 70 vạn mét khối đất đá, kết hợp hiện đại hóa các trạm bơm tưới tiêu tại cống Nam Đàn và kênh Gai.

Thứ tư, nâng cao năng lực quản trị rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng. Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn huyện cần thiết lập hệ thống cảnh báo sớm qua tin nhắn và loa truyền thanh xã trước các đợt không khí lạnh hoặc áp thấp nhiệt đới tối thiểu 48 giờ; định kỳ tổ chức tập huấn kỹ thuật canh tác thích ứng biến đổi khí hậu cho 100% cán bộ khuyến nông và đại diện hộ sản xuất nông nghiệp trước mỗi chu kỳ mùa vụ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất bao gồm các nhà quản lý và hoạch định chính sách tại Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nghệ An cùng Ủy ban nhân dân huyện Hưng Nguyên. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở dữ liệu thực địa chuẩn xác để xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu cấp huyện.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Khoa học Môi trường và Nông học. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về quy trình kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) với phân tích thống kê chuỗi số liệu khí tượng quan trắc 31 năm.

Nhóm thứ ba là cán bộ khuyến nông cơ sở và các tổ chức phát triển nông thôn. Luận văn cung cấp hướng dẫn chi tiết về khung kỹ thuật điều chỉnh mùa vụ và giải pháp lựa chọn giống ngắn ngày chống chịu thời tiết dị thường cho cây lúa và cây lạc.

Nhóm thứ tư là các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp và hộ nông dân canh tác quy mô hàng hóa tại khu vực Bắc Trung Bộ. Báo cáo giúp bà con nắm bắt quy luật biến đổi của các hiện tượng thời tiết nguy hiểm để chủ động phân bổ nguồn lực đầu tư và phòng tránh rủi ro mất mùa.

Câu hỏi thường gặp

Biến đổi khí hậu gây tác động tiêu cực nhất đến giai đoạn nào của cây lúa tại Hưng Nguyên? Thời kỳ làm đòng, trổ bông và thụ phấn là giai đoạn nhạy cảm nhất của cây lúa. Nếu nhiệt độ hạ xuống dưới 15°C do rét nàng Bân hoặc vượt ngưỡng 35°C do gió phơn tây nam, tỷ lệ lép hạt sẽ tăng mạnh, làm suy giảm trực tiếp từ 20% đến 40% năng suất thu hoạch.

Vì sao diện tích sản xuất lạc tại địa phương lại chịu ảnh hưởng hạn hán lên tới 67%? Cây lạc tại địa phương được trồng chủ yếu trên đất bãi ven sông và đất đồi cằn cỗi thiếu hệ thống tưới chủ động. Vào các tháng 5 và 6, lượng bốc hơi đạt 140 mm/tháng trong khi lượng mưa rất thấp, khiến 547,83 ha đất màu bị kiệt ẩm, ức chế quá trình đâm tia tạo củ.

Phương pháp điều tra PRA trong luận văn được phân bổ như thế nào để đảm bảo tính khách quan? Nghiên cứu lấy mẫu 45 hộ dân chia đều cho 3 xã đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái khác biệt (Hưng Yên Nam, Hưng Tân, Hưng Lợi). Tại mỗi xã, 15 hộ được chọn ngẫu nhiên theo tỷ lệ chuẩn 5 hộ khá, 5 hộ trung bình và 5 hộ nghèo theo chuẩn nghèo quốc gia, kết hợp thảo luận nhóm 31 bên liên quan.

Hệ thống thủy lợi huyện Hưng Nguyên hiện đáp ứng được bao nhiêu phần trăm nhu cầu sản xuất? Đến thời điểm nghiên cứu, toàn huyện đã kiên cố hóa được 142 km kênh mương dẫn nước từ sông Lam qua kênh Thấp, kênh Gai và kênh Hoàng Cần. Dù vậy, hạ tầng hiện tại vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu tiêu thoát lũ cho 1.480,5 ha vùng trũng và tưới tiêu cho 747,9 ha đất lúa vụ hè thu.

Giải pháp nào được đánh giá là cấp thiết nhất giúp nông dân giảm thiểu thiệt hại trước mắt? Giải pháp cấp thiết nhất là dịch chuyển lịch thời vụ gieo cấy lúa hè thu sớm hơn và chuyển đổi sang các giống lúa thuần cực ngắn ngày (90 - 100 ngày), nhằm kết thúc vụ gieo trồng trước ngày 20 tháng 8, tránh hoàn toàn đỉnh lũ lịch sử thường xuất hiện vào tháng 9 và tháng 10.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa toàn diện xu thế biến đổi của các yếu tố khí hậu qua chuỗi số liệu quan trắc 31 năm (1977 - 2007) với nhiệt độ trung bình năm tăng 0,5°C và các đợt rét hại kéo dài tới 38 ngày.
• Nghiên cứu đã xác định rõ các điểm nghẽn sinh kế khi thiên tai cực đoan đe dọa trực tiếp 1.480,5 ha lúa ngập lụt, 747,9 ha lúa khô hạn và 547,83 ha cây lạc thiếu nước tưới.
• Hệ thống giải pháp đề xuất bao gồm điều chỉnh lịch gieo cấy vụ xuân (20/1 - 5/2), rút ngắn chu kỳ sinh trưởng vụ hè thu trước ngày 20/8 và kiên cố hóa 142 km kênh mương nội đồng.
• Lộ trình triển khai khuyến nghị chính quyền địa phương hoàn thiện quy hoạch chuyển đổi giống cây trồng giai đoạn 2016 - 2020 và nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm 48 giờ trước thiên tai.
• Các nhà quản lý nông nghiệp và chính quyền cơ sở cần chủ động ứng dụng ngay khung lịch mùa vụ và mô hình cơ cấu giống cải tiến vào kế hoạch sản xuất hàng năm để bảo vệ sinh kế bền vững cho người nông dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết để lựa chọn đề tài Biến đổi khí hậu đang là một hiểm họa nghiêm trọng đối với toàn thể nhân loại, nhất là những ngƣời nghèo. BĐKH tác động tới môi trƣờng toàn cầu nhƣng rõ rệt nhất là tới đời sống dân cƣ, hủy hoại sản xuất nông nghiệp và làm suy thoái đa dạng sinh học và tài nguyên nƣớc. Việt Nam đang phải hứng chịu nhiều ảnh hƣởng nặng nề do con ngƣời gây ra, bao gồm các hiện tƣợng thời tiết cực đoan nhƣ hạn hán, bão, lũ lụt.

Nếu nƣớc biển dâng lên cao khoảng 1m thì sẽ có khoảng 10% dân số chịu tác động trực tiếp và có thể mất khoảng 10% GDP. Nếu không ứng phó kịp thời thì Việt Nam mất đi ít nhất 12% diện tích đất; 45% diện tích đất canh tác nông nghiệp tại đồng bằng Sông cửu long sẽ bị chìm trong nƣớc biển và nhiễm mặn. Trong những năm gần đây các biểu hiện dị thƣờng về thời tiết xuất hiện với tần suất cao đối với khu vực Bắc Trung Bộ nhƣ: Đợt không khí lạnh gây rét đậm, rét hại kéo dài 38 ngày trong vụ Đông xuân năm 2008; Hạn hán gay gắt trong vụ Hè thu 2010 diễn ra trên diện rộng, kéo dài hơn 70 ngày; Rét đậm, rét hại kéo dài 34 ngày vụ Đông xuân 2011; vụ Đông xuân 2012 có đến 26 đợt gió mùa, 7 đợt rét đậm, rét hại kéo dài 36 ngày; Vụ Đông xuân 2013, cả vụ ấm, nhiệt độ bình quân các tháng cao hơn trung bình nhiều năm 3,5 – 3,8oC [47]. Ở huyện Hƣng Nguyên gặp rất nhiều khó khăn trong sản xuất lúa và hoa màu, vụ Hè thu năm 2010 hạn hán gây ra khó khăn xuống giống vào đầu vụ, gặp lũ lụt vào thời điểm thu hoạch; vụ Đông xuân 2011 rét đậm, rét hại kéo dài; vụ Hè thu 2011, mƣa lớn làm ngập lúa vào giai đoạn trổ đến phơi mao; vụ Hè thu 2012 đặc biệt là diện tích lúa của một số xã vùng giữa và các xã vùng ngoài, gieo cấy muộn bị thiệt hại lớn.

Hạn hán và nắng nóng gây ra chết và giảm năng suất lạc trên diện tích lớn vào các năm 2005, 2008, 2010, 2012 [30]. Đến nay, việc nghiên cứu liên quan đến BĐKH ở Việt Nam chủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long [1, 8, 19, 25, 35, 39, 40, 42, 43], tuy nhiên hiện nay cũng nhiều nghiên cứu ở miền Trung đặc biệt là các nghiên cứu về nông nghiệp 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nông thôn, sinh kế của ngƣời dân có liên quan đến BĐKH nhƣ [4, 10, 11, 16, 20, 21, 26, 34, 38,]. Tại địa bàn nghiên cứu chƣa có một nghiên cứu nào liên quan đến BĐKH hậu liên quan đến Nông nghiệp và sinh kế của ngƣời dân. Xuất phát từ thực trạng này, tôi nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tác động của Biến đổi khí hậu đến Nông nghiệp huyện Hƣng Nguyên, tỉnh Nghệ An”.

Mục tiêu đề tài - Xác định đặc điểm xu hƣớng thay đổi thời tiết cực đoan thông qua nhiệt độ và lƣợng mƣa trong 31 năm (1977 – 2007) tại địa bàn nghiên cứu, - Đề xuất thời điểm xuống giống đối với sản xuất lúa và lạc nhằm giảm thiểu thiệt hại do các hiện tƣợng thời tiết cực đoan gây ra ở huyện Hƣng Nguyên; - Đề xuất giải pháp ứng phó với thời tiết cực đoan đối với sản xuất lúa và lạc nhằm giúp Chính quyền địa phƣơng có phƣơng án chỉ đạo sản xuất nông nghiệp. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu a) Đối tƣợng đƣợc nghiên cứu trong đề tài này: Nông nghiệp huyện Hƣng Nguyên thông qua trồng trọt trên địa bàn. Biểu hiện của biến đổi khí hậu thông qua 2 yếu tố khí tƣợng là nhiệt độ và lƣợng mƣa. b) Phạm vi nghiên cứu: - Phạm vi về không gian: địa bàn toàn huyện Hƣng Nguyên, tỉnh Nghệ An - Phạm vi về thời gian: + Giai đoạn từ năm 1977 – 2007: chuổi số liệu nhiệt độ và lƣợng mƣa + Giai đoạn từ năm 2000 – 2013: chuỗi số liệu về sản lƣợng và diện tích đất canh tác.

Một số dự kiến đóng góp của đề tài Có nhìn nhận về đánh giá tác động và khả năng thích ứng với Biến đổi khí hậu đến các hoạt động sản xuất lúa và lạc tại địa phƣơng qua đó giúp cho Chính quyền địa phƣơng cũng nhƣ ngƣời nông dân xây dựng kế hoạch, biện pháp thích ứng với BĐKH, giảm thiểu thiệt hại tối đa trong quá trình xản xuất. Kết cấu của luận văn Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 2: Địa bàn nghiên cứu, phạm vị nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về biến đổi khí hậu 1. Một số khái niệm về biến đổi khí hậu BĐKH là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, băng quyển, sinh quyển, bề mặt đất hiện tại và trong tƣơng lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo” [2].

Thời tiết là trạng thái khí quyển tại một thời điểm và một địa điểm nhất định đƣợc xác định bằng tổ hợp các yếu tố: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mƣa, mây…[2]. Khí hậu là sự tổng hợp của thời tiết, đƣợc đặc trƣng bởi các giá trị trung bình thống kê và các cực trị đo đƣợc hoặc qua trắc đƣợc của các yếu tố hoặc hiện tƣợng thời tiết trong một khoảng thời gian đủ dài thƣờng là hàng chục năm [15]. Tính dễ bị tổn thƣơng dƣới tác động của BĐKH là mức độ của một hệ thống (tự nhiên, xã hội, kinh tế) có thể bị tổn thƣơng do BĐKH hoặc không có khả năng thích ứng với những tác động bất lợi của BĐKH [5]. Ứng phó với BĐKH là những hoạt động của con ngƣời nhằm thích ứng và giảm nhẹ với BĐKH [5].

Thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con ngƣời đối với hoàn cảnh hoặc là môi trƣờng thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thƣơng do dao động và biến đổi khí hậu hiện hữu hoặc tiềm tang và tận dụng các cơ hội do nó mang lại [5]. Giảm nhẹ BĐKH là các hoạt động nhằm giảm mức độ hoặc cƣờng độ phát thải khí nhà kính [5]. Nguyên nhân của BĐKH Biến đổi khí hậu liên quan đến hiện tƣợng trái đất ấm lên. Có hai quan điểm về sự ấm lên của trái đất là các quá trình tự nhiên và dƣới sự tác động của con ngƣời.

Hiện nay, các nhà khoa học đã có sự nhất trí cao cho rằng trong 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những thập niên gần đây những hoạt động với mục đích phát triển kinh tế - xã hội ngày càng cao trong các lĩnh vực công nghiệp, giao thông, sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Những lĩnh vực này đã tiêu tốn nguồn năng lƣợng khổng lồ và gia tăng phát thải khí nhà kính (CO2e) vào bầu khí quyển, gây ra biến đổi hệ thống khí hậu và ảnh hƣởng tới môi trƣờng toàn cầu (Al Gore, 2006) [36]. Tóm lại, nguyên nhân chính gây ra biến đổi khí hậu Trái đất là do sự gia tăng các hoạt động phát thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên đó là các bể hấp thụ khí nhà kính tạo sinh khối nhƣ rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác. Một số biểu hiện chính của BĐKH Có nhiều yếu tố để nhận định biểu hiện BĐKH.

Tuy nhiên, theo khí tƣợng thủy văn thì BĐKH đƣợc biểu hiện gồm các yếu tố sau [23]: - Nhiệt độ trung bình, tính biến động và dị thƣờng của thời tiết và khí hậu tăng lên, - Lƣợng mƣa thay đổi; - Mực nƣớc biển tăng lên do sự tan băng ở 2 đầu cực trái đất, ở các đỉnh núi và sông băng; - Các hiện tƣợng thời tiết cực đoan xảy ra với tần suất, độ bất thƣờng và có thể cả cƣờng độ tăng lên. Khái quát về BĐKH ở Việt Nam a. Biểu hiện của BĐKH Theo số liệu quan trắc, một số nghiên cứu cho rằng biến đổi của các yếu khí hậu ở Việt Nam có một số nét chính nhƣ sau: Nhiệt độ đã liên tục tăng lên. Trong quãng thời gian 1900 – 2000, mỗi thập kỷ nhiệt độ trung bình năm lại tăng lên 0,1oC.

Mùa hè đang trở nên nóng hơn so với nhiệt độ trung bình tăng khoảng 0,1-0,3oC mỗi thập kỷ (UNDP, 2007). Nhiệt độ trung bình sẽ tăng nhanh hơn ở niềm Bắc so với niềm Nam; mùa đông thì nhiệt độ trung bình sẽ tăng nhanh hơn và tăng nhiều hơn sơ mùa hè (MONRE, 2009). Số liệu trên cho thấy xu hƣớng ấm nóng lên của Việt Nam. Trong vòng 70 năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng lên khoảng 0,5 oC [3, 44]; 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Lượng mưa trung bình năm trong mùa mƣa đã tăng lên, và sẽ tiếp tục tăng, trong khi lƣợng mƣa mùa khô đƣợc dự đoán là sẽ xuống.

Những thay đổi về lƣợng mƣa là rất phức tạp có đặc thù theo mùa và theo khu vực, xu thế biến đổi của lƣợng mƣa trung bình năm trong 9 thập kỷ vừa qua (1911- 2000) không rõ rệt theo các thời kỳ và trên các vùng khác nhau: có giai đoạn tăng lên và có giai đoạn giảm xuống [5]; Số đợt không khí lạnh ảnh hƣởng tới Việt Nam giảm đi rõ rệt trong hai thập kỷ gần đây (cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI). Năm 1994 và năm 2007 chỉ có 15- 16 đợt không khí lạnh bằng 56% trung bình nhiều năm. 6/7 trƣờng hợp có số đợt không khí lạnh trong mỗi tháng mùa đông (XI - III) thấp dị thƣờng (0-1 đợt) cũng rơi vào 2 thập kỷ gần đây (3/1990, 1/1993, 2/1994, 12/1994, 2/1997, 11/1997) [2, 44]; Hình thái bão: đang thay đổi và bão với cƣờng độ lớn đang xuất hiện nhiều ở Việt Nam. Số lƣợng các cơn bão đổ bộ vào Việt Nam đã tăng lên trong khoảng những năm 1950 và những năm 1980 song lại giảm đáng kể trong những năm thập niên 90 của thế kỷ trƣớc.

Tháng có nhiều bão nhất đã chuyển dịch từ tháng 8 vào những năm 1950 đến tháng 11 vào những năm 1990. Đƣờng đi của bão đã dịch dần xuống phía nam và rất nhiều cơn bão có đƣờng đi bất thƣờng [3, 44]; Mực nước biển: số liệu quan trắc tại các trạm hải văn dọc ven biển Việt Nam cho thấy tốc độ dâng lên của mực nƣớc biển trung bình ở Việt Nam hiện nay là khoảng 3mm/năm (giai đoạn 1993 – 2008). Trong khoảng 50 năm qua, mực nƣớc biển tại Trạm hải văn Hòn Dấu dâng lên khoảng 20cm [2, 5].