Chương I, Luật Bảo vệ môi trường 2005 “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật”.[10] - CTRYT: CTRYT được định nghĩa trong Quyết định 43/2007/QĐ-BYT bao gồm tất cả chất thải rắn được thải ra từ các cơ sở y tế. Định nghĩa chất thải rắn y tế của Tổ chức Y tế Thế giới – WHO thêm vào đó là bao gồm cả những chất thải có nguồn gốc từ các nguồn nhỏ hơn, như: khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, phòng bệnh, nghiên cứu, đào tạo…[6] - CTRYTNH là: CTRYT chứa yếu tố nguy hại cho sức khỏe con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được tiêu hủy an toàn.[6] - Quản lý chất thải y tế là hoạt động quản lý việc phân loại, xử lý ban đầu, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện.2 Nguồn gốc phát sinh -Hầu hết, các CTRYT là các chất sinh học độc hại và mang tính đặc thù, nếu không được phân loại cẩn thận trước khi xả chung với các loại chất thải sinh hoạt sẽ gây ra những nguy hại đáng kể. - Theo quy chế quản lý chất thải y tế (Bộ Y tế) thì chất thải y tế là vật chất ở thể rắn, lỏng và khí được thải ra từ các cơ sở y tế nguy hại và chất thải thông thường. - Chất thải y tế nguy hại: Chất thải y tế chứa nhiều yếu tố nguy hại cho sức khỏe con người và môi trường như dễ lây nhiễm, gây ngộ độc, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn hoặc có đặc tính nguy hại khác nếu những chất thải này không được tiêu hủy hoàn toàn.[15] 5 -Toàn bộ CTR trong bệnh viện phát sinh từ các hoạt động diễn ra trong bệnh viện bao gồm: + Các hoạt động khám chữa bệnh như: Chuẩn đoán, chăm sóc, xét nghiệm, điều trị, phẫu thuật… + Các hoạt động nghiên cứu thí nghiệm trong phòng bệnh.
+ Các hoạt động hằng ngày của nhân viên bệnh viện, bệnh nhân và người nhà bệnh nhân. - Các chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn, từ các quá trình khám chữa bệnh: + Các chất nhiễm khuẩn bao gồm: Những vật liệu thấm máu, thấm dịch và các chất bài tiết của người bệnh như: băng, gạc, bông, găng tay, tạp dề, áo choàng, bột bó, đồ vải, các túi hậu môn nhân tạo, dây truyền máu, các ống thông, dây và túi dung dịch dẫn lưu. + Tất cả các vật sắc nhọn bao gồm: Bơm tiêm, kim tiêm, lưỡi dao cán mổ, cưa, các mảnh thủy tinh vỡ, và mọi vật liệu có thể gây ra vết cắt hoặc chọc thủng, cho dù chúng có thể bị nhiễm khuẩn hay không. + Các chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao, phát sinh từ các phòng thí nghiệm bao gồm: Găng tay, lam kính, ống nghiệm, bệnh phẩm sau khi sinh, xét nghiệm, nuôi cấy, túi PE đựng máu… + Các mô và cơ quan người.
+ Các dược phẩm bao gồm: Dược phẩm quá hạn, dược phẩm bị nhiễm khuẩn, dược phẩm bị đổ, dược phẩm không còn nhu cầu sử dụng, thuốc gây độc tế bào. + Các chất hóa học nguy hại: Formaldehyde (được sủ dụng trong khoa giải phẫu, lọc máu, ướp xác và bảo quản các mẫu xét nghiệm), các hóa chất hóa học hỗn hợp (các dung dịch làm sạch và khử khuẩn như phenol, dầu mỡ, các dung dịch làm vệ sinh…). - Các chất thải sinh hoạt của bệnh nhân, thân nhân, cán bộ nhân viên y tế tại bệnh viện: Giấy vụn, vỏ đồ hộp, thức ăn thừa, rau, vỏ trái cây… - Chất thải từ hoạt động chung của bệnh viện: lá cây… Trong số các loại chất thải rắn trên thì chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn được coi là chất thải y tế độc hại thường chiếm khoảng 10% tổng lượng rác thải bệnh viện. 6 - Khối lượng chất thải rắn y tế phát sinh: Khối lượng chất thải phát sinh trong bệnh viện tùy thuộc vào đặc điểm của từng bệnh viện.1 Lƣợng chất thải y tế phát sinh tại các bệnh viện và các khoa trong bệnh viện tại Việt Nam Tổng lƣợng chất thải y tế phát sinh Lƣợng chất thải nguy hại phát sinh (kg/giƣờng/ngày) (kg/giƣờng/ngày) Bệnh viện /khoa BV BV BV BV BVTW TB BVTW TB cấp tỉnh cấp huyện cấp tỉnh cấp huyện Khám bệnh 0.14 Chăm sóc đặc biệt 1.21 Khoa mắt/ khoa tai 0.10 Khoa bệnh học 0.3 Thành phần của chất thải y tế Quy chế quản lý CTRYT do bộ y tế ban hành năm 2007 nêu chi tiết các nhóm và loại chất thải y tế phát sinh.
Căn cứ vào đặc điểm lý học, hóa học, sinh học và tính chất nguy hại, chất thải trong các cơ sở y tế được phân làm năm nhóm: Chất thải lây nhiễm, chất thải hóa học nguy hại, chất thải phóng xạ, bình chứa áp suất và chất thải thông thường. Đối với các bệnh viện tại Việt Nam do đặc điểm có một số lượng đáng kể người nhà bệnh nhân, người thăm hỏi và một số dịch vụ khác mà số lượng người vãng lai này khá lớn. Chính vì hiện trạng này mà số lượng chất thải phát sinh và thành phần chất thải cũng thay đổi.[15] * Thành phần vật lý Thành phần vật lý của chất thải rắn y tế gồm các dạng: - Đồ bông vải sợi: gồm bông gạc, băng, quần áo cũ, khăn lau, vải trải,… - Đồ giấy: Hộp đựng dụng cụ, giấy gói, giấy thải từ nhà vệ sinh,… 7 - Đồ thủy tinh: Chai lọ, ống tiêm, bông tiêm, thủy tinh, ống nghiệm… - Đồ nhựa: Hộp đựng, bơm tiêm, dây truyền máu, túi đựng,… - Đồ kim loại: Kim tiêm, dao mổ, hộp đựng,… - Bệnh phẩm: Máu mủ dính ở băng gạc,… - Rác rưởi, lá cây, đất đá,…[15] * Thành phần hóa học Thành phần hóa học của chất thải rắn y tế gồm các dạng: - Những chất vô cơ: Kim loại, bột bó, chai lọ thủy tinh, sỏi đá, hóa chất, thuốc thử,… - Những chất hữu cơ: Đồ vải sợi, giấy, phần cơ thể, đồ nhựa,. Nếu phân tích nguyên tố thì thấy gồm những thành phần C, H, O, N, S, Cl và một phần tro,.
Trong đó: - Thành phần hữu cơ là phần vật chất có thể bay hơi sau khi được nung ở nhiệt độ 950oC. - Thành phần vô cơ (tro) là phần tro còn lại sau khi nung rác ở 950oC (Nguyễn Trọng Tiến, 2012).2 Thành phần chất thải rắn bệnh viện ở Việt Nam Thành phần rác thải bệnh viện Tỷ lệ % Kim loại, vỏ hộp 0.7 Thuỷ tinh, ống tiêm, chai lọ thuốc, bơm kim tiêm nhựa 3.2 Bông băng, bột bó gãy chân 8.8 Chai, túi nhựa các loại 10.57 Đất đá và các vật rắn khác 21.4 Phân loại chất thải rắn y tế * Chất thải thông thường Chất thải thông thường là chất thải không chứa các yếu tố lây nhiễm, hóa học nguy hại, phóng xạ, dễ cháy, nổ, bao gồm: - Chất thải sinh hoạt phát sinh từ các buồng bệnh (trừ các buồng bệnh cách ly). - Chất thải phát sinh từ các hoạt động chuyên môn y tế như: các chai lọ thủy tinh, chai huyết thanh, các vật liệu nhựa, các loại bột bó trong gãy xương kín. Những chất thải này không dính máu, dịch sinh học và các chất hóa học nguy hại.
- Chất thải phát sinh từ các công việc hành chính: giấy, báo, tài liệu, vật liệu đóng gói, thùng các tông, túi nilon, túi đựng phim. - Chất thải ngoại cảnh: lá cây và rác từ các khu vực ngoại cảnh.[15] * Chất thải lây nhiễm - Chất thải sắc nhọn (loại A): Là chất thải có thể gây ra các vết cắt hoặc chọc thủng, có thể nhiễm khuẩn, bao gồm: bơm kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, lưỡi dao mổ, đinh mổ, cưa, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ và các vật sắc nhọn khác sử dụng trong các hoạt động y tế. - Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn (loại B): Là chất thải bị thấm máu, thấm dịch sinh học của cơ thể và các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly. - Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao (loại C): Là chất thải phát sinh trong các phòng xét nghiệm như: bệnh phẩm và dụng cụ đựng, dính bệnh phẩm.
- Chất thải giải phẫu (loại D): Bao gồm các mô, cơ quan, bộ phận cơ thể người: rau thai, bào thai và xác động vật thí nghiệm.[15] * Chất thải phóng xạ Các cơ sở y tế, chất thải phóng xạ phát sinh từ các hoạt động chuẩn đoán, hóa trị liệu, và nghiên cứu. Chất thải phóng xạ gồm: dạng rắn, lỏng và khí. - Chất thải phóng xạ rắn bao gồm: Các vật liệu sử dụng trong các xét nghiệm, chuẩn đoán, điều trị như ống tiêm, bơm tiêm, kim tiêm, kính bảo hộ, giấy thấm, gạc sát khuẩn, ống nghiệm, chai lọ đựng chất phóng xạ… 9 - Chất thải phóng xạ lỏng bao gồm: Dung dịch có chứa chất phóng xạ phát sinh trong quá trình chuẩn đoán, điều trị như nước tiểu của người bệnh, các chất bài tiết, nước súc rửa các dụng cụ có chất phóng xạ,… - Chất thải phóng xạ khí bao gồm: Các chất khí thoát ra từ kho chứa chất phóng xạ,…[15] * Chất thải hóa học nguy hại Chất thải hóa học bao gồm các hóa chất có thể không gây nguy hại như đường, axit béo, axit amin, một số loại muối,… và hóa chất nguy hại như Formaldehit, hóa chất quang học, các dung môi, hóa chất dùng để tiệt khuẩn y tế và dung dịch làm sạch, khử khuẩn, các hóa chất dùng trong tẩy uế, thanh trùng,… Chất thải hóa học nguy hại gồm: - Dược phẩm quá hạn, kém phẩm chất không còn khả năng sử dụng. - Formaldehit: Đây là hóa chất thường được sử dụng trong bệnh viện, nó được sử dụng để làm vệ sinh, khử khuẩn dụng cụ, bảo quản bệnh phẩm hoặc khử khuẩn các chất thải lỏng nhiễm khuẩn.